پرش به محتوا

پدر: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
ابرابزار
 
(۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<big>'''پدر'''</big>؛ مرد دارای فرزند و سرپرست خانوار<br>
{{درشت|'''پدر'''}}؛ مرد دارای فرزند و سرپرست خانوار


پدر، بابا، پاپا یا دادا، به انسان مذکری گفته می‌شود که دارای فرزند باشد. این واژه به‌معنای بنیانگذار نیز استفاده می‌شود، مانند پدر [[شعر نو]] و گاهی عنوانی محترمانه برای مردان سالخورده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D9%BE%D8%AF%D8%B1 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پدر.]</ref> پدر، همچنین به‌معنای سرپرست، رئیس، حامی و برنامه‌ریز در نظام خانواده استفاده می‌شود.  
پدر، بابا، پاپا یا دادا، به انسان مذکری گفته می‌شود که دارای فرزند باشد. این واژه به‌معنای بنیانگذار نیز استفاده می‌شود، مانند پدر [[شعر نو]] و گاهی عنوانی محترمانه برای مردان سالخورده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/پدر معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پدر.]</ref> پدر، همچنین به‌معنای سرپرست، رئیس، حامی و برنامه‌ریز در نظام خانواده استفاده می‌شود. در بیشتر فرهنگ‌های جهان، پدر از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و ادیان الهی نیز برای نقش پدر ارزش والایی قائل شده‌اند؛ اما فمینیسم با نگرش برابری‌طلبانه افراطی، این جایگاه را به چالش کشیده و آن را نشانه‌ای از مردسالاری و تبعیض می‌داند. این رویکرد در غرب موجب تضعیف نقش پدر و بروز مشکلاتی مانند خانواده‌های بدون پدر شده است. در مقابل، اسلام مسئولیت پدر را نوعی ولایت و سرپرستی می‌داند که به نفع خانواده است و برای این نقش، اهمیت زیادی قائل است.
==پدر در ایران باستان ==
برای مفهوم پدر در زبان آریایی کهن، از واژه «پاتی» استفاده می‌شد. پدر، در ایران باستان، از جایگاهی ویژه برخوردار بود و دارای نیرویی آسمانی انگاشته می‌شد که توانایی ارتباط با روشنایی و خورشید را دارد.<ref>لاهیجی، شناخت هویت زن ایرانی، ۱۳۷۱ش، ص۲۵۵.</ref>  در دین زردشت، اگر پسری جایگاه والای پدر را پاس نمی‌داشت، از بخشی از ارث محروم می‌گردید.<ref>Christensen, L’Iran sous les Sassanides, 1944, P327.</ref>
==پدر در نظام خانواده==
ایرانیان معمولا، ریشه و اصالت خود را از طریق پدر و اجداد پدری تعریف می‌کنند و رفتار، اخلاق و ویژگی‌های افراد، در این چارچوب ارزیابی می‌شود و خیر و شر هر کسی را با طایفه و شهرت پدری او می‌سنجند.<ref>انصاری، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی اصفهان، ۱۳۷۹ش، ص۱۸۴.</ref>  مادر در این ساختار، معمولا نقشی پیرو و مجری دارد. در برخی از خرده‌فرهنگ‌های ایرانی مانند عشایر و جوامع کوچ‌نشین، اهمیت نسب پدری، دوچندان می‌شود تا جایی که افراد از پدر، جد، برادر پدر و عموزاده‌های پدری، تمکین می‌کنند.<ref>بارث، فردریک، ایل باصری، ۱۳۴۳ش، ص۵۲-۵۳.</ref>  در ساختار خانواده‌ی ایرانی، پدر همواره پشتیبان خانواده است.  
==حقوق پدر==
در دوران ساسانی، هدایا و درآمد زنان و کودکان خانواده، به پدر و سرپرست خانواده، تعلق داشت. حتی گاهی اجازه فروش فرزند نیز برای پدر وجود داشت.<ref>مشکور، تاریخ اجتماعی ایران در عهد باستان، ۱۳۴۷ش، ص۷۲.</ref>  این رسم تا دوره معاصر نیز بین برخی از خانواده‌های عشایر پایدار مانده است. اجازه ازدواج دختر نیز در اختیار پدر او است<ref>Christensen, L’Iran sous les Sassanides, 1944, P327.</ref>  و در گذشته، دختران نقش چندانی در انتخاب همسر خود نداشتند.<ref>سعیدی، فرهنگ مردم میناب، ۱۳۸۶ش، ص۲۱۲.</ref>  در برخی از خرده‌فرهنگ‌ها، تصمیم‌گیری درباره ازدواج پسر نیز بر عهده پدر بود.<ref>مختارپور، دو سال با بومیان جزیرۀ کیش، ۱۳۸۷ش، ص۵۲۸.</ref>  برای مثال، در [[سیرجان]]، رسم بود که داماد به خانه عروس نمی‌رفت و در شب عروسی، پدر داماد سراغ عروس خود رفته و او را به خانه می‌آورد.<ref>مؤید محسنی، فرهنگ عامیانۀ کرمان، ۱۳۸۱ش، ص۸۹.</ref> 
بر اساس آموزه‌های اسلام، احترام به پدر بر فرزند واجب است.<ref>نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج21، 1404ق، ص24.</ref>  قضای نماز و روزه پدر فوت‌شده نیز بر عهده پسر بزرگ‌تر خانواده است. همچنین درصورتی‌که پدر در زندگی، فقیر شود، نفقه او بر فرزند واجب است.<ref>نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج31، 1404ق، ص36-374.</ref>  پدر و فرزند، از یکدیگر ارث می‌برند و جزء طبقات اول ارث به‌شمار می‌روند. پدری که فرزند خود را کشته، قصاص نمی‌شود، هرچند، دیه و کفاره برای او واجب می‌شود.<ref>نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج42، 1404ق، ص169.</ref> 
==پدر در فقه اسلامی==
پدر در اصطلاح فقهای مسلمان، دو گونه‌ی «نَسَبی» و «رِضاعی» است:<br>


# '''پدر نسبی''': کسی است که انسانی دیگر، از نطفه‌ی او شکل گرفته است. 
== مفهوم‌شناسی ==
# '''پدر رضاعی''': مردی که کودک از سینه همسر او شیر خورده باشد.
از منظر علوم اجتماعی؛ پدری صرفاً رابطه زیستی یا اجتماعی نیست، بلکه رابطه‌ای هنجاری است؛ منشأ ارزش‌های منحصربه‌فردی است که مسئولیت‌های خاصی را پایه‌گذاری و همچنین مسائل اخلاقی مهمی را خلق می‌کند.<ref>[https://www.ricac.ac.ir/news/5032/چشمان-فلسفۀ-کاربردی،-مفهوم-پدر-و-مادری-را-Ú†Ú سعیدی، «چشمان فلسفۀ کاربردی، مفهوم پدر و مادری را چگونه می‌بیند؟»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.]</ref> پدری به نقش و مسئولیت مرد در خانواده اشاره داشته و پدر، مردی دارای فرزند است.<ref>[https://www.ziaossalehin.ir/fa/content/6257 «جایگاه ویژه پدر در روایات اسلامی»، وب‌سایت ضیاءالصالحین.]</ref> پدر در منابع اسلامی به پدر جسمانی (حقیقی)،<ref>سوره نحل، آیه 72.</ref> اجتماعی (معنوی)<ref>سوره حج، آیه 78.</ref> و رضاعی (شوهر دایه)، تقسیم می‌شود.<ref>[https://www.sistani.org/persian/book/26578/5733/ حسینی‌سیستانی، «کیفیّت محرمیّت با فرزند خوانده از طریق عقد موقّت»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله سیستانی.]</ref> پدری در نگرش فمینیستی مفهوم محوری در بیان فرادستی مرد و فرودستی زن به‌شمار آمده و از خاستگاه پدرسالاری؛ فرهنگ مردسالاری و [[تبعیض جنسیتی|تبعیض]] اجتماعی علیه زنان تحلیل می‌شود.<ref>[https://jlr.sdil.ac.ir/article_132620.html غنی‌زاده بافقی و ورمزیار، «تأثیر جنبش‌های فمینیسم بر تحول مفهوم خانواده»، ۱۴۰۰ش، ص۲۳۸.]</ref>
پدر، در هر دو نوع رضاعی و نسبی به دختر خود، مَحرَم است.
==پدر در باور ایرانیان==
تهدید فرزند به عاق شدن توسط والدین، یکی از الگوهای تربیتی ایرانیان در فرهنگ عامه است. عاق کردن به‌معنی راندن از خود است که معمولا عواقبی سخت را برای فرزند به‌بار خواهد آورد. مردم معتقدند که نفرین پدر، بسیار گیرا است و آسیبی را متوجه افراد خواهد کرد. در میبد، مردم بر این باورند که هرگاه پدری فرزند خود را نفرین می‌کند، تمام موهای ریش او، آمین خواهند گفت. در منابع آمده است زمانی‌که پسران سلطان حسین، علیه پدر خود طغیان کردند، سلطان، آن‌ها را نفرین کرد و این نفرین چنان کاری بود که پسران، بعد از مرگ پدر، روز خوش ندیدند.<ref>شکری، عالم‌آرای صفوی، ۱۳۶۳ش، ص۲۲۱.</ref>
==جایگاه معنوی پدر==
در فرهنگ مردم ایران، پدر از جایگاهی قدسی برخوردار بوده و موضوع بسیاری از قسم‌های رایج میان مردم است. برای مثال، اگر پدری زنده باشد، از قسم «به جان پدر» و اگر فوت شده باشد، از قسم «به خاک پدر/ به روح پدر» استفاده می‌کنند.<ref>ثواقب، دریاچۀ پریشان و فرهنگ منطقۀ فامور، ۱۳۸۶ش، ص۴۴۲.</ref>  در برخی از نقاط، حتی به موی سبیل پدر هم قسم یاد می‌کنند.<ref>پهلوان، فرهنگ عامۀ الاشت، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۸.</ref>  در مقابل نیز، برای نفرین افراد، گاهی پدر او را دشنام داده یا نفرین می‌کردند. برای دعا و تحسین نیز، معمولا پدر، مخاطب قرار می‌گیرد، مانند «جای پدرت در بهشت باشد».<ref>سالاری، فرهنگ مردم کوهپایۀ ساوه، ۱۳۷۹ش، ص۳۹۰-۳۹۱.</ref> این جایگاه معنوی، در لالایی‌های مادرانه نیز، حضور دارد. برای مثال، سفر رفتن، کار یا سربازی پدر، یکی از بن‌مایه‌های اصلی ترانه‌های مادرانه است.<ref>آزاد، باورهای مردم شمال فارس، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰-۱۰۱؛ <br>
قنبری عدیوی، جستاری در فرهنگ و هنر بختیاری، ۱۳۹۰ش، ص166.</ref><br>
 
