حرم

حرم؛ مکان‌های مقدس مسلمانان و دارای آداب خاص.

حرم، در فرهنگ اسلامی و شیعی به مکان‌های مقدس و امن مانند مسجدالحرام، مسجدالنبی و بارگاه امامان و امام‌زادگان گفته می‌شود؛ جایی که ورود به آن آداب ویژه‌ای دارد: با پای پیاده و بدون کفش، با غسل و وضو، دهان خوش‌بو، دعا و قرآن و نماز. حرم‌ها کانون آرامش، معنویت و هنر ایرانی‌اسلامی هستند؛ از مکه و مدینه تا نجف و کربلا و کاظمین و سامرا، از مشهد و قم تا شیراز و شهرری. این مکان‌ها نه‌تنها زیارتگاه، بلکه پناهگاه دل‌های بی‌قرار و مدرسه‌ای برای آموختن مهربانی، ایمان و همدلی‌اند.

مفهوم‌شناسی

حَرَم، واژه‌ای عربی و به‌معنای منع‌شدن است که در متون اسلامی و ادبیات مسلمانان و به‌ویژه شیعیان، به مکان‌های مقدسی گفته می‌شود که ورود و حضور در آن‌ها آدابی خاص دارد. در فقه اسلامی، به مسجدالحرام و مسجدالنبی، حرم گفته می‌شود. در فرهنگ اسلامی نیز ترکیب «حرمین شریفین» برای اشاره به دو حرم مکه و مدینه یا دو حرم نجف و کربلا یا دو حرم بیت‌المقدّس و الخلیل کاربرد دارد. شیعیان، به محل دفن امامان، امام‌زادگان و اولیای منسوب به آنها نیز حرم می‌گویند.

آداب حضور در حرم

در فرهنگ اسلامی، حرم جایگاهی مقدس دارد و احکام شرعی ویژه‌ای برای آن وضع شده است. در روایات توصیه شده است که انسان با پای پیاده و بدون کفش وارد حرم شود، پیش از ورود و پس از خروج غسل کند و وضو بگیرد، دهان خود را خوش‌بو کند، دعاهای مخصوص آن حرم را بخواند، قرآن تلاوت کند و نماز مستحبی بخواند.

بر اساس نظر بیشتر فقهای شیعه، در مسجدالحرام، حرم نبوی، مسجد کوفه و حائر حسینی، مسافر می‌تواند نماز را کامل بخواند و این کار حتی مستحب شمرده شده است. فقها احکام دیگری نیز برای این مکان‌ها بیان کرده‌اند؛ مانند حرمت ورود فرد جُنب و زن حائض، حرمت نجس‌کردن حرم، وجوب پاک‌کردن نجاست از آن، و ممنوع‌بودن اجرای حد و قصاص در این حرم‌ها.

حرم‌های حجاز

مکه

مهم‌ترین حرم نزد مسلمانان، مکه است. این مکان، به خاطر وجود کعبه و مسجد الحرام، دارای احکام و احترام خاصی است. به استناد حدیثی این منطقه از زمان خلقت آسمان‌ها و زمین حرم شده و دَحْوُالارض (گسترش زمین) از حرم مکّی آغاز شده است و همیشه مقدس بوده است. همچنین به‌عنوان صِلاح (محلی امن برای انسان، حیوان و گیاه) معروف بوده است. طبق احادیث، محدودهٔ حرم تا روز قیامت حرم باقی می‌ماند. امروزه محدودهٔ حرم از جهات مختلف، علامت‌گذاری و با نوشته‌هایی چندزبانه مشخص شده است.

در آموزه‌های اسلامی، به آداب حضور در این مکان اشاره شده است که عبارت‌اند از: حرمت ورود غیرمسلمان؛ وجوب احرام‌بستن در یکی از میقات‌ها برای مسلمانانی که قصد ورود به مکه را دارند؛ حرمت کشتن حیوانات در این منطقه؛ ممنوع‌بودن آسیب‌رساندن به گیاهان در محدوده حرم؛ حرمتِ جنگ و خون‌ریزی.

