نخلگردانی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =مراسم نخل برداری.jpg | |||
| زیرنویس تصویر =نخلگردانی در یزد | |||
| image_alt =نخلگردانی در یزد | |||
| فایل پادکست =آیین نخلگردانی.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =۷/۷۹ | |||
| تاریخ پادکست =۳۱-۲-۱۴۰۵ | |||
آیین | | عنوان اصلی = نخلگردانی | ||
| عنوان انگلیسی = Nakhl‑Gardani | |||
| عنوان عربی = حمل النخل فی عاشوراء | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = مردمشناسی دینی، آیینهای سوگواری، مطالعات فرهنگ عامه | |||
| نوع مفهوم = آیین مذهبی سنتی | |||
| معنای اصطلاحی = مراسم نمادین سوگواری در روز عاشورا که در آن سازهای چوبی به نام «نخل» به نش میشود | |||
| حوزه کاربرد = آیینهای عزاداری محرم، مراسم سوگواری شیعیان | |||
| گستره جغرافیایی = ایران (بهویژه یزد، سمنان، کاشان، نائین، اردستان، دامغان، جنوب خراسان و مناطق کویری) | |||
| منشأ تاریخی = آیینی کهن در ایران که با ورود اسلام محتوای مذهبی یافته و در دورههای بعدی بهوی آیینی کهن در ایران که با ورود اسلام محتوای مذهبی یافته و در دورههای بعدی بهویژه از پیش از صفویه تثبیت شده است | |||
| نخستین کاربرد = بازنمایی نمادین تشییع پیکر امام حسین در؛ در این آیین به سازهٔ چوبی نمادین گفته میشود | |||
| مرتبط با = عزاداری محرم، سینهزنی، زنجیرزنی، تعزیه، آیینهای عاشورایی | |||
| اهمیتهای سوگواری محرم و نماد هویتهای سوگواری محرم و نماد هویت مذهبی و فرهنگی برخی مناطق ایران | |||
| مبدع = سنتهای آیینی و مذهبی جوامع محلی ایران | |||
| مروج = هیئتهای مذهبی، حسینیهها و جوامع محلی | |||
| مقدس برای = شیعیان شرکتکننده در آیینهای عاشورا | |||
| مورد احترام = سنتهای سوگواری امام حسین در فرهنگ شیعی | |||
| آثار مرتبط = نخل تاریخی میدان امیرچخماق یزد، آیینهای عاشورایی مناطق کویری ایران | |||
}} | |||
{{درشت|'''نخلگردانی؛'''}} مراسم نمادین سوگواری در روز عاشورا به مناسبت شهادت امام حسین. | |||
نخلگردانی، آیین ویژه روز [[عاشورا]] در برخی مناطق [[ایران]] است که نماد سوگواری برای [[امام حسین]] است. در این مراسم، نخلهای چوبی سیاهپوش و آذینبسته با مشارکت جوانان و همراه با [[سینهزنی]]، [[زنجیرزنی]]، [[نوحهخوانی|نوحهسرایی]] و [[قربانی کردن|قربانی]]، در محلهها و اماکن مذهبی به گردش در میآیند. قدمت این آیین به پیش از دوره [[صفویه]] بازمیگردد و در شهرهایی مانند [[یزد]]، سمنان و [[کاشان]] و برخی مناطق [[خراسان]] برگزار میشود. برخی باورهای عامیانه دربارهٔ [[شفا]] و [[حاجتروایی|برآوردهشدن حاجات]] نیز، این آیین سنتی را پشتیبانی میکند. | |||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
مراسم نخلگردانی از آیینهای کهن ایرانی است که با | مراسم نخلگردانی از آیینهای کهن ایرانی است که با [[ورود اسلام به ایران]]، محتوایی مذهبی به خود گرفت<ref>[https://www.sid.ir/paper/225157/fa محتشم و سامانیان، «کارکردشناسی نخل در آیین نخلگردانی از منظر حفاظت از گنجینههای فرهنگی ایران»، 1396ش، ص1.]</ref> و بهعنوان نمادی از [[سوگواری]] در روز [[عاشورا]] شناخته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> کارشناسان، قدمت رویکرد دینی در آیین نخلگردانی را به دورههای پیش از [[صفویه]] بازمیگردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> برخی معتقدند رسم نخلبندی و نخلگردانی از بدعتهای صفویان در [[ایران]] است.<ref>آیتی، تاریخ یزد، ۱۳۱۷ش، ص۲۴۴.</ref> | ||