در ایران، به‌منظور حفظ احترام پدر، نام او را صدا نمی‌کنند و با اسامی مانند پدر، بابا، اگر حاجی باشد «حاجی بابا»، اگر خان یا میرزا بود «میرزا بابا» یا «خان بابا» و در غیر این صورت، او را «آقابابا» صدا می‌کنند.<ref>صفری، اردبیل در گذرگاه تاریخ، ج2، ۱۳۵۳ش، ص150.</ref>
==پدر در ادبیات فارسی==
پدر، جایگاه ویژه‌ای در امثال و حکم ایرانیان دارد، مانند «پدر کشتگی داشتن» کنایه از دشمنی دیرینه؛ «پدر صلواتی» نوعی تحسین و تمجید به‌منظور طعنه زدن؛ «پدر سوختگی» کنایه از موذی‌گری و پنهان‌کاری؛ «پدر کشته کی می‌کند آشتی»؛ «پدر سگ» دشنامی به‌منظور تحقیر مخاطب؛<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D9%BE%D8%AF%D8%B1 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پدر، سایت واژه‌یاب.]</ref> «آب در اجاق پدرش ریخته است» که اشاره به بی‌عرضگی فرزند دارد؛<ref>عسکری ‌عالم، فرهنگ عامۀ لرستان، ج3، ۱۳۸۷ش، ص46.</ref> «پشت پشت پدره، مادر رهگذره» که به‌معنای برگشتن نسب به‌سمت پدر و خاندان او است؛<ref>عسکری ‌عالم، فرهنگ عامۀ لرستان، ج3، ۱۳۸۷ش، ص109.</ref>  «پدرش خوب است که خود نیز خوب است»؛<ref>خسروی، فرهنگ بختیاری، ۱۳۶۸ش، ص۱۸۴.</ref>  «اگر بر سر قبر پدر خود نیز برود، یک دانه ریگ دزدانه در جیب خود می‌گذارد» که اشاره به انسان‌های طماع دارد؛<ref>احمدپناهی سمنانی، آداب و رسوم مردم سمنان، ۱۳۷۴ش، ص۱۲۲.</ref>  «سر سفره پدر چیزی نخورده» که اشاره به آدم‌های شر دارد.<br>


در اشعار شاعران نامدار ایرانی نیز، این واژه، مورد استفاده بوده است. [[فردوسی]] می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/kamoos/sh14 فردوسی، شاهنامه، بخش 14، بیت 60، سایت گنجور.]</ref> <br>
منزلت در لغت به‌معنای مرتبت و مقام، حرمت و احترام، پایگاه و بزرگی آمده است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1377ش، ذیل واژه منزلت.</ref> منزلت نشان‌دهنده پایگاه فرد در گروه یا رتبه یک گروه در مقایسه با گروه‌های دیگر است. پایگاه منزلتی فرد، حقوق یک شخص را معین می‌کند. پایگاه پدری حامل نقش‌هایی است که دیگران از مرد به‌عنوان پدر انتظار دارند.<ref>کوئن، درآمدی به جامعه‌شناسی، 1381ش، ص57.</ref> ملاک‌های منزلت در فرهنگ‌های مختلف متفاوت است که عمده‌ترین آنها عبارتند از: ثروت، قدرت، نَسب، سِن و ارزش‌های فرهنگی و معنوی.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، ۱۳۹۵ش، ص۵۴۹.</ref> هر یک از پدر و مادر در تربیت کودک نقش خاصی دارد. گاهی حوزهٔ تربیتی پدر به تأمین مخارج و مدیریت خانه محدود می‌شود؛<ref>اخوی، «نقش پدر در تربیت فرزند»، 1388ش، ص118.</ref> درحالی که طبق نظر کارشناسان، نقش پدر اهمیتی همانند نقش مادر و از برخی جهات مهم‌تر از آن دانسته شده است.<ref>قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص41.</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
 
== در فرهنگ و ملل ==
=== رم باستان ===
در رم باستان؛ نظام پدرشاهی اساسی‌ترین و اختصاصی‌ترین نهاد جامعه محسوب می‌شد و پدر اختیار مطلق داشت.<ref>[http://pajoohe.ir/نگاهی-به-جایگاه-زن-و-نهاد-خانواده-در-روم-باستان میرزایی، «نگاهی به جایگاه زن و نهاد خانواده در روم باستان»، وب‌سایت پژوهه.]</ref> رئیس خانواده، مسن‌ترین مرد خانواده یعنی پدر یا پدربزرگ بود. او خانه را کنترل کرده و روی تمام اعضای خانواده‌اش نفوذ داشت<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1347074 مظاهری، «دین و زندگی در امپراتوری روم»، وب‌سایت راسخون.]</ref> و مالک همه وسایل حتی فرزندان و نوه‌ها دانسته می‌شد.<ref>[http://pajoohe.ir/نگاهی-به-جایگاه-زن-و-نهاد-خانواده-در-روم-باستان میرزایی، « نگاهی به جایگاه زن و نهاد خانواده در روم باستان»، وب‌سایت پژوهه.]</ref> در آتن نیز پدر صاحب فرزندان شمرده شده و مادر هیچ‌گونه حقی نسبت به آنها نداشت.<ref>[https://www.porseman.com/article/جايگاه-زن-در-يونان-باستان/176998 «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> بر مبنای آیین کنفوسیوس؛ اطاعت از پدر، از اصلی‌ترین آموزه‌های این آیین محسوب می‌شود.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعاليم-كنفوسيوس/119436 «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref>
 
=== در چین ===
در چین؛ پدر حق داشت کودکانش را به کنیزی و غلامی فروخته و در مواردی حتی حق کشتن‌شان را نیز داشت. مرد عمدتاً به‌تنهایی غذا می‌خورد و به‌ندرت فرزندانش را به سفرهٔ خود می‌خواند.<ref>[https://journals.dte.ir/article_54989.html?lang=en معصومه محمدی، «زنانی که برده بودند!»، ۱۳۹۳ش.]</ref>
 
=== در هند ===
در هند کهن؛ مرد با قدرت پدرشاهی بر خانواده خود حکومت کرده و در مواردی می‌توانست زنان و فرزندان خود را بفروشد.<ref>دورانت، تاریخ تمدن،1337ش، ج1، ص466.</ref> دختر قبل از ازدواج باید برده پدرش می‌بود.<ref>[https://shiastudies.com/fa/معرفی-آیین-برهمن-یا-هندوییسم/ «معرفی آیین برهمن یا هندوییسم»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>
 
=== در ایران ===
احترام به پدر از همگانی‌های فرهنگ بشر است؛ در ایران باستان؛ دختران تحت قیمومیت پدر بودند و ازدواج‌شان باید با رضایت آنها صورت می‌گرفت.<ref>[https://www.etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/211448/زن-در-ايران-باستان قزلباش، «زن در ایران باستان»، وب‌سایت روزنامه اعتماد.]</ref> برای مفهوم پدر در زبان آریایی کهن، از واژه «پاتی» استفاده می‌شد. پدر، در ایران باستان، از جایگاهی ویژه برخوردار بود و دارای نیرویی آسمانی انگاشته می‌شد که توانایی ارتباط با روشنایی و خورشید را دارد. در دین زردشت، اگر پسری جایگاه والای پدر را پاس نمی‌داشت، از بخشی از ارث محروم می‌گردید.
 
ایرانیان معمولاً، ریشه و اصالت خود را از طریق پدر و اجداد پدری تعریف می‌کنند و رفتار، اخلاق و ویژگی‌های افراد، در این چارچوب ارزیابی می‌شود و خیر و شر هر کسی را با طایفه و شهرت پدری او می‌سنجند.<ref>انصاری، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی اصفهان، ۱۳۷۹ش، ص۱۸۴.</ref> مادر در این ساختار، معمولاً نقشی پیرو و مجری دارد. در برخی از خرده‌فرهنگ‌های ایرانی مانند عشایر و جوامع کوچ‌نشین، اهمیت نسب پدری، دوچندان می‌شود تا جایی که افراد از پدر، جد، برادر پدر و عموزاده‌های پدری، تمکین می‌کنند.<ref>بارث، فردریک، ایل باصری، ۱۳۴۳ش، ص۵۲–۵۳.</ref> در ساختار خانوادهٔ ایرانی، پدر همواره پشتیبان خانواده است.
 
در فرهنگ مردم ایران، پدر از جایگاهی قدسی برخوردار بوده و موضوع بسیاری از قسم‌های رایج میان مردم است. برای مثال، اگر پدری زنده باشد، از قسم «به جان پدر» و اگر فوت شده باشد، از قسم «به خاک پدر/ به روح پدر» استفاده می‌کنند.<ref>ثواقب، دریاچهٔ پریشان و فرهنگ منطقهٔ فامور، ۱۳۸۶ش، ص۴۴۲.</ref> در برخی از نقاط، حتی به موی سبیل پدر هم قسم یاد می‌کنند.<ref>پهلوان، فرهنگ عامهٔ الاشت، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۸.</ref> در مقابل نیز، برای نفرین افراد، گاهی پدر او را دشنام داده یا نفرین می‌کردند. برای دعا و تحسین نیز، معمولاً پدر، مخاطب قرار می‌گیرد، مانند «جای پدرت در بهشت باشد».<ref>سالاری، فرهنگ مردم کوهپایهٔ ساوه، ۱۳۷۹ش، ص۳۹۰–۳۹۱.</ref> این جایگاه معنوی، در لالایی‌های مادرانه نیز، حضور دارد. برای مثال، سفر رفتن، کار یا سربازی پدر، یکی از بن‌مایه‌های اصلی ترانه‌های مادرانه است.<ref>آزاد، باورهای مردم شمال فارس، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰–۱۰۱؛{{سخ}}
قنبری عدیوی، جستاری در فرهنگ و هنر بختیاری، ۱۳۹۰ش، ص166.</ref>
 
در ایران، به‌منظور حفظ احترام پدر، نام او را صدا نمی‌کنند و با اسامی مانند پدر، بابا، اگر حاجی باشد «حاجی بابا»، اگر خان یا میرزا بود «میرزا بابا» یا «خان بابا» و در غیر این صورت، او را «آقابابا» صدا می‌کنند.<ref>صفری، اردبیل در گذرگاه تاریخ، ج2، ۱۳۵۳ش، ص150.</ref> همچنین تهدید فرزند به عاق شدن توسط والدین، یکی از الگوهای تربیتی ایرانیان در فرهنگ عامه است. عاق کردن به‌معنی راندن از خود است که معمولاً عواقبی سخت را برای فرزند به‌بار خواهد آورد. مردم معتقدند که نفرین پدر، بسیار گیرا است و آسیبی را متوجه افراد خواهد کرد. در میبد، مردم بر این باورند که هرگاه پدری فرزند خود را نفرین می‌کند، تمام موهای ریش او، آمین خواهند گفت. در منابع آمده است زمانی‌که پسران سلطان حسین، علیه پدر خود طغیان کردند، سلطان، آن‌ها را نفرین کرد و این نفرین چنان کاری بود که پسران، بعد از مرگ پدر، روز خوش ندیدند.<ref>شکری، عالم‌آرای صفوی، ۱۳۶۳ش، ص۲۲۱.</ref>
 