حرم نبوی

حرم نبوی دومین حرم مسلمانان است که محل دفن و خانه حضرت محمد بوده است. در زمان هجرت پیامبر خدا، این مکان به‌صورت مسجد بنا شد و احکام خاصی بر آن مترتب گشت. وجود برخی اماکن داخل حرم نبوی مانند روضه منوره، به آن اهمیت ویژه‌ای داده است و طبق احادیث پیامبر، به روضه بهشتی معروف است. همچنین همجواری حرم با قبرستان بقیع که امامان شیعه و یاران پیامبر خدا در آنجا دفن شده‌اند، توجه و احترام مضاعفی به آن مکان بخشیده است. بنابر حدیثی از اهل‌سنت، پیامبر اکرم شفاعت اهل مدینه را در روز قیامت برعهده گرفته است.

حرم‌های عراق

حرم امام حسین

حرم امام حسین، نزد شیعیان بسیار مقدّس است. حسین بن علی در کربلا به شهادت رسید و همان‌جا دفن شد. در روایات شیعه، فضیلت و برکات فراوانی برای زیارت حرم امام حسین بیان شده است و هر ساله شیعیان به‌ویژه در اربعین حسینی، جهت زیارت به حرم امام حسین می‌روند. در دوران جنگ عراق با ایران، یکی از انگیزه‌های مؤثر برای رزمندگان ایرانی، رسیدن به کربلا و آزادساختن حرم امام حسین از سلطهٔ بعثی‌ها بود.

حرم امامین عسگریین

حرم امام هادی و حرم امام حسن عسکری در شهر سامرا که به حرم امامین عسگریین مشهور است از مهم‌ترین زیارتگاه‌های شیعیان در کشور عراق است. در ضلع غربی این حرم، زیرزمینی وجود دارد که به سرداب غیبت مشهور است و بر اساس نظر مشهور علمای شیعه، محل عبادت و زندگی سه امام بوده و همچنین مکان دیدار برخی از اولیا با امام دوازدهم شیعیان است. از امام حسن عسکری نقل شده که زائران این حرم، از بلا و عذاب الهی در امان هستند.

حرم کاظمین

زمانی‌که امام کاظم به شهادت رسید پیکر او در گورستان قریش در نزدیکی بغداد به خاک سپرده شد. به خواست امام جواد در آنجا بقعه‌ای بنا شد و بعد از شهادت امام جواد، او نیز در همان مکان به خاک سپرده شد. همجواری مدفن این دو امام، این حرم را به کاظمین، مشهور کرده است. در روایاتی بیان شده که زیارت موسی بن جعفر مانند زیارت پیامبر اکرم است. حرم کاظمین، امروزه از باشکوه‌ترین عتبات عالیات در عراق محسوب می‌شود. محدودهٔ حرم حدود ۲۶ هزار مترمربع است و دارای چهار رواق، دو گنبد مشابه بالای قبر دو امام و مسجد صفوی در ضلع شمالی حرم است.

حرم‌های ایران

در فرهنگ ایرانیان توجه زیادی به امامان و امامزادگان شده و حرم آنها همواره کانون گسترش فرهنگ اسلامی و شیعی در ایران بوده و در رشد و گسترش تمدن و هنر ایرانی‌اسلامی تأثیر فراوان داشته است. مردم نیز در پناه این بقاع و حرم‌ها، احساس آرامش داشته‌اند.

