امامزاده: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''امام‌زاده'''}}؛ فرزند یا نواده امامان شیعه.

امام‌زاده، به فرزند یا نواده امامان شیعه و همچنین مقبره آنان گفته می‌شود که در فرهنگ ایران، از جایگاه مذهبی و آیینی ویژه‌ای برخوردار است. مهاجرت گسترده این سادات به ایران به‌دلایل امنیتی و مذهبی بوده و باعث گسترش آبادی‌ها شده است. بنای آرامگاه امام‌زادگان، با تلفیق معماری باستانی و اسلامی، همواره مورد احترام مردم بوده و به‌عنوان مکانی برای زیارت، توسل، دادخواهی و برآورده شدن حاجات شناخته می‌شود.

==مفهوم‌شناسی امام‌زاده==

امام‌زاده، به فرزند یا نوهٔ یکی از امامان در مذهب [[شیعه]]، گفته می‌شود. در [[فرهنگ]] ایرانیان، به مقبره فرزندان یا نوه‌های امامان نیز امام‌زاده گفته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/امامزاده عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه امامزاده، سایت واژه‌یاب.]</ref> [[زیارت]] آرامگاه امام‌زادگان، یکی از مناسک و رفتارهای آیینی_مذهبی ایرانیان است که به مرور زمان، دارای آدابی ویژه شده است. سادات موسوی، بخش چشم‌گیری از امام‌زادگان را در [[ایران]] تشکیل می‌دهند. در ایران، سازمان اوقاف و امور خیریه، تولیت امام‌زاده‌ها را برعهده دارد.

==پیشینه امام‌زاده‌ها==

[[پرونده:امام زاده.jpg|جایگزین=امام‌زاده هلال بن علی در اصفهان|بندانگشتی|امام‌زاده هلال بن علی در اصفهان مبدا و محور حرکت‌های مردمی در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش و ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ش.]]

وجود آرامگاه امام‌زاده‌ها در نقاط مختلف ایران، موجب ایجاد یا گسترش آبادی‌هایی در اطراف آن‌ها شده است مانند شهر [[قم]]، که به‌واسطهٔ حضور بارگاه [[حضرت معصومه|حضرت فاطمه معصومه]]، بسیار توسعه یافت.

==پراکندگی امام‌زاده‌ها==

پیدا کردن مکانی امن برای زندگی، یکی از وجوه مشترک مهاجرت امام‌زاده‌ها و [[سادات]] به ایران بوده است. بسیاری از امام‌زاده‌ها، به کوه‌های طبرستان، ری و نیز سرزمین‌های مرکزی پناه آورده‌اند. در سال ۱۳۵۲ش، تعداد امام‌زاده‌ها در ایران، ۱۰۵۹ تن اعلام گردید که در این میان، استان مرکزی دارای بیش‌ترین امام‌زاده‌ها و استان [[سیستان]] و بلوچستان، بدون امام‌زاده اعلام شد. از این تعداد، ۱۱۲ [[امام‌زاده]] در [[تهران]] و نواحی اطراف آن، ۸۶ تن در [[کاشان]]، ۵۲ تن در [[شیراز]]، ۴۶ تن در [[قم]]، ۳۰ تن در داراب، ۱۲ تن در نائین و امامزادگانی دیگر در نقاط مختلف ایران وجود دارند. در دائره‌المعارف بناهای تاریخی در دوره اسلامی، تعداد امام‌زادگان مدفون در ایران، حدود ۴ هزار تن اعلام شده است.<ref>دائرةالمعارف بناهای تاریخی در دورهٔ اسلامی (بناهای آرامگاهی)، ۱۳۷۶ش، ص119.</ref> امروزه کمتر شهری در ایران است که امام‌زاده‌ای نداشته باشد. امام‌زاده‌ها، همواره در طول تاریخ، مورد احترام ایرانیان بوده‌اند، حتی آن‌ها که ناشناخته بوده و هویت مشخصی نداشته‌اند.<ref>هیلنبراند، «مقابر»، معماری ایران، ۱۳۶۶ش، ص۲۳.</ref>