=== در ادبیات فارسی ===
پدر، جایگاه ویژه‌ای در امثال و حکم ایرانیان دارد، مانند «پدر کشتگی داشتن» کنایه از دشمنی دیرینه؛ «پدر صلواتی» نوعی تحسین و تمجید به‌منظور طعنه زدن؛ «پدر سوختگی» کنایه از موذی‌گری و پنهان‌کاری؛ «پدر کشته کی می‌کند آشتی»؛ «پدر سگ» دشنامی به‌منظور تحقیر مخاطب؛<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/پدر معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پدر، سایت واژه‌یاب.]</ref> «آب در اجاق پدرش ریخته است» که اشاره به بی‌عرضگی فرزند دارد؛<ref>عسکری عالم، فرهنگ عامهٔ لرستان، ج3، ۱۳۸۷ش، ص46.</ref> «پشت پشت پدره، مادر رهگذره» که به‌معنای برگشتن نسب به‌سمت پدر و خاندان او است؛<ref>عسکری عالم، فرهنگ عامهٔ لرستان، ج3، ۱۳۸۷ش، ص109.</ref> «پدرش خوب است که خود نیز خوب است»؛<ref>خسروی، فرهنگ بختیاری، ۱۳۶۸ش، ص۱۸۴.</ref> «اگر بر سر قبر پدر خود نیز برود، یک دانه ریگ دزدانه در جیب خود می‌گذارد» که اشاره به انسان‌های طماع دارد؛<ref>احمدپناهی سمنانی، آداب و رسوم مردم سمنان، ۱۳۷۴ش، ص۱۲۲.</ref> «سر سفره پدر چیزی نخورده» که اشاره به آدم‌های شر دارد. در اشعار شاعران نامدار ایرانی نیز، این واژه، مورد استفاده بوده است. [[فردوسی]] می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/kamoos/sh14 فردوسی، شاهنامه، بخش 14، بیت 60، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}{{آغاز نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|تو ایرانیان را ز مام و پدر|بهی هم ز گنج و ز تخت و گهر}}
  {{ب|تو ایرانیان را ز مام و پدر|بهی هم ز گنج و ز تخت و گهر}}
  {{پایان شعر}}
  {{پایان شعر}}
  {{پایان نستعلیق}}
  {{پایان نستعلیق}}


