ایران‌پدیا

همبستگی اجتماعی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
پالایش متن
امان الله فصیحی (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۷۷۹ ویرایش‌ها
 
(۱۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =همبستگی اجتماعی.jpg
| زیرنویس تصویر    =راهپیمایی مردم تهران علیه حکومت پهلوی سال ۱۳۵۷ش
| image_alt        =راهپیمایی مردم تهران علیه حکومت پهلوی سال 1357
| فایل پادکست      =همبستگی اجتماعی.ogg
| حجم فایلپادکست    =۱۱/۳
| تاریخ پادکست      =۱۷-۲-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان    = حس یکی‌بودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر
| عنوان اصلی        = همبستگی اجتماعی
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        = [[جامعه‌شناسی]] / [[مطالعات اجتماعی]] / [[انسان‌شناسی]]
| نوع مفهوم        = مفهوم اجتماعی ـ جامعه‌شناختی
| معنای اصطلاحی      = احساس مسئولیت، وفاق و تعلق مشترک میان افراد جامعه که موجب انسجام، همکاری و ثبات اجتماعی می‌شود
| حوزه کاربرد      = جامعه‌شناسی، [[علوم سیاسی]]، انسان‌شناسی، [[اخلاق اجتماعی]]، [[مطالعات فرهنگی]]
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          = [[انسجام اجتماعی]]، [[اعتماد اجتماعی]]، [[وجدان جمعی]]، [[مشارکت مدنی]]، [[نوع‌دوستی]]، [[محبت اجتماعی]]
| اهمیت            = شرط بقای [[نظم اجتماعی]]، پیش‌نیاز [[توسعه پایدار]]، تضمین امنیت روانی و مدنی، تقویت [[تاب‌آوری]] جامعه و کاهش نابرابری‌ها
| مبدع              =
| مروج              = جامعه‌شناسان کلاسیک مانند [[دورکیم]]، اندیشمندان مسلمان مانند [[ابن‌خلدون]] و [[فارابی]]؛ نهادهای اجتماعی، دینی و آموزشی
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''همبستگی اجتماعی؛''' حس یکی‌بودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر.
'''همبستگی اجتماعی؛''' حس یکی‌بودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر.


خط ۱۴: خط ۴۴:


== مبانی دینی همبستگی اجتماعی ==
== مبانی دینی همبستگی اجتماعی ==
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالوده‌های فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج۲، ص۱۱۱–۱۱۲.</ref> تمسک به ریسمان الهی،<ref>سوره آل‌عمران، آیه 103.</ref> جامعه‌سازی بر محوریت عقیده و هدف'''،'''<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص196.</ref> ارائه تفسیر واقعی از [[دنیا]] به‌عنوان محل منازعه،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۹، ص۱58-۱60.</ref> تربیت [[روحیه ایثار]]،<ref>سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> وفای به‌عهد،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج5، ص260-261.</ref> تأکید بر اصول مشترک انسانی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰ش، ص۴۶.]</ref> ارائه الگوی '''ن'''ظارت و [[کنترل اجتماعی]]،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن،1390ش، ج۱۲، ص۳۳۳–۳۳۴.</ref> [[عدالت]] و [[عدالت اجتماعی]]،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰۵-۲۰۸.]</ref> التزام به دستورات اخلاقی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/659b7dd60c48d-10168-43-2.pdf محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا»، ۱۴۰۳ش، ص70.]</ref> پایان‌بخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام‌بخش دین و تقویت [[اخوت اسلامی]] به‌عنوان نوعی همبستگی گروهی در مقابل همبستگی گروهی مبتنی بر طبیعت و منفعت ذکر شده است.<ref>فصیحی، منطق کارکردی و دفاع از دین، 1390ش، ص128-133.</ref>
[[پرونده:همبستگی اجتماعی۱.jpg|جایگزین=حضور گروه‌های دانشجویی در آواربردازی از منازل آسیب‌دیده در جنگ ۱۲ روزه|بندانگشتی|حضور گروه‌های دانشجویی در آواربردازی از منازل آسیب‌دیده در [[جنگ دوازده روزه|جنگ ۱۲ روزه]]]]
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالوده‌های فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج۲، ص۱۱۱–۱۱۲.</ref> تمسک به ریسمان الهی،<ref>سوره آل‌عمران، آیه 103.</ref> جامعه‌سازی بر محوریت عقیده و هدف'''،'''<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص196.</ref> ارائه تفسیر واقعی از [[دنیا]] به‌عنوان محل منازعه،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۹، ص۱58-۱60.</ref> تربیت [[روحیه ایثار]]،<ref>سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> [[وفای به‌عهد]]،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج5، ص260-261.</ref> تأکید بر اصول مشترک انسانی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰ش، ص۴۶.]</ref> ارائه الگوی '''ن'''ظارت و [[کنترل اجتماعی]]،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن،1390ش، ج۱۲، ص۳۳۳–۳۳۴.</ref> [[عدالت]] و [[عدالت اجتماعی]]،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰۵-۲۰۸.]</ref> التزام به دستورات اخلاقی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/659b7dd60c48d-10168-43-2.pdf محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا»، ۱۴۰۳ش، ص70.]</ref> پایان‌بخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام‌بخش دین و تقویت [[اخوت اسلامی]] به‌عنوان نوعی همبستگی گروهی در مقابل همبستگی گروهی مبتنی بر طبیعت و منفعت ذکر شده است.<ref>فصیحی، منطق کارکردی و دفاع از دین، 1390ش، ص128-133.</ref>