== نامگذاری == | == نامگذاری == | ||
درخت [[خرما]] را نخل میگویند و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچهٔ تزیینی هم نخل گفته میشود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> نخل در گویش یزدی؛ «نقل» هم گفته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> مراسم نخلگردانی با سازهای از چوب و برگ درخت خرما صورت میگیرد.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۵۹.</ref> برخی علت نامگذاری این آیین را تقدس و حرمت درخت خرما در فرهنگ ایرانیان دانستهاند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> برخی دیگر، آیین نخلگردانی را نمادی از مفهوم مرگ و بازآفرینی میدانند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa زارعزاده و رهبرنیا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref> | درخت [[خرما]] را نخل میگویند و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچهٔ تزیینی هم نخل گفته میشود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> نخل در گویش یزدی؛ «نقل» هم گفته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> مراسم نخلگردانی با سازهای از چوب و برگ درخت خرما صورت میگیرد.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۵۹.</ref> برخی علت نامگذاری این آیین را تقدس و حرمت [[نخل|درخت خرما]] در [[فرهنگ ایرانی|فرهنگ ایرانیان]] دانستهاند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> برخی دیگر، آیین نخلگردانی را نمادی از مفهوم مرگ و بازآفرینی میدانند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa زارعزاده و رهبرنیا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref> | ||
== ساختار و اجزاء نخل == | == ساختار و اجزاء نخل == | ||
| خط ۱۴: | خط ۴۱: | ||
ارتفاع جلویی این سازهٔ چوبی، بیشتر از ارتفاع قسمت پشتی آن است. ارتفاع دیوارهٔ جلویی نخل ۲/۵ تا ۳/۵ متر است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> همچنین فاصلهٔ میان پایههای نخل و دستگیرههایی که در دو طرف نخل تعبیه شده بهگونهای است که چند نفر بین آن قرار بگیرند و بلندکردن و حرکتدادن نخل، آسان باشد.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.</ref> | ارتفاع جلویی این سازهٔ چوبی، بیشتر از ارتفاع قسمت پشتی آن است. ارتفاع دیوارهٔ جلویی نخل ۲/۵ تا ۳/۵ متر است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> همچنین فاصلهٔ میان پایههای نخل و دستگیرههایی که در دو طرف نخل تعبیه شده بهگونهای است که چند نفر بین آن قرار بگیرند و بلندکردن و حرکتدادن نخل، آسان باشد.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.</ref> | ||
[[پرونده:نخلگردانی۲.jpg|جایگزین=اجزا و قطعات اصلی تشکیل دهندۀ نخل|وسط|بندانگشتی|اجزا و قطعات اصلی تشکیل دهندۀ نخل]] | |||
== اجرای مراسم == | == اجرای مراسم == | ||
مراسم نخلگردانی بهعنوان نمادی از تشییع پیکر [[امام حسین]] در روز [[عاشورا]]، متناسب با عناصر و اصول اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، متفاوت است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آداب برگزاری این آیین عبارت است از: | مراسم نخلگردانی بهعنوان نمادی از تشییع پیکر [[امام حسین]] در روز [[عاشورا]]، متناسب با عناصر و اصول اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، متفاوت است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آداب برگزاری این آیین عبارت است از: | ||