حرم امام رضا

حرمِ امام رضا، محل دفن علی بن موسی الرضا در شهر مشهد است. علمای شیعه، زیارت امام رضا را بسیار توصیه کرده‌اند. حرم امام رضا شامل مدفن امام، گنبد، گلدسته‌ها، صحن‌ها، ایوان‌ها، رواق‌ها و بست‌ها است. سازه حرم امام رضا گنجینه‌ای از هنر و فرهنگ ایرانی‌اسلامی را بازنمایی می‌کند و امروزه مؤسسات فرهنگی شامل کتابخانه، موزه، دانشگاه علوم اسلامی، مؤسسهٔ پژوهش‌های اسلامی و بنیاد فرهنگ رضوی را در خود جای داده و گنجینه‌ای از باورها و آداب‌ورسوم ایرانیان مسلمان را در طول تاریخ می‌شناساند.

حرم حضرت معصومه

حضرت معصومه، خواهر امام رضا است و در شهر قم، دفن شده است. در منابع متعددی به زیارت حضرت معصومه سفارش شده و در برخی روایات آمده است که این بانوی مدفون در قم، بسیاری از انسان‌ها را شفاعت می‌کند. زیارت مداوم فاطمه معصومه، سیرهٔ علمای شیعه در جهت کسب معرفت بیشتر بوده است. حرم فاطمه معصومه پس از حرم امام رضا شکوهمندترین و معروف‌ترین بارگاه مذهبی در ایران است. امروزه در حرم فاطمه معصومه، به‌عنوان یک مجموعه فرهنگی ـ تربیتی تلاش می‌شود تا نسل جوان آشنایی بیشتری با معارف اسلامی پیدا کنند.

حرم شاهچراغ

آرامگاه احمد بن موسی در شیراز با نام حرم شاه‌چراغ شناخته می‌شود. لقب شاه‌چراغ، اشاره به داستانی دربارهٔ احمد بن موسی است که گفته شده محل دفن او تا مدت‌ها مانند چراغی در بالای تپه می‌درخشید. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، حرم شاهچراغ بارها توسعه یافته است. شورای عالی انقلاب فرهنگی، یک روز از دههٔ کرامت را به‌عنوان روز بزرگداشت احمد بن موسی نام‌گذاری کرده است.

حرم شاه عبدالعظیم

نوشتار اصلی: حرم عبدالعظیم حسنی

عبدالعظیم حسنی از نوادگان امام حسن مجتبی است که در قرن سوم هجری می‌زیسته و به ری سفر کرده است. هم‌اکنون مدفن این امام‌زاده، یکی از مکان‌های تاریخی و مذهبی ایران است که در شهرری واقع شده است. برخی روایات، ثواب زیارت حضرت عبدالعظیم را همسان زیارت امام حسین در کربلا دانسته‌اند. امروزه حرم عبدالعظیم حسنی دارای مسجد، موزه و کتابخانه است.

منابع

• «پاداش زیارت حضرت معصومه»، در سایت باشگاه خبرنگاران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ تیر ۱۳۹۷ش.
• پاکتچی، احمد، «حرم»، در دایره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۵ آذر ۱۳۹۸ش.
• پورغلام، ریحانه، «شاه‌چراغ»، در مجلهٔ گردشگری یوتراوز، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• «توصیه بزرگان دربارهٔ زیارت امام رضا»، در سایت مؤسسه تحقیقاتی اهل‌بیت، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آبان ۱۳۹۶ش.
• «ثواب زیارت حرم عبدالعظیم»، در سایت برنانیوز، تاریخ بازدید: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• «حرم»، در دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• «حرم چیست؟»، در سایت پرسشکده، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۳۸۹ش.
• «حرم مطهر رضوی»، در خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ تیر ۱۴۰۰ش.
• «زیارت حضرت معصومه»، در پرتال جامع آستان حضرت معصومه، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۱ش.
• «زیارت کاظمین»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۰ش.
• شمسایی، محمدحسین، ایرانیان و حضرت معصومه، مشهد، استان قدس رضوی، ۱۳۹۵ش.
• «فضیلت و آداب زیارت امامین عسگرین»، در سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۳۹۸ش.
• هفت‌تنانیان، محمدرضا، «ویژگی‌های حرم»، فصلنامه میقات حج، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۱ش.