== دیدگاه جامعه‌شناسان ==
== دیدگاه جامعه‌شناسان ==
خط ۲۰: خط ۵۱:


=== اندیشمندان اولیه ===
=== اندیشمندان اولیه ===
 
* شارل ژید، اقتصاددان فرانسوی، همبستگی اجتماعی را بر سه‌پایه می‌دید: عادلانه بودن وضعیت طبیعی انسان‌ها، بدهکاری هر فرد به جامعه، و اجتماعی بودن خطرها (یعنی همه در برابر مشکلات سهیم هستند). او از تشکیل تعاونی‌ها، اتحادیه‌های کارگری و سازمان‌های خودیاری برای مقابله با سرمایه‌داری حمایت می‌کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135 و 144-148.</ref>
* شارل ژید، اقتصاددان فرانسوی، همبستگی اجتماعی را بر سه پایه می‌دید: عادلانه بودن وضعیت طبیعی انسان‌ها، بدهکاری هر فرد به جامعه، و اجتماعی بودن خطرها (یعنی همه در برابر مشکلات سهیم هستند). او از تشکیل تعاونی‌ها، اتحادیه‌های کارگری و سازمان‌های خودیاری برای مقابله با سرمایه‌داری حمایت می‌کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135 و 144-148.</ref>
* [[مونتسکیو]] همبستگی را درهم‌آمیختگی عادت‌ها و خلق‌وخوی جمعی می‌دانست. [[ژان ژاک روسو|روسو]] معتقد بود همبستگی از یک قرارداد نانوشته اجتماعی زاده می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص۳۱.]</ref>
* [[مونتسکیو]] همبستگی را درهم‌آمیختگی عادت‌ها و خلق‌وخوی جمعی می‌دانست. [[ژان ژاک روسو|روسو]] معتقد بود همبستگی از یک قرارداد نانوشته اجتماعی زاده می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص۳۱.]</ref>  
* ژان ژورس همبستگی را یک آرمان جمعی می‌دید و بعداً «همبستگی اخلاقی» را مطرح کرد تا جلوی خودخواهی افراد را بگیرد.
* ژان ژورس همبستگی را یک آرمان جمعی می‌دید و بعداً «همبستگی اخلاقی» را مطرح کرد تا جلوی خودخواهی افراد را بگیرد.
* شارل فوریه چهار معنای همبستگی را بیان کرد: مسئولیت جمعی در قبال بیمه و بازپرداخت وام، آمادگی برای تقسیم منابع با نیازمندان، حس تعلق به جمع، و تضمین حداقل درآمد برای خانواده‌های نیازمند.
* شارل فوریه چهار معنای همبستگی را بیان کرد: مسئولیت جمعی در قبال بیمه و بازپرداخت وام، آمادگی برای تقسیم منابع با نیازمندان، حس تعلق به جمع، و تضمین حداقل درآمد برای خانواده‌های نیازمند.
خط ۲۸: خط ۵۸:


=== نظریه امیل دورکیم ===
=== نظریه امیل دورکیم ===
[[امیل دورکیم]] معروف‌ترین نظریه را درباره [[همبستگی]] ارائه داد. او دو نوع همبستگی را از هم جدا کرد:
[[پرونده:همبستگی اجتماعی۲.jpg|جایگزین=امیل دورکیم جامعه‌شناس فرانسوی|بندانگشتی|امیل دورکیم جامعه‌شناس فرانسوی]]
 