[[حافظ شیرازی]] نیز در شعر خود از واژه پدر استفاده کرده و می‌گوید:<ref> [https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh450 حافظ، غزلیات، غزل شماره 450، بیت 8، سایت گنجور.]</ref><br>
[[حافظ شیرازی]] نیز در شعر خود از واژه پدر استفاده کرده و می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh450 حافظ، غزلیات، غزل شماره 450، بیت 8، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
خط ۳۸: خط ۴۱:
  {{پایان شعر}}
  {{پایان شعر}}
  {{پایان نستعلیق}}
  {{پایان نستعلیق}}
نقش تربیتی پدر از زبان شاعران نیز در ادبیات فارسی مورد توجه قرار گرفته است. پروین اعتصامی این چنین سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/parvin/divanp/mtm/sh75 اعتصامی، دیوان اشعار، مثنوی‌ها، تمثیلات و مقطعات، زاهد خودبین، وب‌سایت گنجور.]</ref>{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|ای پدر پیر ز چین آمدم |از بلد شک به یقین آمدم}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
حزین لاهیجی نیز در این باره چنین می‌سراید:<ref>[https://ganjoor.net/hazin/manavi-hz/safir-e-del/sh9 لاهیجی، دیوان اشعار، مثنویات، صفیر دل، وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|پدر از آن می‌ستاید دلم| که فیضش رسانید تا منزلم}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
== در ادیان ==
=== در یهودیت ===
در آیین یهود؛ مجازات فرزندی که پدر و مادرش را لعن کند اعدام است،<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1231464 مظاهری، «مجازات‌ها در حقوق یهودی (1)»، وب‌سایت راسخون.]</ref> در گذشته پدر عبرانی می‌توانست دختران صغیر خود را بدون رضایت آنها شوهر دهد.<ref>[https://journals.iau.ir/article_522962.html عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، ۱۳۹۳ش، ص۷۵-۷۴.]</ref>
=== در مسیحیت ===
در آیین مسیحیت؛ بر اطاعت فرزندان از پدر سفارش شده و تأکید می‌شود که مبادا او را خشمگین و دلشکسته سازید.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/1797801/بررسی-تطبيقی-مقام-و-منزلت-پدر-در-كتب-آسمانی- حسن‌زاده‌طباطبایی، «بررسی تطبیقی مقام و منزلت پدر در کتب آسمانی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن.]</ref>
=== در بودیسم ===
در آیین بودایی؛ فرزندان ملزم به احترام به پدر خود بوده و احترام به او سبب پیشرفت دنیوی شمرده می‌شود. از نظر بودا؛ فرزندان هرگز نمی‌توانند دین خود نسبت به پدرش را ادا کنند.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/earq/Article/1113332/FullText جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ۱۳۹۲ش، ص۷۸.]</ref>
=== در زرتشتیت ===
در آیین زرتشت؛ اطاعت از والدین، نخستین تکلیف فرزندان است، پدر حق دارد فرزندش را که از او ناراضی است از ارث محروم کند و اگر فرزندی سه بار پدرش را نافرمانی کند مستحق مرگ دانسته می‌شود.<ref>[https://lawresearchmagazine.sbu.ac.ir/article_87130.html غضنفری و دیگران، «مطالعۀ تطبیقی حقوق و وظایف اعضای خانواده در دین زردشتی و اسلام»، ۱۳۹۸ش، ص۱۸۲.]</ref>
=== در اسلام ===
امروزه دموکراتیک‌شدن خانواده در جوامع مسلمان، ساختار عمودی خانواده‌ها را به الگویی تبدیل می‌کند که یا والدین به‌طور یکسان در فرایند تصمیم‌گیری مشارکت کنند یا زن در تصمیم‌گیری جانشین مرد شود؛<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص131.</ref> اما به‌دلیل جایگاه کانونی زن در اسلام، عملاً به گزینه دوم ختم شده و به موازات کاهش منزلت پدر، اقتدار مادر افزایش یافته است. در این الگو وظایف مرد سنگین‌تر و توان تصمیم‌گیری او کاهش یافته و مدیریت خانواده، [[زنانه]] شده است. این تحول مدیریتی در خانواده‌های ایرانی هم دیده می‌شود؛ درآمدها و ارتباطات شوهر توسط همسرش کنترل می‌شود، روابط خانوادگی به سمت طایفه مادری متمایل شده و فرزندان با خویشان [[مادری]] احساس همرنگی بیشتری دارند، با غلبه نقش مادری بر نقش همسری، خانواده‌های ایرانی به تدریج به سوی بالا بردن تعارض میان مادر و فرزند با پدر پیش رفته و خانواده‌ها دچار آسیب‌های جدی می‌شوند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، ۱۴۰۲ش، ص۹۵-۹۴.]</ref> بر مبنای آموزه‌های اسلام؛ پدری، منزلت فوق‌العاده‌ای شمرده می‌شود.
* نیکی‌کردن به پدر در ردیف پرستش خداوند است.<ref>سوره نساء، آیه 36.</ref>
* رضایت و خشم پدر موجب رضایت و خشم خداوند می‌شود و با جلب رضایت پدر، رضایت الهی نیز جلب شده و انسان تبدیل به موجود بهشتی می‌شود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۲۰۴.</ref>
* فرزندان موظف هستند که با پدر خویش با تواضع صحبت کرده و هرگز نباید در مقابل او حتی ''اف'' بگویند.<ref>سوره اسراء، آیه ۲۴–۲۳.</ref>
* بهشت، دستاورد خدمت به پدر است و در احسان به پدر تفاوتی میان پدر مؤمن و غیرمؤمن نیست.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، ۱۳۹۵ش، ص۵۵۰.</ref>
* پدر دارای حق ولایت است و اطاعت از او مقدم بر اطاعت از مادر بوده و فرزند موظّف است در چارچوب شرع، مطابق خواست او رفتار کند.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، ۱۳۹۵ش، ص۱۴۳.</ref>
==== احسان به پدر ====
در آموزه‌های اسلام پاداش‌های بزرگی برای احسان به پدر بیان شده است. نیکی به پدر، از محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند بوده و نتیجه آن زیاد شدن عمر، رسیدن به بهشت و جلوگیری از بلا و ثواب آن برابر با جهاد در راه خدا است. نیکی به پدر، رابطه متقابل فرزندی و پدری را تقویت کرده و موجب می‌شود که فرزندان در فرایند [[جامعه‌پذیری جنسیتی در خانواده|جامعه‌پذیری]]، آن را به‌عنوان هنجار الزامی پذیرفته و در آینده به پدر خود احسان کنند.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص554.</ref> بر این اساس، یکی از پاداش‌های نیکی به پدر، بهره‌مندی از [[فرزند صالح]] است<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/113386/آثار-نیکی-به-والدین «آثار نیکی به والدین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> که نورِ دیده آدمی به‌شمار می‌آید.<ref>سوره فرقان، آیه 74.</ref>
==== آزار پدر ====
در آموزه‌های اسلامی برای اذیت کردن پدر مجازات‌های سنگین دنیوی و اخروی تعیین شده است؛ فرزند پدرآزار محروم از بهشت و رحمت الهی بوده و در همین دنیا مجازات می‌شود. از منظر جامعه‌شناسی نیز اگر شخصی برخورد تحقیرآمیزی با پدر خود داشته باشد، فرزندانش با الگوگیری از رفتار او در فرایند جامعه‌پذیری، تحقیر پدر را ناهنجاری تلقی نکرده و با او همین رفتار را تکرار خواهند کرد.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، ۱۳۹۵ش، ص۵۵۵.</ref> در منابع حدیثی؛ تنش با پدر موجب خواری دانسته می‌شود؛<ref>مجلسی، بحارالأنوار، بی‌تا، ج‏72، ص338.</ref> زیرا بی‌احترامی به پدر، بی‌پدری را در خانواده‌ها گسترش می‌دهد.
== حقوق پدر ==
در دوران ساسانی، هدایا و درآمد زنان و کودکان خانواده، به پدر و سرپرست خانواده، تعلق داشت. حتی گاهی اجازه فروش فرزند نیز برای پدر وجود داشت. این رسم تا دوره معاصر نیز بین برخی از خانواده‌های عشایر پایدار مانده است. اجازه ازدواج دختر نیز در اختیار پدر او است و در گذشته، دختران نقش چندانی در انتخاب همسر خود نداشتند. در برخی از خرده‌فرهنگ‌ها، تصمیم‌گیری دربارهٔ ازدواج پسر نیز بر عهده پدر بود. برای مثال، در [[سیرجان]]، رسم بود که داماد به خانه عروس نمی‌رفت و در شب عروسی، پدر داماد سراغ عروس خود رفته و او را به خانه می‌آورد. بر اساس آموزه‌های اسلام، احترام به پدر بر فرزند واجب است. قضای نماز و روزه پدر فوت‌شده نیز بر عهده پسر بزرگ‌تر خانواده است. همچنین درصورتی‌که پدر در زندگی، فقیر شود، نفقه او بر فرزند واجب است. پدر و فرزند، از یکدیگر ارث می‌برند و جزء طبقات اول ارث به‌شمار می‌روند. پدری که فرزند خود را کشته، قصاص نمی‌شود، هرچند، دیه و کفاره برای او واجب می‌شود.
=== در فقه اسلامی ===
پدر در اصطلاح فقهای مسلمان، دو گونهٔ «نَسَبی» و «رِضاعی» است که در هر دو نوع رضاعی و نسبی به دختر خود، مَحرَم است.
# '''پدر نسبی''': کسی است که انسانی دیگر، از نطفهٔ او شکل گرفته است.
# '''پدر رضاعی''': مردی که کودک از سینه همسر او شیر خورده باشد.
== دیدگاه‌ها ==
فمینیست‌ها، اقتدار مرد را منشأ اصلی شکل‌گیری نظام پدرسالاری معرفی می‌کنند؛ مظلومیت تاریخی زنان را بر همین مبنا تفسیر کرده و تلاش دارند تا منزلت پدری را کاهش دهند. حذف اقتدار پدر در خانواده‌های غربی از یک سوی نظارت و کنترل مرد بر اعضای خانواده را دچار مشکل کرد و از سوی دیگر مساوات‌طلبی و عدم [[تمکین]] زنان، موجب افزایش [[طلاق]] و گسترش خانواده‌های [[زنان سرپرست خانوار|زن سرپرست]] شد. فراوانی چنین خانواده‌هایی، منشأ آسیب‌های اجتماعی در غرب به‌شمار می‌آید. بر اساس تحقیقات، در آمریکا اکثریت محکومان به حبس‌های بلندمدت از خانه‌های بدون پدر بوده‌اند. با توجه به چنین شرایطی؛ برخی مشاوران خانواده در غرب، بیش از گذشته به این نکته واقف شده‌اند که لازم است منزلت پدری تقویت شده و موقعیت رهبری در خانواده به عهده مرد گذاشته شود.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، ۱۴۰۲ش، ص۹۴.]</ref>
در نگرش اسلامی؛ مهم‌ترین نقش پدری در ساختار خانواده، نقش سرپرستی است.<ref>سوره نساء، آیه ۳۴.</ref> [[اقتدار مرد در خانواده|اقتدار مرد]] از سنخ ولایت است که البته حق استبداد در رأی را ندارد و باید با رعایت تمایلات و نیازهای دیگران، خانواده را مدیریت کند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص93.]</ref> ولایت پدر بر فرزندان عبارت از تصرفات او در امور است که به سرنوشت آنها ارتباط پیدا می‌کند به‌عنوان نمونه اگر دختری بخواهد ازدواج کند باید از پدرش اجازه گیرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Book/View/45322/34404/ولایت-پدر-بر-فرزندان «ولایت پدر بر فرزندان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
== آمار ==
بر مبنای آمارها؛ فقدان مدیریت پدری، پیامدهای سنگینی برای خانواده‌ها دارد. تحقیقات لوئیس و می‌یرز (۱۹۸۹م) در بوستون دربارهٔ گروهی از کودکان بی‌خانمان، نشان داد که ۹۹٪ این کودکان متعلق به خانواده‌های بدون پدر هستند. بر اساس تحقیقات انجام شده در آمریکا ۶۰٪ متجاوزان به عنف، ۷۲٪ قاتلان نوجوان و ۷۰٪ محکومان به حبس‌های بلندمدت از خانه‌های بدون پدر بوده‌اند.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref>
== مسئولیت و نقش پدری ==
پدر از زمان انتخاب همسر، نخسین گام را در تربیت فرزندان برمی‌دارد و این کار ۲۱ سال پس از تولد کودک ادامه می‌یابد.<ref>قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص79.</ref> توجه به آموزش فرزندان، شناخت وظایف، راه‌های برقراری ارتباط و روش حل مسئله بیشتر بر عهده پدر است.<ref>ویسی، آسیب‌شناسی خانواده و راه‌های پیشگیری از آن، بی‌تا، ص52.</ref> پدر در دوران بارداری مادر، می‌تواند به‌طور مستقیم و غیرمستقیم در تربیت فرزند دخیل باشد. روش مستقیم آن است که پدر کودک را لمس کرده و با او صحبت کند؛ محققان بر این باورند که کودک صدای پدر را در دوران جنینی بهتر از صدای مادر درک می‌کند و بعدها منجر به افزایش صمیمیت بین آنان می‌شود. در روش غیرمستقیم نیز پدر با مراقبت از مادر و تأمین آرامش او، موجب تولد فرزندی آرام و سالم خواهد بود.<ref>سیرز، نقش پدر در مراقبت و تربیت کودک،1400ش، ص7-8.</ref>
پدر از همان لحظه‌های ابتدایی تولد کودک، با حرف‌زدن و در کنار مادر بودن نقش خود را ایفا می‌کند. برای برقراری نقش عاطفی و انس میان پدر و فرزند، لازم است پدر اهتمام ویژه به در آغوش گرفتن فرزند، از اوایل تولد داشته باشد تا نوزاد علاوه بر مادر، پدر را نیز مأمنی امن بیابد.<ref>سیرز، نقش پدر در مراقبت و تربیت کودک، ش1400ش، ص15-17.</ref> از بازهٔ سنی ۱۸ تا ۲۴ ماهه، نقش پدر به تدریج پررنگ می‌شود و با برقراری ارتباط بهینه با کودک هم موجب استقلال فردی کودک می‌شود و هم با حمایت از مادر، به‌صورت غیرمستقیم در [[تربیت فرزند]] مشارکت می‌کند.<ref>گیلدر و دیگران، چه کسی گهواره را تکان خواهد داد؟، 1389ش، ص84.</ref> نقش پدر در سنین سه تا چهار و به خصوص پس از شش سالگی فوق‌العاده اهمیت می‌یابد.<ref>مصدقی نیک، «رابطهٔ پدر و کودک»، 1371ش، ص78.</ref>
از دید روانشناسان پسران سه تا شش ساله، پدر خود را الگویی تام می‌دانند.<ref>قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص60-99.</ref> برای رشد و تکامل جنسیتی فرزند پسر و نهادینه شدن هویت مردانه در او، حضور پدر همراه با نقش تربیتی مؤثر او می‌تواند فرزندان پسر را با مردانگی به‌معنای مسئولیت‌پذیری، قاطعیت، مثبت‌بودن و توانایی حل مسائل در شرایط سخت، آشنا کند.<ref>سیرز، نقش پدر در مراقبت و تربیت کودک، ش1400ش، ص30-31.</ref> پسر از پدر، چگونه همسر و پدر بودن در آینده را نیز می‌آموزد.<ref>هاشمی، «پدرم مقتدر باش»، روزنامهٔ ایران، 1385ش، ص16.</ref> پدری که در عین آگاهی به وظایف مردانگی، پرورش‌دهندهٔ توانمندی است و محبت به فرزندان و تشویق آنان را نیز به بهترین شکل انجام می‌دهد، مؤثرترین الگو برای پسر است.<ref>سیرز، نقش پدر در مراقبت و تربیت کودک، ش1400ش، ص30-31.</ref>
نوع رابطهٔ پدر با دختر، تأثیر قابل‌توجهی در انتخاب درست برای برقراری رابطهٔ عاطفی و ازدواج دارد؛ زیرا پدر است که تصویر مرد ایده‌آل در ذهن دختر را تا حد زیادی می‌سازد. نتایج تحقیقات نشان داده، پدری که با خشونت و بدون محبت با دختر رفتار می‌کند، او را بیشتر به سمت روابط عاطفی پرخطر متمایل می‌کند.<ref>حیرانی، «نقش پدر در تربیت فرزندان»، 1391ش، ص15.</ref> در آموزه‌های اسلامی، پدران به حمایت و جانبداری از دختران و به توجه و محبت بیشتر به آنان سفارش شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که تأکید شده، پدر هدیه را نخست به فرزند دختر بدهد یا در صورت خطا، به تذکردادن اکتفا کند. مسئولیتی که پدر در تربیت دختر دارد، عبارت است از:
* تمجید از رفتار، ادب و متانت دختر؛
* پرورش او با دید آینده‌نگرانه و هدایت او برای کسب شایستگی در امور خانوادگی؛
* مشاور فکری، رفع کاستی‌ها و جهت‌دهی استعدادها؛
* نادیده‌گرفتن خطا و بخشیدن او و جلوگیری از اشک ریختن او؛
* محبت ورزیدن و اشباع او در این زمینه (تا نیازی به محبت غیر نداشته باشد)؛
* رشد روانی دختر، بالا آوردن سطح عقل و ایجاد تعادل بین احساسات؛
* جلوگیری از تمایل دختر به پوشش و رفتار مردانه.<ref>قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص209-214.</ref>
مهم‌ترین مؤلفهٔ پرورشی مادر، محبت و در مورد پدر اقتدار او است؛ نظام تربیتی و شخصیتی [[کودک]] در ایجاد تعادل میان محبت مادرانه و اقتدار پدرانه شکل می‌گیرد. در سال‌های اول بعد از تولد فرزند، نقش عاطفی مادر پررنگ و نقش پدر اندک است. اما با افزایش سن کودک، نقش پدر نیز فزونی یافته و در هفت سالگی نقش هر دو به یک میزان می‌شود و پس از آن نقش مقتدرانهٔ پدر مورد توجه کودک قرار می‌گیرد.<ref>مصدقی نیک، «رابطهٔ پدر و کودک»، 1371ش، ص78-79.</ref>
=== وظایف پدری ===
پدر وظایفی از جمله؛ مدیریت خانواده، پذیرش کودک و احترام به او، تقویت اعتمادبه‌نفس، دورکردن خطرهای جسمی و اخلاقی از فرزندان، جایگاه امن‌بودن در مواقع خطر، ایجاد روحیهٔ مقاومت در برابر سختی‌ها و هموار کردن راه زندگی آنان را دارد. وظایف و نقش پدری، در قالب نقش‌های فرهنگی، مذهبی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نیز می‌گنجد<ref>قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص99 و 60-63.</ref> و عبارت است از:
* '''فرهنگی''': مشاوره فرزندان و گسترش افق دید آنان، آموزش روش‌های درست و منطقی فکرکردن، آموختن ادب، شناساندن رسوم، طرح مباحث علمی در خانه و ارتقای اطلاعات فرزندان و تشویق به فراگیری علم،<ref>ایمانی، «جایگاه و نقش پدر در تربیت فرزندان»، 1389ش، ص18.</ref> تنظیم حُسن روابط اعضای خانواده با یکدیگر، اقوام و دوستان، تنظیم اوقات و جلوگیری از افراط و تفریط در پرداختن به بازی و درس؛<ref>قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص60-62.</ref>
* '''اجتماعی''': آموختن مهارت‌های اجتماعی،<ref>ایمانی، «جایگاه و نقش پدر در تربیت فرزندان»، 1389ش، ص27</ref> آموزش قوانین حاکم بر جامعه؛
* '''مذهبی''': تعالی‌بخشی روح و نفس فرزندان، القای تعالیم دینی، آموختن احکام، [[نماز]] و [[قرآن]]، ایجاد پایه‌های عمل به فرائض دینی از خردسالی، عرضهٔ عقاید و افکار مذهبی خود؛
* '''اقتصادی''': آگاهی‌دادن دربارهٔ ارزش کار، آشنایی با حرفه‌ها، تشویق فرزندان به فراگیری فنون و آموزش حرفهٔ خود، آشنایی فرزندان با [[انفاق]] و [[صدقه]]دادن؛
* '''سیاسی''': آموزش حدود [[آزادی]]، جهان‌بینی، دوستی انسان‌ها، مددکاری، آموزش فنون رزمی، تبیین جایگاه حکومت و ضرورت آن، تبیین نقش فرزندان در جامعهٔ انسانی.<ref>قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص107-130.</ref>
==== نقش تربیتی ====
از نظر [[اسلام]]، پدر سرپرست دینی و معنوی و تعیین‌گر نوع رفتارها و هنجارهای حاکم بر خانه و خانواده است.<ref>قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص60.</ref> مؤلفه‌های نقش تربیتی پدر از دیدگاه [[اسلام]] عبارت است از: [[محبت به فرزند|محبت به فرزندان]]، احترام به مادر، احترام به فرزندان، بازی با فرزند، الگودهی مثبت، آموزش‌های دینی، آموزش‌های عمومی، آموختن ادب، کمک به شکل‌دهی هویت فردی و اجتماعی، آموزش روابط اجتماعی، انتخاب دوست، تربیت شغلی و وظایف مالی.<ref>همتی و فتحی آشتیانی، «ساخت و تعیین ویژگی‌های روان‌سنجی نقش تربیتی پدر از دیدگاه اسلام»، 1392ش، ص10.</ref> در حدیثی از پیامبر وظیفه پدر، سرپرستی خانواده دانسته شده است که به‌دلیل این مسئولیت مورد پرسش قرار خواهد گرفت.<ref>بخاری، صحیح البخاری، ج4، ص298.</ref> امام سجاد نیز حق فرزند بر پدر را کمک به اطاعت از خدا، محبت به خدا و فراهم کردن زمینهٔ ایمان و پاکی فرزند دانسته است.<ref>علی بن حسین، رسالهٔ حقوق امام سجاد علیه‌السلام، 1394ش، ص60.</ref> در [[قرآن]] نیز آمده که پدر وظیفهٔ حفظ خانواده از آتش جهنم را بر عهده دارد.<ref>سورهٔ تحریم، آیهٔ 6.</ref>