# | # آذینبندی: نخل یا سازهٔ چوبی توسط فردی به نام بابای نخل تزئین میشود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> در آذینبندی، انواع پارچههای سیاه و شالهای رنگی به نخل بسته میشوند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> | ||
# بستن نخل: پس از آراستن [[نخل]] با پارچههای مشکی و رنگی، نخل تا روز [[عاشورا]] بر در [[مسجد]]،<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> [[حسینیه]] و [[تکیه]]های عزاداری بسته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> | # بستن نخل: پس از آراستن [[نخل]] با پارچههای مشکی و رنگی، نخل تا روز [[عاشورا]] بر در [[مسجد]]،<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> [[حسینیه]] و [[تکیه]]های عزاداری بسته میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> | ||
# نخلگردانی: در روز [[عاشورا]]، نخل در | # نخلگردانی: در روز [[عاشورا]]، نخل در مناطق خاصی که محل تجمع اهالی شهر یا روستا است، به گردش در میآید. جوانان تنومند این سازهٔ چوبی را با آداب خاصی حمل میکنند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> آنها نخل را همراه دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در گذرگاهها و محلهها عبور میدهند. همچنین در برخی موارد این نخلها را به مکانهای خاصی مانند [[زیارتگاه]]، [[امامزاده]]، [[مجلس عزاداری]] و [[روضهخوانی]] یا در خانه روحانی محل حمل میکنند.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۴.</ref> | ||
# بازگردانی نخل: در غروب [[عاشورا]] و بعد از برگزاری مراسم [[شام غریبان]]، نخل را به محل قبلی خود برمیگردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> | # بازگردانی نخل: در غروب [[عاشورا]] و بعد از برگزاری مراسم [[شام غریبان]]، نخل را به محل قبلی خود برمیگردانند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> | ||
# مراسم نخلگردانی همراه با [[قربانی کردن|قربانی]]، دودکردن | # مراسم نخلگردانی همراه با [[قربانی کردن|قربانی]]، [[اسپند دود کردن|دودکردن اسپند]]، [[سینهزنی]] و [[نوحهخوانی|نوحهسرایی]] است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref>[[پرونده:نخلگردانی.jpg|جایگزین=آیین نخلبندی مردم مهریز یزد|وسط|بندانگشتی|آیین نخلبندی مردم مهریز یزد]] | ||
== شهرهای میزبان == | == شهرهای میزبان == | ||
آیین نخلگردانی در شهرها و روستاهای مناطق کویری ایران، رواج دارد. این مراسم در شهرهای [[خراسان جنوبی|جنوب خراسان]]، [[سمنان]]، [[دامغان]]، [[خمین]]، [[قم]]، [[کاشان]]، [[ابیانه]]، خور و بیابانک، [[زواره]]، [[اردستان]] و [[نائین]] برگزار میشود. معروفترین و باشکوهترین مراسم نخلگردانی در [[شهر یزد|یزد]] برگزار میشود؛ بهگونهای که بسیاری از مردم، عزاداری [[ماه محرم|محرم]] در یزد را با آیین نخلگردانی آن میشناسند.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/7/23/192131/palm-tree-muharram-rituals-and-events/ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.]</ref> | |||
آیین نخلگردانی در شهرها و روستاهای مناطق کویری | |||
== باورهای عامیانه == | == باورهای عامیانه == | ||