[[امیل دورکیم]] معروف‌ترین نظریه را دربارهٔ [[همبستگی]] ارائه داد. او دو نوع همبستگی را از هم جدا کرد:
* همبستگی مکانیکی (ویژه جوامع سنتی و کوچک): مردم شبیه هم هستند، ارزش‌های مشترک دارند و بدون نیاز به تفاوت زیاد کنار هم زندگی می‌کنند.
* همبستگی مکانیکی (ویژه جوامع سنتی و کوچک): مردم شبیه هم هستند، ارزش‌های مشترک دارند و بدون نیاز به تفاوت زیاد کنار هم زندگی می‌کنند.
* همبستگی ارگانیکی (ویژه جوامع مدرن و بزرگ): مردم تخصص‌های متفاوت دارند و مانند اعضای یک بدن به یکدیگر وابسته‌اند.<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانی‌نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه‌های ابن‌خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص۱۵۵.]</ref>
* همبستگی ارگانیکی (ویژه جوامع مدرن و بزرگ): مردم تخصص‌های متفاوت دارند و مانند اعضای یک بدن به یکدیگر وابسته‌اند.<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانی‌نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه‌های ابن‌خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص۱۵۵.]</ref>
خط ۳۶: خط ۶۶:


=== همبستگی در برابر نئولیبرالیسم ===
=== همبستگی در برابر نئولیبرالیسم ===
* مارسل موس، شاگرد دورکیم، با طرح چرخه «بخشیدن، گرفتن و پس دادن» نشان داد همبستگی ریشه اخلاقی دارد، نه منفعت‌طلبانه. او می‌گفت فرد و دولت به هم بدهکارند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص116-117.</ref>
* مارسل موس، شاگرد دورکیم، با طرح چرخه «بخشیدن، گرفتن و پس دادن» نشان داد همبستگی ریشه اخلاقی دارد، نه منفعت‌طلبانه. او می‌گفت فرد و دولت به هم بدهکارند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص116-117.</ref>
* ژرژ باتای برعکس اقتصاددانان، معتقد بود جامعه با [[بخشش]]، [[فداکاری]]، [[ایثار]] و قربانی کردن پیوند می‌خورد، نه با سودجویی و ثروت‌اندوزی. او همبستگی را به دو نوع تقسیم کرد:
* ژرژ باتای برعکس اقتصاددانان، معتقد بود جامعه با [[بخشش]]، [[فداکاری]]، [[ایثار]] و قربانی کردن پیوند می‌خورد، نه با سودجویی و ثروت‌اندوزی. او همبستگی را به دو نوع تقسیم کرد:
# همبستگی عام‌گرا و مثبت: بر پایه انسانیت مشترک و پذیرش تفاوت‌ها
# همبستگی عام‌گرا و مثبت: بر پایه انسانیت مشترک و پذیرش تفاوت‌ها
# همبستگی خاص‌گرا و فاشیستی: بر پایه طرد دیگری و عدم پذیرش تفاوت<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص317-321.</ref>
# همبستگی خاص‌گرا و فاشیستی: بر پایه طرد دیگری و عدم پذیرش تفاوت<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص317-321.</ref>
 
* از نظر لوی استراوس، همبستگی محصول مبادله است و مبادله خود یک ساختار اجتماعی به‌شمار می‌رود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص331 و 334.</ref>
* از نظر لوی استراوس، همبستگی محصول مبادله است و مبادله خود یک ساختار اجتماعی به شمار می‌رود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص331 و 334.</ref>
* پی‌یر بوردیو در برابر جریان جهانی نئولیبرالیسم که جوامع را تجزیه می‌کند، از دو نوع همبستگی دفاع می‌کرد:
 
# همبستگی جنبش‌های جهانی
* پی‌یر بوردیو در برابر جریان جهانی نئولیبرالیسم که جوامع را تجزیه می‌کند، از دو نوع همبستگی دفاع می‌کرد:  
 