==پانویس==
از میان این مؤلفه‌ها محبت و تکریم کودک، احترام به مادر، الگودهی مثبت و تأمین مالی (برای رفع نیازهای جسمی کودک)، مربوط به همهٔ دوره‌های تربیتی دانسته شده است. اما در سایر نقش‌ها، وظایف پدر به‌صورت زمان‌بندی‌شده در سه بازهٔ رشد و تربیت کودک متفاوت می‌شود. از تولد تا هفت‌سالگی، وظیفهٔ پدر؛ بازی‌کردن و فراهم‌سازی شرایط آن و آموزش غیرمستقیم در قالب داستان، بازی و مسابقه دانسته شده است. در بازهٔ سنی ۷ تا ۱۴ سال؛ پدر به آموختن ادب و تعلیم اعتقادی یا عمومی فرزند و هر آنچه که برای آینده لازم است بداند، اشتغال دارد. در بازهٔ سنی ۱۴ تا ۲۱ سال که شامل مرحلهٔ بلوغ و نوجوانی است؛ نقش تربیتی پدر بسیار مهم تلقی شده است و از جمله وظایف او؛ شکل‌دهی شخصیت فردی و اجتماعی، فراهم کردن زمینه‌های شغلی، مسئولیت‌سپاری و مشورت‌کردن با فرزند و در نهایت فراهم‌کردن زمینه ازدواج او گفته شده است.<ref>همتی و فتحی آشتیانی، «ساخت و تعیین ویژگی‌های روان‌سنجی نقش تربیتی پدر از دیدگاه اسلام»، 1392ش، ص15-17.</ref> پس از طی این سه بازهٔ سنی و تربیت مؤثر پدر، طبق حدیثی از پیامبر فرزند به حال خود رها می‌شود.<ref>طبرسی، مکارم‌الاخلاق، 1412ق، ص222.</ref>
 
کارشناسان معتقدند، شخصیت، تحصیلات، شغل، نگرش و سطح درآمد پدران از جمله عواملی است که کودکان در آینده از آن تأثیر می‌گیرند.<ref>هاشمی، «پدرم مقتدر باش»، روزنامهٔ ایران، 1385ش، ص16.</ref> تربیت فعالانهٔ پدر، موجب تکامل شخصیت کودک، ایجاد عزت‌نفس، سلامت و امنیت روانی، دوری از استرس در آینده، توانایی حل مشکلات و دوری از آسیب‌های اجتماعی در بزرگ‌سالی می‌شود.<ref>بخشی، «نقش پدر در تربیت فرزند»، روزنامهٔ ایران، 1393ش، ص25.</ref>
 
== آسیب‌شناسی ==
عدم حضور فیزیکی پدر در خانه یا عدم مشارکت فعال او در تربیت فرزندان، سبب آسیب‌های روانی در هر یک از نقش‌های اخلاقی و جنسیتی فرزندان می‌شود. از جمله این آسیب‌ها؛ پرخاشگری، عدم حرف‌شنوی، افسردگی و شخصیت ضد اجتماعی فرزند است.<ref>مهرجو، «نقش پدر در تربیت کودک»، 1389ش، ص14-15.</ref>
 
== نقش تربیتی پدر در ادبیات ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
 
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم
* «آثار نیکی به والدین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید مطلب: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
* «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۱ش.
* «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
* «جایگاه ویژه پدر در روایات اسلامی»، وب‌سایت ضیاءالصالحین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۹۶ش.
* «معرفی آیین برهمن یا هندوییسم»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۴ش.
* «ولایت پدر بر فرزندان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ تیر ۱۳۸۹ش.
* آزاد، حسین، باورهای مردم شمال فارس، شیراز، سیوند، ۱۳۹۰ش.
* آزاد، حسین، باورهای مردم شمال فارس، شیراز، سیوند، ۱۳۹۰ش.
* ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
* ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
* احمدپناهی سمنانی، محمد، آداب و رسوم مردم سمنان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
* احمدپناهی سمنانی، محمد، آداب و رسوم مردم سمنان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
* اخوی، اصغر، «نقش پدر در تربیت فرزند»، نشریهٔ آفاق مهر، شمارهٔ ۳۱، اردیبهشت ۱۳۸۸ش.
* اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، مثنوی‌ها، تمثیلات و مقطّعات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۱ش.
* انصاری، هرمز، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی اصفهان، به‌تحقیق احمد جواهری، تهران، نقش جهان، ۱۳۷۹ش.
* انصاری، هرمز، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی اصفهان، به‌تحقیق احمد جواهری، تهران، نقش جهان، ۱۳۷۹ش.
* بارث، فردریک، ایل باصری، ترجمۀ کاظم ودیعی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۳ش.
* ایمانی، محسن، «جایگاه و نقش پدر در تربیت فرزندان»، مجلهٔ پیوند، شمارهٔ ۳۶۸، خرداد ۱۳۸۹ش.
* پهلوان، کیوان، فرهنگ عامۀ الاشت، تهران، آرون، ۱۳۸۵ش.
* ایمانی، محسن، «جایگاه و نقش پدر در تربیت فرزندان»، مجلهٔ پیوند، شمارهٔ ۳۶۹–۳۷۱، تابستان ۱۳۸۹ش.
* ثواقب، جهانبخش، دریاچۀ پریشان و فرهنگ منطقۀ فامور، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۶ش.
* بارث، فردریک، ایل باصری، ترجمهٔ کاظم ودیعی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۳ش.
* حافظ، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 23 اسفند 1400ش.
* بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، قاهره، وزارت اوقاف، ۱۴۱۰–۱۴۱۱ق.
* بخشی، حمیلا، «نقش پدر در تربیت فرزند»، روزنامهٔ ایران، شمارهٔ ۵۸۳۸، تاریخ انتشار: ۲۱ دی ۱۳۹۳ش.
* پهلوان، کیوان، فرهنگ عامهٔ الاشت، تهران، آرون، ۱۳۸۵ش.
* ثواقب، جهانبخش، دریاچهٔ پریشان و فرهنگ منطقهٔ فامور، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۶ش.
* جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
* حافظ، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰ش.
* حسن‌زاده‌طباطبایی، سیدمحمدرضا، «بررسی تطبیقی مقام و منزلت پدر در کتب آسمانی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۸۸ش.
* حسینی‌سیستانی، سیدعلی، «کیفیّت محرمیّت با فرزند خوانده از طریق عقد موقّت»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله سیستانی. تاریخ بازدید مطلب: ۲۷ تیر۱۴۰۴ش.
* حیرانی، شبنم، «نقش پدر در تربیت فرزندان»، مجلهٔ کودک، پیاپی ۸۵، مرداد ۱۳۹۱ش.
* خسروی، عبدالعلی، فرهنگ بختیاری، تهران، فرهنگ سرا، ۱۳۶۸ش.
* خسروی، عبدالعلی، فرهنگ بختیاری، تهران، فرهنگ سرا، ۱۳۶۸ش.
* سالاری، عبدالله، فرهنگ مردم کوهپایۀ ساوه، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۹ش.
* دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، تهران، اقبال، ۱۳۳۷ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
* سالاری، عبدالله، فرهنگ مردم کوهپایهٔ ساوه، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۹ش.
* سعیدی، زهره، «چشمان فلسفهٔ کاربردی، مفهوم پدر و مادری را چگونه می‌بیند؟»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۴۰۲ش.
* سعیدی، سهراب، فرهنگ مردم میناب، تهران، زوفا، ۱۳۸۶ش.
* سعیدی، سهراب، فرهنگ مردم میناب، تهران، زوفا، ۱۳۸۶ش.
* سیرز، ویلیام، نقش پدر در مراقبت و تربیت کودک، مترجم: شرف‌الدین شرفی، تهران، صابرین، چاپ بیستم، ۱۴۰۰ش.
* شکری، یدالله، عالم‌آرای صفوی، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۳ش.
* شکری، یدالله، عالم‌آرای صفوی، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۳ش.
* صفری، بابا، اردبیل در گذرگاه تاریخ، تهران، نویسنده، ۱۳۵۳ش.
* صفری، بابا، اردبیل در گذرگاه تاریخ، تهران، نویسنده، ۱۳۵۳ش.
* عسکری‌ عالم، علی‌مردان، فرهنگ عامۀ لرستان، خرم‌آباد، شاپورخواست، ۱۳۸۷ش.
* طبرسی، فضل بن حسن، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق.
* فردوسی، شاهنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 23 اسفند 1400ش.
* عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
* عسکری عالم، علی‌مردان، فرهنگ عامهٔ لرستان، خرم‌آباد، شاپورخواست، ۱۳۸۷ش.
* علی بن حسین، رسالهٔ حقوق امام سجاد، مترجم: محمد افشاری، قم، مشهور، ۱۳۹۴ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۱ش.
* غضنفری، کلثوم و دیگران، «مطالعهٔ تطبیقی حقوق و وظایف اعضای خانواده در دین زردشتی و اسلام»، تحقیقات حقوقی، شماره ۸۸، اسفند ۱۳۹۸ش.
* غنی‌زاده‌بافقی، مریم و ورمزیار، فائزه، «تأثیر جنبش‌های فمینیسم بر تحول مفهوم خانواده»، پژوهش‌های حقوقی، شماره ۴۶، تابستان ۱۴۰۰ش.
* فردوسی، شاهنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰ش.
* قائمی، علی، نقش پدر در تربیت، تهران، امیری، ۱۳۷۵ش.
* قزلباش، زهرا، «زن در ایران باستان»، وب‌سایت روزنامه اعتماد، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۴۰۲ش.
* قنبری عدیوی، عباس، جستاری در فرهنگ و هنر بختیاری، شهرکرد، نیوشه، ۱۳۹۰ش.
* قنبری عدیوی، عباس، جستاری در فرهنگ و هنر بختیاری، شهرکرد، نیوشه، ۱۳۹۰ش.
* کوئن، بروس، درآمدی به جامعه‌شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، توتیا، چاپ دوازدهم، ۱۳۸۱ش.
* کیان، مریم، «بررسی و تبیین ابعاد تربیت کودک در نظام خانواده از دیدگاه اسلام»، فصلنامهٔ علمی-ترویجی اخلاق، سال ۵، شمارهٔ ۱۸، تابستان ۱۳۹۴ش.
* گیلدر، جرج و دیگران، چه کسی گهواره را تکان خواهد داد؟، مترجم: سمانه مدنی و آزاده وجدانی، قم، دفتر نشر معارف، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
* لاهیجی، حزین، دیوان اشعار، مثنویات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۱ش.
* لاهیجی، شهلا و کار، مهرانگیز، شناخت هویت زن ایرانی، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۷۱ش.
* لاهیجی، شهلا و کار، مهرانگیز، شناخت هویت زن ایرانی، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۷۱ش.
* مختارپور، رجب‌علی، دو سال با بومیان جزیرۀ کیش، تهران، ورجاوند، ۱۳۸۷ش.
* مؤید محسنی، مهری، فرهنگ عامیانهٔ کرمان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۱ش.
* مجلسی، ‏محمدباقر، بحارالأنوار، تهران، اسلامیه‏، بی‌تا.
* محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
* مختارپور، رجب‌علی، دو سال با بومیان جزیرهٔ کیش، تهران، ورجاوند، ۱۳۸۷ش.
* مشکور، محمدجواد، تاریخ اجتماعی ایران در عهد باستان، تهران، دانشسرای عالی تهران، ۱۳۴۷ش.
* مشکور، محمدجواد، تاریخ اجتماعی ایران در عهد باستان، تهران، دانشسرای عالی تهران، ۱۳۴۷ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 23 اسفند 1400ش.
* مصدقی نیک، مجتبی، «رابطهٔ پدر و کودک»، مجلهٔ رشد معلم، شمارهٔ ۸۴، ۱۳۷۱ش.
* مؤید محسنی، مهری، فرهنگ عامیانۀ کرمان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۱ش.
* مظاهری، علی‌اکبر، «دین و زندگی در امپراتوری روم»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۶ش.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چ7، 1404ق.  
* مظاهری، علی‌اکبر، «مجازات‌ها در حقوق یهودی (۱)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید مطلب: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
* Christensen, A., L’Iran sous les Sassanides, Copenhagen, 1944.
* معصومه محمدی، سیف، «زنانی که برده بودند!»، پیام زن، شماره ۲۶۷، خرداد ۱۳۹۳ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰ش.
* مهرجو، پروانه، «نقش پدر در تربیت کودک»، مجلهٔ کودک، پیاپی ۶۹، بهمن ۱۳۸۹ش.
* میرزایی، نسترن، «نگاهی به جایگاه زن و نهاد خانواده در روم باستان»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۲۰ شهریور ۱۳۹۱ش.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چ۷، ۱۴۰۴ق.
* نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق.
* ویسی، غلام‌رضا، آسیب‌شناسی خانواده و راه‌های پیشگیری از آن، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نمایندگی ولی‌فقیه مرکز تحقیقات اسلامی، بی‌تا.
* هاشمی، هدی، «پدرم مقتدر باش»، روزنامهٔ ایران، شمارهٔ ۳۵۵۱، تاریخ انتشار: ۲۸ دی ۱۳۸۵ش.
* همتی، مجید و فتحی آشتیانی، علی، «ساخت و تعیین ویژگی‌های روان‌سنجی نقش تربیتی پدر از دیدگاه اسلام»، فصلنامهٔ روان‌شناسی و دین، سال ششم، شمارهٔ سوم، پاییز ۱۳۹۲ش.
{{آغاز چپ‌چین}}
* Christensen, A. , L’Iran sous les Sassanides, Copenhagen, 1944.
{{پایان چپ‌چین}}
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۲۹