نخلگردانی | نخلگردانی میان مردم، با باورها و سنتهایی که پایهٔ دینی ندارد، آمیخته شده است. برخی معتقدند شرکت در مراسم نخلگردانی و عبور زن [[نازایی|نازا]] از زیر نخل و [[کودک]] بیمار از روی نخل، سبب شفایافتن آنها میشود. برخی دیگر معتقدند برخورد نخل با دیوار یک خانه، سبب بروز حوادث ناگوار و مصیبت در آن خانه میشود که صاحبخانه برای جلوگیری از این امر لازم است، قربانی بدهد. برخی زنان برای [[حاجتروایی|برآوردهشدن حاجات]] خود، شب [[تاسوعا]] و [[عاشورا]] تا صبح در کنار نخل، چراغ نفتی یا [[شمع]] روشن میکنند.<ref>جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۸.</ref> | ||
== کارکرد == | == کارکرد == | ||
بازنمایی تشییع پیکر | بازنمایی تشییع پیکر امام حسین در قالب مراسم نمادین نخلگردانی، سبب زندهماندن رویکردهای مذهبی در جامعه شده و بستر مناسبی را برای اجتماع مردم در مراسم مذهبی فراهم میکند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/518557/fa زارعزاده و رهبرنیا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.]</ref> همچنین آیین نخلآرایی و نگهداری از اشیای تزیینی نخل، مسئولیت ویژهای است که به یک خانواده مشخص، محول میشود. مراسم نخلگردانی، نوعی تقسیم کار، ترویج [[مسئولیتپذیری]] و احترام به حقوق اجتماعی نیز دانسته شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/238682/آشنایی-با-تاریخچه-آئین-نخل-گردانی-در-عاشورا «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.]</ref> | ||
== نگارخانه == | |||
<gallery widths="250" heights="250"> | |||
پرونده:نخلگردانی۳.jpg|نخل امیرچخماق؛ قدیمیترین نخل چوبی ایران | |||
پرونده:نخلگردانی۴.jpg|نخلگردانی در هند | |||
پرونده:نخلگردانی۵.jpg|مشارکت زنان در تزیین نخل | |||
پرونده:نخلگردانی۶.jpg|حضور گردشگران در آیین نخلگردانی | |||
</gallery> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
نسخهٔ کنونی تا ۶ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۵۱
 نخلگردانی در یزد | |
پادکست مقاله | 🡇
| |
| عنوان اصلی | نخلگردانی |
|---|---|
| عنوان انگلیسی | Nakhl‑Gardani |
| عنوان عربی | حمل النخل فی عاشوراء |
| شاخه علمی | مردمشناسی دینی، آیینهای سوگواری، مطالعات فرهنگ عامه |
| نوع مفهوم | آیین مذهبی سنتی |
| معنای اصطلاحی | مراسم نمادین سوگواری در روز عاشورا که در آن سازهای چوبی به نام «نخل» به نش میشود |
| حوزه کاربرد | آیینهای عزاداری محرم، مراسم سوگواری شیعیان |
| گستره جغرافیایی | ایران (بهویژه یزد، سمنان، کاشان، نائین، اردستان، دامغان، جنوب خراسان و مناطق کویری) |
| منشأ تاریخی | آیینی کهن در ایران که با ورود اسلام محتوای مذهبی یافته و در دورههای بعدی بهوی آیینی کهن در ایران که با ورود اسلام محتوای مذهبی یافته و در دورههای بعدی بهویژه از پیش از صفویه تثبیت شده است |
| نخستین کاربرد | بازنمایی نمادین تشییع پیکر امام حسین در؛ در این آیین به سازهٔ چوبی نمادین گفته میشود |
| مرتبط با | عزاداری محرم، سینهزنی، زنجیرزنی، تعزیه، آیینهای عاشورایی |
| مبدع | سنتهای آیینی و مذهبی جوامع محلی ایران |
| مروج | هیئتهای مذهبی، حسینیهها و جوامع محلی |
| مقدس برای | شیعیان شرکتکننده در آیینهای عاشورا |
| مورد احترام | سنتهای سوگواری امام حسین در فرهنگ شیعی |
| آثار مرتبط | نخل تاریخی میدان امیرچخماق یزد، آیینهای عاشورایی مناطق کویری ایران |
نخلگردانی؛ مراسم نمادین سوگواری در روز عاشورا به مناسبت شهادت امام حسین.