# همبستگی جنبش‌های جهانی  
# همبستگی جنبش‌های محلی<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص363.</ref>
# همبستگی جنبش‌های محلی<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص363.</ref>
* بولتانسکی همبستگی را نتیجه اخلاقیات جامعه می‌دانست و چهار نوع آن را بر اساس دو محور «صلح در برابر منازعه» و «هم‌ارزی در برابر ناهم‌ارزی» دسته‌بندی کرد. او می‌گفت برای تحقق همبستگی باید از نقد لیبرالیسم جدید و پیوند نقد اجتماعی با نقد هنری استفاده کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص428-434، 456 و 471.</ref>
* بولتانسکی همبستگی را نتیجه اخلاقیات جامعه می‌دانست و چهار نوع آن را بر اساس دو محور «صلح در برابر منازعه» و «هم‌ارزی در برابر ناهم‌ارزی» دسته‌بندی کرد. او می‌گفت برای تحقق همبستگی باید از نقد لیبرالیسم جدید و پیوند نقد اجتماعی با نقد هنری استفاده کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص428-434، 456 و 471.</ref>
* امروزه مکتب همبستگی برای دفاع از جامعه در برابر فاشیسم و سودگرایی افراطی شکل گرفته است. این مکتب مفاهیمی مانند اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی و اقتصاد بخشش را در برابر علم اقتصاد سودمحور مطرح کرده و ریشه‌کن کردن نابرابری‌های بیرونی را اصل بنیادین همبستگی می‌داند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص467-469.</ref>
* امروزه مکتب همبستگی برای دفاع از جامعه در برابر فاشیسم و سودگرایی افراطی شکل گرفته است. این مکتب مفاهیمی مانند اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی و اقتصاد بخشش را در برابر علم اقتصاد سودمحور مطرح کرده و ریشه‌کن کردن نابرابری‌های بیرونی را اصل بنیادین همبستگی می‌داند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص467-469.</ref>


=== '''رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی''' ===
=== رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی ===
 
* از منظر تالکوت پارسونز، جامعه‌شناس کارکردگرا، انسجام جامعه از طریق ارزش‌ها و اصول مشترک به دست می‌آید.
* از منظر تالکوت پارسونز، جامعه‌شناس کارکردگرا، انسجام جامعه از طریق ارزش‌ها و اصول مشترک به دست می‌آید.
* پیتر بلاو از نظریه‌پردازان مبادله، بر اهمیت پاداش‌های گروهی تأکید داشت؛ وقتی گروه به اعضای هم‌راه خود پاداش می‌دهد، همبستگی تقویت می‌شود.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.]</ref>
* پیتر بلاو از نظریه‌پردازان مبادله، بر اهمیت پاداش‌های گروهی تأکید داشت؛ وقتی گروه به اعضای هم‌راه خود پاداش می‌دهد، همبستگی تقویت می‌شود.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.]</ref>


=== '''نظریه انتخاب عقلانی''' ===
=== نظریه انتخاب عقلانی ===
 
* مایکل هچتر همبستگی را بر سه بعد می‌دید:
* مایکل هچتر همبستگی را بر سه بعد می‌دید:
# رفتار مشارکتی
# رفتار مشارکتی
# احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی، برادری)
# احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی، برادری)
# قضاوت و کنترل جامعه بر اعضا
# قضاوت و کنترل جامعه بر اعضا
* لیندنبرگ، همبستگی را از خودگذشتگی برای کالاهای مشترک، تحمل هزینه برای منافع جمعی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمان‌شکنی و جبران خسارت در بلایا می‌دانست.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.]</ref>
* لیندنبرگ، همبستگی را از خودگذشتگی برای کالاهای مشترک، تحمل هزینه برای منافع جمعی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمان‌شکنی و جبران خسارت در بلایا می‌دانست.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.]</ref>


=== آیین‌های تعامل و احساسات ===
=== آیین‌های تعامل و احساسات ===
* راندل کالینز بر «آیین‌های تعامل» تأکید داشت: گردهمایی‌های رو در رو، آیین‌های مشترک و حالات عاطفی یکسان بین افراد.
* راندل کالینز بر «آیین‌های تعامل» تأکید داشت: گردهمایی‌های رو در رو، آیین‌های مشترک و حالات عاطفی یکسان بین افراد.
* دیوید آر. هایس «همبستگی عادلانه و عاطفی» را مطرح کرد و بر نقش وفاداری، هم‌پیمانی و هماهنگی احساسی تأکید می‌کرد.
* دیوید آر. هایس «همبستگی عادلانه و عاطفی» را مطرح کرد و بر نقش وفاداری، هم‌پیمانی و هماهنگی احساسی تأکید می‌کرد.
* در رویکرد شبکه‌های اجتماعی، نظریه‌پردازانی مانند مارکوفسکی و لاولر بر «دسترسی‌پذیری» تأکید دارند؛ هرچه پیوندها بین افراد یک شبکه بیشتر و قوی‌تر باشد، همبستگی بیشتر است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109-110.]</ref>
* در رویکرد شبکه‌های اجتماعی، نظریه‌پردازانی مانند مارکوفسکی و لاولر بر «دسترسی‌پذیری» تأکید دارند؛ هرچه پیوندها بین افراد یک شبکه بیشتر و قوی‌تر باشد، همبستگی بیشتر است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109-110.]</ref>