پدر؛ مرد دارای فرزند و سرپرست خانوار

پدر، بابا، پاپا یا دادا، به انسان مذکری گفته می‌شود که دارای فرزند باشد. این واژه به‌معنای بنیانگذار نیز استفاده می‌شود، مانند پدر شعر نو و گاهی عنوانی محترمانه برای مردان سالخورده است.[۱] پدر، همچنین به‌معنای سرپرست، رئیس، حامی و برنامه‌ریز در نظام خانواده استفاده می‌شود. در بیشتر فرهنگ‌های جهان، پدر از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و ادیان الهی نیز برای نقش پدر ارزش والایی قائل شده‌اند؛ اما فمینیسم با نگرش برابری‌طلبانه افراطی، این جایگاه را به چالش کشیده و آن را نشانه‌ای از مردسالاری و تبعیض می‌داند. این رویکرد در غرب موجب تضعیف نقش پدر و بروز مشکلاتی مانند خانواده‌های بدون پدر شده است. در مقابل، اسلام مسئولیت پدر را نوعی ولایت و سرپرستی می‌داند که به نفع خانواده است و برای این نقش، اهمیت زیادی قائل است.

مفهوم‌شناسی

از منظر علوم اجتماعی؛ پدری صرفاً رابطه زیستی یا اجتماعی نیست، بلکه رابطه‌ای هنجاری است؛ منشأ ارزش‌های منحصربه‌فردی است که مسئولیت‌های خاصی را پایه‌گذاری و همچنین مسائل اخلاقی مهمی را خلق می‌کند.[۲] پدری به نقش و مسئولیت مرد در خانواده اشاره داشته و پدر، مردی دارای فرزند است.[۳] پدر در منابع اسلامی به پدر جسمانی (حقیقی)،[۴] اجتماعی (معنوی)[۵] و رضاعی (شوهر دایه)، تقسیم می‌شود.[۶] پدری در نگرش فمینیستی مفهوم محوری در بیان فرادستی مرد و فرودستی زن به‌شمار آمده و از خاستگاه پدرسالاری؛ فرهنگ مردسالاری و تبعیض اجتماعی علیه زنان تحلیل می‌شود.[۷]

منزلت در لغت به‌معنای مرتبت و مقام، حرمت و احترام، پایگاه و بزرگی آمده است.[۸] منزلت نشان‌دهنده پایگاه فرد در گروه یا رتبه یک گروه در مقایسه با گروه‌های دیگر است. پایگاه منزلتی فرد، حقوق یک شخص را معین می‌کند. پایگاه پدری حامل نقش‌هایی است که دیگران از مرد به‌عنوان پدر انتظار دارند.[۹] ملاک‌های منزلت در فرهنگ‌های مختلف متفاوت است که عمده‌ترین آنها عبارتند از: ثروت، قدرت، نَسب، سِن و ارزش‌های فرهنگی و معنوی.[۱۰] هر یک از پدر و مادر در تربیت کودک نقش خاصی دارد. گاهی حوزهٔ تربیتی پدر به تأمین مخارج و مدیریت خانه محدود می‌شود؛[۱۱] درحالی که طبق نظر کارشناسان، نقش پدر اهمیتی همانند نقش مادر و از برخی جهات مهم‌تر از آن دانسته شده است.[۱۲]

در فرهنگ و ملل

رم باستان

در رم باستان؛ نظام پدرشاهی اساسی‌ترین و اختصاصی‌ترین نهاد جامعه محسوب می‌شد و پدر اختیار مطلق داشت.[۱۳] رئیس خانواده، مسن‌ترین مرد خانواده یعنی پدر یا پدربزرگ بود. او خانه را کنترل کرده و روی تمام اعضای خانواده‌اش نفوذ داشت[۱۴] و مالک همه وسایل حتی فرزندان و نوه‌ها دانسته می‌شد.[۱۵] در آتن نیز پدر صاحب فرزندان شمرده شده و مادر هیچ‌گونه حقی نسبت به آنها نداشت.[۱۶] بر مبنای آیین کنفوسیوس؛ اطاعت از پدر، از اصلی‌ترین آموزه‌های این آیین محسوب می‌شود.[۱۷]

در چین

در چین؛ پدر حق داشت کودکانش را به کنیزی و غلامی فروخته و در مواردی حتی حق کشتن‌شان را نیز داشت. مرد عمدتاً به‌تنهایی غذا می‌خورد و به‌ندرت فرزندانش را به سفرهٔ خود می‌خواند.[۱۸]

در هند

در هند کهن؛ مرد با قدرت پدرشاهی بر خانواده خود حکومت کرده و در مواردی می‌توانست زنان و فرزندان خود را بفروشد.[۱۹] دختر قبل از ازدواج باید برده پدرش می‌بود.[۲۰]

در ایران

احترام به پدر از همگانی‌های فرهنگ بشر است؛ در ایران باستان؛ دختران تحت قیمومیت پدر بودند و ازدواج‌شان باید با رضایت آنها صورت می‌گرفت.[۲۱] برای مفهوم پدر در زبان آریایی کهن، از واژه «پاتی» استفاده می‌شد. پدر، در ایران باستان، از جایگاهی ویژه برخوردار بود و دارای نیرویی آسمانی انگاشته می‌شد که توانایی ارتباط با روشنایی و خورشید را دارد. در دین زردشت، اگر پسری جایگاه والای پدر را پاس نمی‌داشت، از بخشی از ارث محروم می‌گردید.

ایرانیان معمولاً، ریشه و اصالت خود را از طریق پدر و اجداد پدری تعریف می‌کنند و رفتار، اخلاق و ویژگی‌های افراد، در این چارچوب ارزیابی می‌شود و خیر و شر هر کسی را با طایفه و شهرت پدری او می‌سنجند.[۲۲] مادر در این ساختار، معمولاً نقشی پیرو و مجری دارد. در برخی از خرده‌فرهنگ‌های ایرانی مانند عشایر و جوامع کوچ‌نشین، اهمیت نسب پدری، دوچندان می‌شود تا جایی که افراد از پدر، جد، برادر پدر و عموزاده‌های پدری، تمکین می‌کنند.[۲۳] در ساختار خانوادهٔ ایرانی، پدر همواره پشتیبان خانواده است.

در فرهنگ مردم ایران، پدر از جایگاهی قدسی برخوردار بوده و موضوع بسیاری از قسم‌های رایج میان مردم است. برای مثال، اگر پدری زنده باشد، از قسم «به جان پدر» و اگر فوت شده باشد، از قسم «به خاک پدر/ به روح پدر» استفاده می‌کنند.[۲۴] در برخی از نقاط، حتی به موی سبیل پدر هم قسم یاد می‌کنند.[۲۵] در مقابل نیز، برای نفرین افراد، گاهی پدر او را دشنام داده یا نفرین می‌کردند. برای دعا و تحسین نیز، معمولاً پدر، مخاطب قرار می‌گیرد، مانند «جای پدرت در بهشت باشد».[۲۶] این جایگاه معنوی، در لالایی‌های مادرانه نیز، حضور دارد. برای مثال، سفر رفتن، کار یا سربازی پدر، یکی از بن‌مایه‌های اصلی ترانه‌های مادرانه است.[۲۷]

در ایران، به‌منظور حفظ احترام پدر، نام او را صدا نمی‌کنند و با اسامی مانند پدر، بابا، اگر حاجی باشد «حاجی بابا»، اگر خان یا میرزا بود «میرزا بابا» یا «خان بابا» و در غیر این صورت، او را «آقابابا» صدا می‌کنند.[۲۸] همچنین تهدید فرزند به عاق شدن توسط والدین، یکی از الگوهای تربیتی ایرانیان در فرهنگ عامه است. عاق کردن به‌معنی راندن از خود است که معمولاً عواقبی سخت را برای فرزند به‌بار خواهد آورد. مردم معتقدند که نفرین پدر، بسیار گیرا است و آسیبی را متوجه افراد خواهد کرد. در میبد، مردم بر این باورند که هرگاه پدری فرزند خود را نفرین می‌کند، تمام موهای ریش او، آمین خواهند گفت. در منابع آمده است زمانی‌که پسران سلطان حسین، علیه پدر خود طغیان کردند، سلطان، آن‌ها را نفرین کرد و این نفرین چنان کاری بود که پسران، بعد از مرگ پدر، روز خوش ندیدند.[۲۹]