نخلگردانی، آیین ویژه روز عاشورا در برخی مناطق ایران است که نماد سوگواری برای امام حسین است. در این مراسم، نخلهای چوبی سیاهپوش و آذینبسته با مشارکت جوانان و همراه با سینهزنی، زنجیرزنی، نوحهسرایی و قربانی، در محلهها و اماکن مذهبی به گردش در میآیند. قدمت این آیین به پیش از دوره صفویه بازمیگردد و در شهرهایی مانند یزد، سمنان و کاشان و برخی مناطق خراسان برگزار میشود. برخی باورهای عامیانه دربارهٔ شفا و برآوردهشدن حاجات نیز، این آیین سنتی را پشتیبانی میکند.
تاریخچه
مراسم نخلگردانی از آیینهای کهن ایرانی است که با ورود اسلام به ایران، محتوایی مذهبی به خود گرفت[۱] و بهعنوان نمادی از سوگواری در روز عاشورا شناخته میشود.[۲] کارشناسان، قدمت رویکرد دینی در آیین نخلگردانی را به دورههای پیش از صفویه بازمیگردانند.[۳] برخی معتقدند رسم نخلبندی و نخلگردانی از بدعتهای صفویان در ایران است.[۴]
نامگذاری
درخت خرما را نخل میگویند و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچهٔ تزیینی هم نخل گفته میشود.[۵] نخل در گویش یزدی؛ «نقل» هم گفته میشود.[۶] مراسم نخلگردانی با سازهای از چوب و برگ درخت خرما صورت میگیرد.[۷] برخی علت نامگذاری این آیین را تقدس و حرمت درخت خرما در فرهنگ ایرانیان دانستهاند.[۸] برخی دیگر، آیین نخلگردانی را نمادی از مفهوم مرگ و بازآفرینی میدانند.[۹]
ساختار و اجزاء نخل
نخل، سازهای چوبی به شکل مکعبمستطیل است. بر روی این ساختار مکعبی، بامی چوبی به شکل شیروانی قرار میگیرد.[۱۰] چارچوب اصلی نخل از نوعی چوببست با یک کفبند شامل هشت تا بیست تیرچه چوبی و چهار تا دوازده ستون چوبی بلند تشکیل شده است.[۱۱] همچنین تنهٔ اصلی نخل از تعدادی تَرکه، تیرک و دَستَک به هم متصل شده، ساخته شده است. جبهٔ جلو و عقب این نخلهای چوبی را سازههای مشبکی از جنس چوب تشکیل دادهاند.[۱۲]
ارتفاع جلویی این سازهٔ چوبی، بیشتر از ارتفاع قسمت پشتی آن است. ارتفاع دیوارهٔ جلویی نخل ۲/۵ تا ۳/۵ متر است.[۱۳] همچنین فاصلهٔ میان پایههای نخل و دستگیرههایی که در دو طرف نخل تعبیه شده بهگونهای است که چند نفر بین آن قرار بگیرند و بلندکردن و حرکتدادن نخل، آسان باشد.[۱۴]
اجرای مراسم
مراسم نخلگردانی بهعنوان نمادی از تشییع پیکر امام حسین در روز عاشورا، متناسب با عناصر و اصول اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، متفاوت است.[۱۵] آداب برگزاری این آیین عبارت است از:
- آذینبندی: نخل یا سازهٔ چوبی توسط فردی به نام بابای نخل تزئین میشود.[۱۶] در آذینبندی، انواع پارچههای سیاه و شالهای رنگی به نخل بسته میشوند.[۱۷]
- بستن نخل: پس از آراستن نخل با پارچههای مشکی و رنگی، نخل تا روز عاشورا بر در مسجد،[۱۸] حسینیه و تکیههای عزاداری بسته میشود.[۱۹]
- نخلگردانی: در روز عاشورا، نخل در مناطق خاصی که محل تجمع اهالی شهر یا روستا است، به گردش در میآید. جوانان تنومند این سازهٔ چوبی را با آداب خاصی حمل میکنند.[۲۰] آنها نخل را همراه دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در گذرگاهها و محلهها عبور میدهند. همچنین در برخی موارد این نخلها را به مکانهای خاصی مانند زیارتگاه، امامزاده، مجلس عزاداری و روضهخوانی یا در خانه روحانی محل حمل میکنند.[۲۱]