=== '''مطالعات خُرد''' ===
=== مطالعات خُرد ===
در سطح کوچک‌تر، پژوهشگران به‌جای [[همبستگی]] از مفهوم [[دل‌بستگی]] استفاده می‌کنند:
در سطح کوچک‌تر، پژوهشگران به‌جای [[همبستگی]] از مفهوم [[دل‌بستگی]] استفاده می‌کنند:
* مک‌فرسون و اسمیت: مدت زمان عضویت در گروه و تأثیر آن بر دلبستگی.
* مک‌فرسون و اسمیت: مدت زمان عضویت در گروه و تأثیر آن بر دلبستگی.
* هکاترون و روزنشتاین: کنش‌های جمعی، فرصت تماس، دوستی، نوع‌دوستی، سود مشترک.
* هکاترون و روزنشتاین: کنش‌های جمعی، فرصت تماس، دوستی، نوع‌دوستی و سود مشترک.
* ویلر و همکاران: نقش مجازات برای کسانی که سوار بر زحمت دیگران می‌شوند (مفت‌سواری)، ترجیح مشارکت بر بی‌تفاوتی.
* ویلر و همکاران: نقش مجازات برای کسانی که سوار بر زحمت دیگران می‌شوند (مفت‌سواری)، ترجیح مشارکت بر بی‌تفاوتی.
* هاوسر و لواگلیا: حتی اگر [[نابرابری]] در گروه باشد، [[عواطف انسانی]] می‌توانند همبستگی ایجاد کنند.
* هاوسر و لواگلیا: حتی اگر [[نابرابری]] در گروه باشد، [[عواطف انسانی]] می‌توانند همبستگی ایجاد کنند.
خط ۸۵: خط ۱۰۳:


== دیدگاه اندیشمندان مسلمان ==
== دیدگاه اندیشمندان مسلمان ==
 
[[پرونده:همبستگی اجتماعی۳.png|جایگزین=سید محمدحسین طباطبایی|بندانگشتی|[[سید محمدحسین طباطبایی]] فیلسوف اجتماعی معاصر شیعه]]
* [[ابن‌خلدون]] از مفهوم [[عصبیت]] برای تبیین همبستگی استفاده می‌کند. عصبیت در ابتدا بر [[پیوند خویشاوندی|پیوندهای خویشاوندی]] استوار است، اما در پیوند با [[دین]]، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل [[تمدن]] و [[دولت]] می‌شود. [[تجمل‌گرایی]] و [[تن‌پروری]] نیز منجر به تضعیف پیوندهای انسانی می‌شود.<ref>ابن‌خلدون، مقدمه ابن‌خلدون، 1390ش، ج1، ص 294 و 301-302.</ref>
* [[ابن‌خلدون]] از مفهوم [[عصبیت]] برای تبیین همبستگی استفاده می‌کند. عصبیت در ابتدا بر [[پیوند خویشاوندی|پیوندهای خویشاوندی]] استوار است، اما در پیوند با [[دین]]، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل [[تمدن]] و [[دولت]] می‌شود. [[تجمل‌گرایی]] و [[تن‌پروری]] نیز منجر به تضعیف پیوندهای انسانی می‌شود.<ref>ابن‌خلدون، مقدمه ابن‌خلدون، 1390ش، ج1، ص294 و 301-302.</ref>
* [[فارابی]]، محبت را عامل اصلی همبستگی اجتماعی می‌داند. در [[مدینه فاضله]]، افراد در پرتو [[محبت]] ناشی از اشتراک در [[فضیلت]]، [[منفعت]] و [[لذت]]، برای کسب [[سعادت]] تلاش می‌کنند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۷۵–۷۶.</ref> [[خواجه نصیرالدین طوسی]] نیز دو گونه محبت طبیعی و ارادی را عامل همبستگی اجتماعی می‌داند.<ref>طوسی، اخلاق ناصری، 1391ش، ص258-260.</ref>
* [[فارابی]]، محبت را عامل اصلی همبستگی اجتماعی می‌داند. در [[مدینه فاضله]]، افراد در پرتو [[محبت]] ناشی از اشتراک در [[فضیلت]]، [[منفعت]] و [[لذت]]، برای کسب [[سعادت]] تلاش می‌کنند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۷۵–۷۶.</ref> [[خواجه نصیرالدین طوسی]] نیز دو گونه محبت طبیعی و ارادی را عامل همبستگی اجتماعی می‌داند.<ref>طوسی، اخلاق ناصری، 1391ش، ص258-260.</ref>
* [[محمدعلی شاه‌آبادی]]، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «[[ولایت]]» و عرضیِ «[[اخوت]]» استوار می‌کند.<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۸.</ref> مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۶.</ref> و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸0، ص ۳۰.</ref> از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه [[پیوند عاطفی]] و ساختاری با [[جامعه ایمانی]] به عدد تبدیل شده و ارزش می‌یابد.<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص ۱۷۲ و ۸.</ref>
* [[محمدعلی شاه‌آبادی]]، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «[[ولایت]]» و عرضیِ «[[اخوت]]» استوار می‌کند.<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۸.</ref> مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۱۶.</ref> و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸0، ص۳۰.</ref> از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه [[پیوند عاطفی]] و ساختاری با [[جامعه ایمانی]] به عدد تبدیل شده و ارزش می‌یابد.<ref>شاه‌آبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۲ و ۸.</ref>
* [[سید روح‌الله خمینی|امام خمینی]] در تبیین مبانی [[همبستگی اجتماعی در ایران]]، اتحاد حول محور اسلام را جایگزین ملی‌گرایی سکولار کرد. دشمن‌شناسی مشترک،<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۲-۸۵.]</ref> مشارکت همه‌جانبه مردم در امور جامعه،<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۵-۸۸.]</ref> روحانیت<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۸۸-۹۱.]</ref> و مناسک جمعی اسلامی عرصه‌های مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، صص ۹۱-۹۴.]</ref>
* [[سید روح‌الله خمینی|امام خمینی]] در تبیین مبانی [[همبستگی اجتماعی در ایران]]، اتحاد حول محور اسلام را جایگزین ملی‌گرایی سکولار کرد. دشمن‌شناسی مشترک، مشارکت همه‌جانبه مردم در امور جامعه، روحانیت و مناسک جمعی اسلامی عرصه‌های مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصه‌های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص82-۹۴.]</ref>
* [[سید محمدحسین طباطبایی]] معتقد است طبیعت استخدام‌گر انسان ذاتاً مولد اختلاف است<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج ۲، ص ۲۲۰.</ref> و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله [[دین]] به‌عنوان عاملی فراطبیعی محقق می‌شود.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج ۲، ص ۱۸۷.</ref> او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکه‌ای) صورت‌بندی می‌کند.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰ش، ج ۴، ص ۱۴۳.</ref> در این الگو، [[جامعه]] به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی می‌گردد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج ۴، صص ۱۶۶ و 159.</ref> عامل اصلی همبستگی هم [[عقیده]] و [[هدف]] است نه سرزمین و [[نژاد]].<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref>
*[[سید محمدحسین طباطبایی]] معتقد است طبیعت استخدام‌گر انسان ذاتاً مولد اختلاف است<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۲۲۰.</ref> و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله [[دین]] به‌عنوان عاملی فراطبیعی محقق می‌شود.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۸۷.</ref> او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکه‌ای) صورت‌بندی می‌کند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۱۴۳.</ref> در این الگو، [[جامعه]] به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی می‌گردد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۱۶۶ و 159.</ref> عامل اصلی همبستگی هم [[عقیده]] و [[هدف]] است نه سرزمین و [[نژاد]].<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref>