در ادبیات فارسی

پدر، جایگاه ویژه‌ای در امثال و حکم ایرانیان دارد، مانند «پدر کشتگی داشتن» کنایه از دشمنی دیرینه؛ «پدر صلواتی» نوعی تحسین و تمجید به‌منظور طعنه زدن؛ «پدر سوختگی» کنایه از موذی‌گری و پنهان‌کاری؛ «پدر کشته کی می‌کند آشتی»؛ «پدر سگ» دشنامی به‌منظور تحقیر مخاطب؛[۳۰] «آب در اجاق پدرش ریخته است» که اشاره به بی‌عرضگی فرزند دارد؛[۳۱] «پشت پشت پدره، مادر رهگذره» که به‌معنای برگشتن نسب به‌سمت پدر و خاندان او است؛[۳۲] «پدرش خوب است که خود نیز خوب است»؛[۳۳] «اگر بر سر قبر پدر خود نیز برود، یک دانه ریگ دزدانه در جیب خود می‌گذارد» که اشاره به انسان‌های طماع دارد؛[۳۴] «سر سفره پدر چیزی نخورده» که اشاره به آدم‌های شر دارد. در اشعار شاعران نامدار ایرانی نیز، این واژه، مورد استفاده بوده است. فردوسی می‌گوید:[۳۵]

تو ایرانیان را ز مام و پدربهی هم ز گنج و ز تخت و گهر


حافظ شیرازی نیز در شعر خود از واژه پدر استفاده کرده و می‌گوید:[۳۶]

پدر تجربه ای دل تویی آخر ز چه رویطمع مهر و وفا زین پسران می‌داری

نقش تربیتی پدر از زبان شاعران نیز در ادبیات فارسی مورد توجه قرار گرفته است. پروین اعتصامی این چنین سروده است:[۳۷]

ای پدر پیر ز چین آمدم از بلد شک به یقین آمدم


حزین لاهیجی نیز در این باره چنین می‌سراید:[۳۸]

پدر از آن می‌ستاید دلم که فیضش رسانید تا منزلم


در ادیان

در یهودیت

در آیین یهود؛ مجازات فرزندی که پدر و مادرش را لعن کند اعدام است،[۳۹] در گذشته پدر عبرانی می‌توانست دختران صغیر خود را بدون رضایت آنها شوهر دهد.[۴۰]

در مسیحیت

در آیین مسیحیت؛ بر اطاعت فرزندان از پدر سفارش شده و تأکید می‌شود که مبادا او را خشمگین و دلشکسته سازید.[۴۱]

در بودیسم

در آیین بودایی؛ فرزندان ملزم به احترام به پدر خود بوده و احترام به او سبب پیشرفت دنیوی شمرده می‌شود. از نظر بودا؛ فرزندان هرگز نمی‌توانند دین خود نسبت به پدرش را ادا کنند.[۴۲]

در زرتشتیت

در آیین زرتشت؛ اطاعت از والدین، نخستین تکلیف فرزندان است، پدر حق دارد فرزندش را که از او ناراضی است از ارث محروم کند و اگر فرزندی سه بار پدرش را نافرمانی کند مستحق مرگ دانسته می‌شود.[۴۳]

در اسلام

امروزه دموکراتیک‌شدن خانواده در جوامع مسلمان، ساختار عمودی خانواده‌ها را به الگویی تبدیل می‌کند که یا والدین به‌طور یکسان در فرایند تصمیم‌گیری مشارکت کنند یا زن در تصمیم‌گیری جانشین مرد شود؛[۴۴] اما به‌دلیل جایگاه کانونی زن در اسلام، عملاً به گزینه دوم ختم شده و به موازات کاهش منزلت پدر، اقتدار مادر افزایش یافته است. در این الگو وظایف مرد سنگین‌تر و توان تصمیم‌گیری او کاهش یافته و مدیریت خانواده، زنانه شده است. این تحول مدیریتی در خانواده‌های ایرانی هم دیده می‌شود؛ درآمدها و ارتباطات شوهر توسط همسرش کنترل می‌شود، روابط خانوادگی به سمت طایفه مادری متمایل شده و فرزندان با خویشان مادری احساس همرنگی بیشتری دارند، با غلبه نقش مادری بر نقش همسری، خانواده‌های ایرانی به تدریج به سوی بالا بردن تعارض میان مادر و فرزند با پدر پیش رفته و خانواده‌ها دچار آسیب‌های جدی می‌شوند.[۴۵] بر مبنای آموزه‌های اسلام؛ پدری، منزلت فوق‌العاده‌ای شمرده می‌شود.

  • نیکی‌کردن به پدر در ردیف پرستش خداوند است.[۴۶]
  • رضایت و خشم پدر موجب رضایت و خشم خداوند می‌شود و با جلب رضایت پدر، رضایت الهی نیز جلب شده و انسان تبدیل به موجود بهشتی می‌شود.[۴۷]
  • فرزندان موظف هستند که با پدر خویش با تواضع صحبت کرده و هرگز نباید در مقابل او حتی اف بگویند.[۴۸]
  • بهشت، دستاورد خدمت به پدر است و در احسان به پدر تفاوتی میان پدر مؤمن و غیرمؤمن نیست.[۴۹]
  • پدر دارای حق ولایت است و اطاعت از او مقدم بر اطاعت از مادر بوده و فرزند موظّف است در چارچوب شرع، مطابق خواست او رفتار کند.[۵۰]

احسان به پدر

در آموزه‌های اسلام پاداش‌های بزرگی برای احسان به پدر بیان شده است. نیکی به پدر، از محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند بوده و نتیجه آن زیاد شدن عمر، رسیدن به بهشت و جلوگیری از بلا و ثواب آن برابر با جهاد در راه خدا است. نیکی به پدر، رابطه متقابل فرزندی و پدری را تقویت کرده و موجب می‌شود که فرزندان در فرایند جامعه‌پذیری، آن را به‌عنوان هنجار الزامی پذیرفته و در آینده به پدر خود احسان کنند.[۵۱] بر این اساس، یکی از پاداش‌های نیکی به پدر، بهره‌مندی از فرزند صالح است[۵۲] که نورِ دیده آدمی به‌شمار می‌آید.[۵۳]

آزار پدر

در آموزه‌های اسلامی برای اذیت کردن پدر مجازات‌های سنگین دنیوی و اخروی تعیین شده است؛ فرزند پدرآزار محروم از بهشت و رحمت الهی بوده و در همین دنیا مجازات می‌شود. از منظر جامعه‌شناسی نیز اگر شخصی برخورد تحقیرآمیزی با پدر خود داشته باشد، فرزندانش با الگوگیری از رفتار او در فرایند جامعه‌پذیری، تحقیر پدر را ناهنجاری تلقی نکرده و با او همین رفتار را تکرار خواهند کرد.[۵۴] در منابع حدیثی؛ تنش با پدر موجب خواری دانسته می‌شود؛[۵۵] زیرا بی‌احترامی به پدر، بی‌پدری را در خانواده‌ها گسترش می‌دهد.

حقوق پدر

در دوران ساسانی، هدایا و درآمد زنان و کودکان خانواده، به پدر و سرپرست خانواده، تعلق داشت. حتی گاهی اجازه فروش فرزند نیز برای پدر وجود داشت. این رسم تا دوره معاصر نیز بین برخی از خانواده‌های عشایر پایدار مانده است. اجازه ازدواج دختر نیز در اختیار پدر او است و در گذشته، دختران نقش چندانی در انتخاب همسر خود نداشتند. در برخی از خرده‌فرهنگ‌ها، تصمیم‌گیری دربارهٔ ازدواج پسر نیز بر عهده پدر بود. برای مثال، در سیرجان، رسم بود که داماد به خانه عروس نمی‌رفت و در شب عروسی، پدر داماد سراغ عروس خود رفته و او را به خانه می‌آورد. بر اساس آموزه‌های اسلام، احترام به پدر بر فرزند واجب است. قضای نماز و روزه پدر فوت‌شده نیز بر عهده پسر بزرگ‌تر خانواده است. همچنین درصورتی‌که پدر در زندگی، فقیر شود، نفقه او بر فرزند واجب است. پدر و فرزند، از یکدیگر ارث می‌برند و جزء طبقات اول ارث به‌شمار می‌روند. پدری که فرزند خود را کشته، قصاص نمی‌شود، هرچند، دیه و کفاره برای او واجب می‌شود.

در فقه اسلامی

پدر در اصطلاح فقهای مسلمان، دو گونهٔ «نَسَبی» و «رِضاعی» است که در هر دو نوع رضاعی و نسبی به دختر خود، مَحرَم است.

  1. پدر نسبی: کسی است که انسانی دیگر، از نطفهٔ او شکل گرفته است.
  2. پدر رضاعی: مردی که کودک از سینه همسر او شیر خورده باشد.

دیدگاه‌ها

فمینیست‌ها، اقتدار مرد را منشأ اصلی شکل‌گیری نظام پدرسالاری معرفی می‌کنند؛ مظلومیت تاریخی زنان را بر همین مبنا تفسیر کرده و تلاش دارند تا منزلت پدری را کاهش دهند. حذف اقتدار پدر در خانواده‌های غربی از یک سوی نظارت و کنترل مرد بر اعضای خانواده را دچار مشکل کرد و از سوی دیگر مساوات‌طلبی و عدم تمکین زنان، موجب افزایش طلاق و گسترش خانواده‌های زن سرپرست شد. فراوانی چنین خانواده‌هایی، منشأ آسیب‌های اجتماعی در غرب به‌شمار می‌آید. بر اساس تحقیقات، در آمریکا اکثریت محکومان به حبس‌های بلندمدت از خانه‌های بدون پدر بوده‌اند. با توجه به چنین شرایطی؛ برخی مشاوران خانواده در غرب، بیش از گذشته به این نکته واقف شده‌اند که لازم است منزلت پدری تقویت شده و موقعیت رهبری در خانواده به عهده مرد گذاشته شود.[۵۶]

در نگرش اسلامی؛ مهم‌ترین نقش پدری در ساختار خانواده، نقش سرپرستی است.[۵۷] اقتدار مرد از سنخ ولایت است که البته حق استبداد در رأی را ندارد و باید با رعایت تمایلات و نیازهای دیگران، خانواده را مدیریت کند.[۵۸] ولایت پدر بر فرزندان عبارت از تصرفات او در امور است که به سرنوشت آنها ارتباط پیدا می‌کند به‌عنوان نمونه اگر دختری بخواهد ازدواج کند باید از پدرش اجازه گیرد.[۵۹]

آمار

بر مبنای آمارها؛ فقدان مدیریت پدری، پیامدهای سنگینی برای خانواده‌ها دارد. تحقیقات لوئیس و می‌یرز (۱۹۸۹م) در بوستون دربارهٔ گروهی از کودکان بی‌خانمان، نشان داد که ۹۹٪ این کودکان متعلق به خانواده‌های بدون پدر هستند. بر اساس تحقیقات انجام شده در آمریکا ۶۰٪ متجاوزان به عنف، ۷۲٪ قاتلان نوجوان و ۷۰٪ محکومان به حبس‌های بلندمدت از خانه‌های بدون پدر بوده‌اند.[۶۰]

مسئولیت و نقش پدری

پدر از زمان انتخاب همسر، نخسین گام را در تربیت فرزندان برمی‌دارد و این کار ۲۱ سال پس از تولد کودک ادامه می‌یابد.[۶۱] توجه به آموزش فرزندان، شناخت وظایف، راه‌های برقراری ارتباط و روش حل مسئله بیشتر بر عهده پدر است.[۶۲] پدر در دوران بارداری مادر، می‌تواند به‌طور مستقیم و غیرمستقیم در تربیت فرزند دخیل باشد. روش مستقیم آن است که پدر کودک را لمس کرده و با او صحبت کند؛ محققان بر این باورند که کودک صدای پدر را در دوران جنینی بهتر از صدای مادر درک می‌کند و بعدها منجر به افزایش صمیمیت بین آنان می‌شود. در روش غیرمستقیم نیز پدر با مراقبت از مادر و تأمین آرامش او، موجب تولد فرزندی آرام و سالم خواهد بود.[۶۳]