[[مسلمانان]] در سده‌های نخستین با اثرپذیری از سفارش [[حضرت محمد|پیامبر]] خدا، مقابر را هم‌سطح زمین می‌ساختند و بر روی مقبرهٔ امام‌زاده‌ها، تنها سایبانی ساده بنا می‌کردند.<ref>هیلنبراند، «مقابر»، معماری ایران، ۱۳۶۶ش، ص25.</ref> اما با گذشت زمان، این آرامگاه‌ها توسعه یافته و اغلب، به‌شکل زیارتگاه‌هایی باشکوه درآمده‌اند.<ref>جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج1، ۱۳۷۵ش، ص۲۳۱–۲۳۴.</ref> برای مثال، پس از درگذشت حضرت فاطمه معصومه در [[قم]]، تنها سایبانی از بوریا بر روی قبر او گذاشته بودند. اما، امروزه این مقبره به زیارتگاهی شکوهمند تبدیل شده است.<ref>شهابی، تاریخچهٔ وقف در اسلام، ۱۳۴۳ش، ص۶۳.</ref>

ساخت امام‌زاده‌ها با روی کار آمدن علویان در طبرستان و آل‌بویه، در مناطق غربی و جنوبی ایران، رایج شد و در دوره [[سلجوقیان]]، که مذهب تسنن بر ایران حاکم بود، نیز ادامه یافت. با حضور [[صفویه|صفویان]] و رسمی شدن مذهب [[شیعه]] در ایران، ساخت بناهایی برای آرامگاه‌های امامان و امامزادگان، در [[ایران]]، رونقی بسیار یافت و تا دوره [[قاجاریان]] نیز ادامه پیدا کرد.<ref>دائرةالمعارف بناهای تاریخی در دورهٔ اسلامی (بناهای آرامگاهی)، ۱۳۷۶ش، ص120.</ref>

==ویژگی‌های مشترک امام‌زاده‌ها==

اولین ویژگی مشترک امام‌زاده‌ها، پیوند نَسَبی آن‌ها با امامان مذهب شیعه است. به‌همین دلیل، حتی پس از مرگ نیز مورد احترام مردم ایران بوده و آرامگاه آنان به‌عنوان زیارتگاه در نظر گرفته شده است. بنای ساخته‌شده بر مقابر امامزادگان، در طول تاریخ، محلی برای هنرنمایی هنرمندان ایرانی، در زمینه‌های گوناگون مانند [[آینه‌کاری]]، خاتم‌سازی و گچ‌بری بوده است. کتیبه‌نویسی و خوش‌نویسی نیز، از عناصر معماری همیشگی در این آرامگاه‌ها محسوب می‌شود که معمولاً به اصل و نسب امام‌زاده، در همین کتیبه‌ها اشاره شده است.<ref>امامزاده‌ها و تربت برخی از پاکان و نیکان، ۱۳۸۸ش، ج1، ص13-14.</ref>

گاهی به آرامگاه امام‌زاده، [[حرم]] گفته می‌شود؛ حرم، اتاقی است با سقفی معمولاً گنبدی‌شکل که قبر امام‌زاده در آن قرار دارد و هستهٔ اصلی آرامگاه محسوب می‌شود. از جمله عناصر مشترک دیگر این آرامگاه‌ها، می‌توان به [[منار|مناره]]، صحن، ایوان، گنبد و [[رواق]] اشاره کرد.

درگذشته، مرسوم بود که دیوارهٔ داخلی آرامگاه را با پارچه‌های قلمکاری‌شده و [[ضریح]] را با پارچه‌های [[ابریشم|ابریشمی]] سیاه یا سبز می‌پوشاندند. اطراف آرامگاه‌ها نیز معمولاً فضای سبز و باغی بزرگ می‌ساختند که دارای استخر، چاه، باغچه و انواع درخت و گل بود.<ref>کمپفر، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص135-136.</ref> در امام‌زاده‌ها، معمولاً [[ایوان|ایوانی]] چسبیده به حرم ساخته شده و زائران از همان نقطه، کفش‌های خود را درآورده و به کفشداری‌ها می‌سپارند و داخل حرم می‌شوند.<ref>Massé, Croyances et Coutumes Persanes, 1938, V.II, P387-388.</ref>