== تقویت همبستگی اجتماعی ==
== تقویت همبستگی اجتماعی ==
 
* [[پرونده:همبستگی اجتماعی۴.jpg|جایگزین=برگزاری جشن نیکوکاری در مدارس شهرستان رامیان|بندانگشتی|برگزاری جشن نیکوکاری در مدارس شهرستان رامیان، اسفند ۱۳۹۴ش.]]دین از مهم‌ترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135، 173 و 184.</ref>
* دین از مهم‌ترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135، 173 و 184.</ref>  
* نهاد آموزش نیز با تربیت شهروند اجتماعی و ملتزم به مصالح عمومی و قراردادهای اجتماعی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/6533b6ca15f6e-10522-9-2.pdf عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۴۵.]</ref> بازتولید فرهنگ و اخلاق، ایجاد شبکه‌های پایدار، پایه‌گذاری سنت‌های ثبات‌بخش و خلق [[سرمایه اجتماعی]]، همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کند.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_100385_58acb17af943b7218bca87690910c555.pdf کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص77.]</ref>
* نهاد آموزش نیز با تربیت شهروند اجتماعی و ملتزم به مصالح عمومی و قراردادهای اجتماعی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/6533b6ca15f6e-10522-9-2.pdf عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۴۵.]</ref> بازتولید فرهنگ و اخلاق، ایجاد شبکه‌های پایدار، پایه‌گذاری سنت‌های ثبات‌بخش و خلق [[سرمایه اجتماعی]]، همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کند.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_100385_58acb17af943b7218bca87690910c555.pdf کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص77.]</ref>  
* نهاد حقوق از راه تطابق قانون با خواسته‌های جامعه، مقوم همبستگی اجتماعی است؛<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1751008351-685e445f93ac3-9428-120-1.pdf مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص5.]</ref> زیرا اخلاقیات همبستگی‌ساز تنها در صورتی پایدار می‌مانند که به کدهای حقوقی و رویه‌های قانونی تبدیل شوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>
* نهاد حقوق از راه تطابق قانون با خواسته‌های جامعه، مقوم همبستگی اجتماعی است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1751008351-685e445f93ac3-9428-120-1.pdf مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص5.]</ref> زیرا اخلاقیات همبستگی‌ساز تنها در صورتی پایدار می‌مانند که به کدهای حقوقی و رویه‌های قانونی تبدیل شوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>  
* رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی در فضای مجازی نیز با ایجاد لایه‌های هویتی مشترک در تقویت همبستگی اجتماعی مهم شمرده شده است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/20110111133118-تحليل%20جامعه%20شناختي%20همبستگي%20اجتماعي%20و%20فرهنگي%20در%20ايران.pdf امام‌جمعه، «تحلیل جامعه‌شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص96.]</ref>
* رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی در فضای مجازی نیز با ایجاد لایه‌های هویتی مشترک در تقویت همبستگی اجتماعی مهم شمرده شده است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/20110111133118-تحليل%20جامعه%20شناختي%20همبستگي%20اجتماعي%20و%20فرهنگي%20در%20ايران.pdf امام‌جمعه، «تحلیل جامعه‌شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص96.]</ref>
* برخی از عوامل هنجاری و رفتاری تقویت همبستگی اجتماعی نیز عبارت‌اند از:
* برخی از عوامل هنجاری و رفتاری تقویت همبستگی اجتماعی نیز عبارت‌اند از:
# درک عمیق از اهداف کلان جامعه و پرهیز از اظهارنظرهای ناآگاهانه؛
# درک عمیق از اهداف کلان جامعه و پرهیز از اظهارنظرهای ناآگاهانه؛
خط ۱۰۸: خط ۱۲۴:


=== موانع همبستگی اجتماعی ===
=== موانع همبستگی اجتماعی ===
[[رذائل اخلاقی]]، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی،<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> توسعه نامتوازن،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1390ش، ج9، ص330.</ref> بی‌عدالتی،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰ش، ص76.]</ref> سیاست‌های نئولیبرال، بازارگرایی، اقتدارگرایی و فاشیسم، از موانع همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>
[[رذائل اخلاقی]]، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی،<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاه‌ها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»،  پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> توسعه نامتوازن،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1390ش، ج9، ص330.</ref> بی‌عدالتی،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰ش، ص76.]</ref> سیاست‌های نئولیبرال، بازارگرایی، اقتدارگرایی و فاشیسم، از موانع همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۱۴۶: خط ۱۶۲:
* «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وب‌سایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۴۰۴ش.
* «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وب‌سایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۴۰۴ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}
{{علوم اجتماعی}}
{{تاب‌آوری}}
[[رده:مفاهیم اجتماعی]]
[[رده:واژگان جامعه‌شناسی]]
[[رده:واژگان علوم اجتماعی]]
[[رده:وضعیت اجتماعی]]
[[رده:ویژه‌ها]]
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/همبستگی_اجتماعی»