- بازگردانی نخل: در غروب عاشورا و بعد از برگزاری مراسم شام غریبان، نخل را به محل قبلی خود برمیگردانند.[۲۲]
- مراسم نخلگردانی همراه با قربانی، دودکردن اسپند، سینهزنی و نوحهسرایی است.[۲۳]
آیین نخلبندی مردم مهریز یزد
شهرهای میزبان
آیین نخلگردانی در شهرها و روستاهای مناطق کویری ایران، رواج دارد. این مراسم در شهرهای جنوب خراسان، سمنان، دامغان، خمین، قم، کاشان، ابیانه، خور و بیابانک، زواره، اردستان و نائین برگزار میشود. معروفترین و باشکوهترین مراسم نخلگردانی در یزد برگزار میشود؛ بهگونهای که بسیاری از مردم، عزاداری محرم در یزد را با آیین نخلگردانی آن میشناسند.[۲۴]
باورهای عامیانه
نخلگردانی میان مردم، با باورها و سنتهایی که پایهٔ دینی ندارد، آمیخته شده است. برخی معتقدند شرکت در مراسم نخلگردانی و عبور زن نازا از زیر نخل و کودک بیمار از روی نخل، سبب شفایافتن آنها میشود. برخی دیگر معتقدند برخورد نخل با دیوار یک خانه، سبب بروز حوادث ناگوار و مصیبت در آن خانه میشود که صاحبخانه برای جلوگیری از این امر لازم است، قربانی بدهد. برخی زنان برای برآوردهشدن حاجات خود، شب تاسوعا و عاشورا تا صبح در کنار نخل، چراغ نفتی یا شمع روشن میکنند.[۲۵]
کارکرد
بازنمایی تشییع پیکر امام حسین در قالب مراسم نمادین نخلگردانی، سبب زندهماندن رویکردهای مذهبی در جامعه شده و بستر مناسبی را برای اجتماع مردم در مراسم مذهبی فراهم میکند.[۲۶] همچنین آیین نخلآرایی و نگهداری از اشیای تزیینی نخل، مسئولیت ویژهای است که به یک خانواده مشخص، محول میشود. مراسم نخلگردانی، نوعی تقسیم کار، ترویج مسئولیتپذیری و احترام به حقوق اجتماعی نیز دانسته شده است.[۲۷]
نگارخانه
-
نخل امیرچخماق؛ قدیمیترین نخل چوبی ایران -
نخلگردانی در هند -
مشارکت زنان در تزیین نخل -
حضور گردشگران در آیین نخلگردانی
پانویس
- ↑ محتشم و سامانیان، «کارکردشناسی نخل در آیین نخلگردانی از منظر حفاظت از گنجینههای فرهنگی ایران»، 1396ش، ص1.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ آیتی، تاریخ یزد، ۱۳۱۷ش، ص۲۴۴.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۵۹.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ زارعزاده و رهبرنیا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.
- ↑ بلوکباشی، نخلگردانی، ۱۳۸۰ش، ص۴۱.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۴.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۸.
- ↑ زارعزاده و رهبرنیا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
منابع
- «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
- آیتی، عبدالحسین، تاریخ یزد، یزد، مؤلف، ۱۳۱۷ش.
- بلوکباشی، علی، نخلگردانی؛ نمایش تمثیلی از جاودانگی حیات شهیدان، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
- جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، مجله معرفت، ش۱۵۱، تیر ۱۳۸۹ش.
- زارعزاده، فهیمه و رهبرنیا، زهرا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، شیعهشناسی، شماره ۲، ۱۳۹۷ش.
- محتشم، عادله و سامانیان، صمد، «کارکردشناسی نخل در آیین نخلگردانی از منظر حفاظت از گنجینههای فرهنگی ایران»، ایرانشناسی، شماره ۲، ۱۳۹۶ش.
- «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.