ایرانیان در ساخت بنای ویژهٔ امام‌زادگان، معماری باستانی را با [[فرهنگ اسلامی]]، تلفیق کرده‌اند؛ مقبره‌های بُرجی‌شکل و مقبره‌های چهارگوش گنبددار، هر دو در معماری باستانی [[ایران]] ریشه دارد.<ref>هیلنبراند، «مقابر»، معماری ایران، ۱۳۶۶ش، ص۳۰–۳۲.</ref> [[گنبد]]، ایوان، مناره و برخی دیگر از عناصر معماری به‌کار رفته در امام‌زاده‌ها نیز بازمانده‌هایی از دوران پیش از [[اسلام]] در [[ایران]] هستند.<ref>Diez, "The Principles and Types» , 1967, vol. III, P918-919.</ref>

==امام‌زاده‌ها در باورهای مردمی==

[[پرونده:امام زاده۱.png|جایگزین=بقعۀ امام‌زاده حسین در قزوین|بندانگشتی|بقعۀ امام‌زاده حسین در قزوین]]

احترام به امام‌زاده‌ها، [[زیارت]] و [[توسل]] به آن‌ها، از آیین‌های کهن ایرانیان است. سفارش‌های [[پیامبر اکرم]] و پیشوایان مذهب، موجب شده است که احترام به [[سادات]]، به‌ویژه «سادات علوی»، جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ ایرانیان داشته باشد. در روایتی از پیامبر خدا آمده که هر کس به فرزندان او، از راه دست، زبان و مال کمک کند، [[شفاعت]] خواهد کرد. همچنین، وی، در جایی دیگر گفته است که به فرزندان خوب من به‌خاطر [[خدا]]، و به فرزندان بد من، به‌خاطر من کمک کنید.<ref>سبزواری، جامع الاخبار، ج13، ۱۴۱3ق، ص393.</ref> در برخی از روایات، ثواب زیارت هر یک از سادات فاطمی، همانند [[زیارت]] پیامبر و امامان دانسته شده است.<ref>مجلسی، بحار الانوار، ج43، ۱۴۰۳ق، ص58.</ref> در [[فقه اسلامی|فِقه]] شیعه، زیارت امامزادگان مستحب و پسندیده است.<ref>ابن‌قولویه، کامل الزیارات، ۱۴۱۷ق، ص۵۳۶.</ref>

در گذشته، مردم به‌منظور دادخواهی، در امامزادگان شهر خود و در قسمتی از آرامگاه‌ها به‌نام «بَست»، پناهنده شده یا تحصن می‌کردند. این کار به‌معنی پناه بردن به آن امام‌زاده بوده است. ورود به محوطهٔ بَست، پناه گرفتن و اقامت موقت در آن را در اصطلاح بَست‌نشینی می‌گویند. بزرگ‌ترین نمونه بست‌نشینی در طول تاریخ ایران، مربوط به نهضت مشروطه است که مردم، در [[بارگاه عبدالعظیم حسنی]]، در حدود یک ماه، بست نشستند.<ref>خالصی، تاریخچهٔ بست و بست‌نشینی، ۱۳۶۶ش، ص۲۳.</ref>

در نقاط مختلف [[ایران]]، داستان‌هایی از [[کرامت]] امام‌زاده‌ها، در میان مردم، وجود دارد. داستان‌هایی دربارهٔ شفای بیماران لاعلاج و رفع حوائج و گرفتاری‌های مردم، از آن جمله است.<ref>بلوکباشی، قالی‌شویان، ۱۳۸۰ش، ص۸۷–۸۸.</ref> همین باور، باعث شده تا مردم در پیشگاه امام‌زادگان، [[نذر]] و نیاز کنند، و [[خوراک|خوراک‌هایی]] مانند [[آش]] و [[نان]] را در میان زائران این امام‌زادگان توزیع کنند. مردم، در صورت حاجت‌روایی یا پیش از آن، نذورات خود را ادا می‌کنند.<ref>مؤید محسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص۳۳۱.</ref> بسیاری از پیمان‌ها و نیز [[خطبه عقد ازدواج]] برخی از [[جوانی|جوانان]]، در همین اماکن مذهبی بسته می‌شود.