پدر از همان لحظه‌های ابتدایی تولد کودک، با حرف‌زدن و در کنار مادر بودن نقش خود را ایفا می‌کند. برای برقراری نقش عاطفی و انس میان پدر و فرزند، لازم است پدر اهتمام ویژه به در آغوش گرفتن فرزند، از اوایل تولد داشته باشد تا نوزاد علاوه بر مادر، پدر را نیز مأمنی امن بیابد.[۶۴] از بازهٔ سنی ۱۸ تا ۲۴ ماهه، نقش پدر به تدریج پررنگ می‌شود و با برقراری ارتباط بهینه با کودک هم موجب استقلال فردی کودک می‌شود و هم با حمایت از مادر، به‌صورت غیرمستقیم در تربیت فرزند مشارکت می‌کند.[۶۵] نقش پدر در سنین سه تا چهار و به خصوص پس از شش سالگی فوق‌العاده اهمیت می‌یابد.[۶۶]

از دید روانشناسان پسران سه تا شش ساله، پدر خود را الگویی تام می‌دانند.[۶۷] برای رشد و تکامل جنسیتی فرزند پسر و نهادینه شدن هویت مردانه در او، حضور پدر همراه با نقش تربیتی مؤثر او می‌تواند فرزندان پسر را با مردانگی به‌معنای مسئولیت‌پذیری، قاطعیت، مثبت‌بودن و توانایی حل مسائل در شرایط سخت، آشنا کند.[۶۸] پسر از پدر، چگونه همسر و پدر بودن در آینده را نیز می‌آموزد.[۶۹] پدری که در عین آگاهی به وظایف مردانگی، پرورش‌دهندهٔ توانمندی است و محبت به فرزندان و تشویق آنان را نیز به بهترین شکل انجام می‌دهد، مؤثرترین الگو برای پسر است.[۷۰]

نوع رابطهٔ پدر با دختر، تأثیر قابل‌توجهی در انتخاب درست برای برقراری رابطهٔ عاطفی و ازدواج دارد؛ زیرا پدر است که تصویر مرد ایده‌آل در ذهن دختر را تا حد زیادی می‌سازد. نتایج تحقیقات نشان داده، پدری که با خشونت و بدون محبت با دختر رفتار می‌کند، او را بیشتر به سمت روابط عاطفی پرخطر متمایل می‌کند.[۷۱] در آموزه‌های اسلامی، پدران به حمایت و جانبداری از دختران و به توجه و محبت بیشتر به آنان سفارش شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که تأکید شده، پدر هدیه را نخست به فرزند دختر بدهد یا در صورت خطا، به تذکردادن اکتفا کند. مسئولیتی که پدر در تربیت دختر دارد، عبارت است از:

  • تمجید از رفتار، ادب و متانت دختر؛
  • پرورش او با دید آینده‌نگرانه و هدایت او برای کسب شایستگی در امور خانوادگی؛
  • مشاور فکری، رفع کاستی‌ها و جهت‌دهی استعدادها؛
  • نادیده‌گرفتن خطا و بخشیدن او و جلوگیری از اشک ریختن او؛
  • محبت ورزیدن و اشباع او در این زمینه (تا نیازی به محبت غیر نداشته باشد)؛
  • رشد روانی دختر، بالا آوردن سطح عقل و ایجاد تعادل بین احساسات؛
  • جلوگیری از تمایل دختر به پوشش و رفتار مردانه.[۷۲]

مهم‌ترین مؤلفهٔ پرورشی مادر، محبت و در مورد پدر اقتدار او است؛ نظام تربیتی و شخصیتی کودک در ایجاد تعادل میان محبت مادرانه و اقتدار پدرانه شکل می‌گیرد. در سال‌های اول بعد از تولد فرزند، نقش عاطفی مادر پررنگ و نقش پدر اندک است. اما با افزایش سن کودک، نقش پدر نیز فزونی یافته و در هفت سالگی نقش هر دو به یک میزان می‌شود و پس از آن نقش مقتدرانهٔ پدر مورد توجه کودک قرار می‌گیرد.[۷۳]

وظایف پدری

پدر وظایفی از جمله؛ مدیریت خانواده، پذیرش کودک و احترام به او، تقویت اعتمادبه‌نفس، دورکردن خطرهای جسمی و اخلاقی از فرزندان، جایگاه امن‌بودن در مواقع خطر، ایجاد روحیهٔ مقاومت در برابر سختی‌ها و هموار کردن راه زندگی آنان را دارد. وظایف و نقش پدری، در قالب نقش‌های فرهنگی، مذهبی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نیز می‌گنجد[۷۴] و عبارت است از:

  • فرهنگی: مشاوره فرزندان و گسترش افق دید آنان، آموزش روش‌های درست و منطقی فکرکردن، آموختن ادب، شناساندن رسوم، طرح مباحث علمی در خانه و ارتقای اطلاعات فرزندان و تشویق به فراگیری علم،[۷۵] تنظیم حُسن روابط اعضای خانواده با یکدیگر، اقوام و دوستان، تنظیم اوقات و جلوگیری از افراط و تفریط در پرداختن به بازی و درس؛[۷۶]
  • اجتماعی: آموختن مهارت‌های اجتماعی،[۷۷] آموزش قوانین حاکم بر جامعه؛
  • مذهبی: تعالی‌بخشی روح و نفس فرزندان، القای تعالیم دینی، آموختن احکام، نماز و قرآن، ایجاد پایه‌های عمل به فرائض دینی از خردسالی، عرضهٔ عقاید و افکار مذهبی خود؛
  • اقتصادی: آگاهی‌دادن دربارهٔ ارزش کار، آشنایی با حرفه‌ها، تشویق فرزندان به فراگیری فنون و آموزش حرفهٔ خود، آشنایی فرزندان با انفاق و صدقهدادن؛
  • سیاسی: آموزش حدود آزادی، جهان‌بینی، دوستی انسان‌ها، مددکاری، آموزش فنون رزمی، تبیین جایگاه حکومت و ضرورت آن، تبیین نقش فرزندان در جامعهٔ انسانی.[۷۸]

نقش تربیتی

از نظر اسلام، پدر سرپرست دینی و معنوی و تعیین‌گر نوع رفتارها و هنجارهای حاکم بر خانه و خانواده است.[۷۹] مؤلفه‌های نقش تربیتی پدر از دیدگاه اسلام عبارت است از: محبت به فرزندان، احترام به مادر، احترام به فرزندان، بازی با فرزند، الگودهی مثبت، آموزش‌های دینی، آموزش‌های عمومی، آموختن ادب، کمک به شکل‌دهی هویت فردی و اجتماعی، آموزش روابط اجتماعی، انتخاب دوست، تربیت شغلی و وظایف مالی.[۸۰] در حدیثی از پیامبر وظیفه پدر، سرپرستی خانواده دانسته شده است که به‌دلیل این مسئولیت مورد پرسش قرار خواهد گرفت.[۸۱] امام سجاد نیز حق فرزند بر پدر را کمک به اطاعت از خدا، محبت به خدا و فراهم کردن زمینهٔ ایمان و پاکی فرزند دانسته است.[۸۲] در قرآن نیز آمده که پدر وظیفهٔ حفظ خانواده از آتش جهنم را بر عهده دارد.[۸۳]

از میان این مؤلفه‌ها محبت و تکریم کودک، احترام به مادر، الگودهی مثبت و تأمین مالی (برای رفع نیازهای جسمی کودک)، مربوط به همهٔ دوره‌های تربیتی دانسته شده است. اما در سایر نقش‌ها، وظایف پدر به‌صورت زمان‌بندی‌شده در سه بازهٔ رشد و تربیت کودک متفاوت می‌شود. از تولد تا هفت‌سالگی، وظیفهٔ پدر؛ بازی‌کردن و فراهم‌سازی شرایط آن و آموزش غیرمستقیم در قالب داستان، بازی و مسابقه دانسته شده است. در بازهٔ سنی ۷ تا ۱۴ سال؛ پدر به آموختن ادب و تعلیم اعتقادی یا عمومی فرزند و هر آنچه که برای آینده لازم است بداند، اشتغال دارد. در بازهٔ سنی ۱۴ تا ۲۱ سال که شامل مرحلهٔ بلوغ و نوجوانی است؛ نقش تربیتی پدر بسیار مهم تلقی شده است و از جمله وظایف او؛ شکل‌دهی شخصیت فردی و اجتماعی، فراهم کردن زمینه‌های شغلی، مسئولیت‌سپاری و مشورت‌کردن با فرزند و در نهایت فراهم‌کردن زمینه ازدواج او گفته شده است.[۸۴] پس از طی این سه بازهٔ سنی و تربیت مؤثر پدر، طبق حدیثی از پیامبر فرزند به حال خود رها می‌شود.[۸۵]

کارشناسان معتقدند، شخصیت، تحصیلات، شغل، نگرش و سطح درآمد پدران از جمله عواملی است که کودکان در آینده از آن تأثیر می‌گیرند.[۸۶] تربیت فعالانهٔ پدر، موجب تکامل شخصیت کودک، ایجاد عزت‌نفس، سلامت و امنیت روانی، دوری از استرس در آینده، توانایی حل مشکلات و دوری از آسیب‌های اجتماعی در بزرگ‌سالی می‌شود.[۸۷]

آسیب‌شناسی

عدم حضور فیزیکی پدر در خانه یا عدم مشارکت فعال او در تربیت فرزندان، سبب آسیب‌های روانی در هر یک از نقش‌های اخلاقی و جنسیتی فرزندان می‌شود. از جمله این آسیب‌ها؛ پرخاشگری، عدم حرف‌شنوی، افسردگی و شخصیت ضد اجتماعی فرزند است.[۸۸]

نقش تربیتی پدر در ادبیات

پانویس

  1. ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پدر.
  2. ↑ سعیدی، «چشمان فلسفۀ کاربردی، مفهوم پدر و مادری را چگونه می‌بیند؟»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
  3. ↑ «جایگاه ویژه پدر در روایات اسلامی»، وب‌سایت ضیاءالصالحین.
  4. ↑ سوره نحل، آیه 72.
  5. ↑ سوره حج، آیه 78.
  6. ↑ حسینی‌سیستانی، «کیفیّت محرمیّت با فرزند خوانده از طریق عقد موقّت»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله سیستانی.
  7. ↑ غنی‌زاده بافقی و ورمزیار، «تأثیر جنبش‌های فمینیسم بر تحول مفهوم خانواده»، ۱۴۰۰ش، ص۲۳۸.
  8. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، 1377ش، ذیل واژه منزلت.
  9. ↑ کوئن، درآمدی به جامعه‌شناسی، 1381ش، ص57.
  10. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، ۱۳۹۵ش، ص۵۴۹.
  11. ↑ اخوی، «نقش پدر در تربیت فرزند»، 1388ش، ص118.
  12. ↑ قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص41.
  13. ↑ میرزایی، «نگاهی به جایگاه زن و نهاد خانواده در روم باستان»، وب‌سایت پژوهه.
  14. ↑ مظاهری، «دین و زندگی در امپراتوری روم»، وب‌سایت راسخون.
  15. ↑ میرزایی، « نگاهی به جایگاه زن و نهاد خانواده در روم باستان»، وب‌سایت پژوهه.
  16. ↑ «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.
  17. ↑ «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.
  18. ↑ معصومه محمدی، «زنانی که برده بودند!»، ۱۳۹۳ش.
  19. ↑ دورانت، تاریخ تمدن،1337ش، ج1، ص466.
  20. ↑ «معرفی آیین برهمن یا هندوییسم»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  21. ↑ قزلباش، «زن در ایران باستان»، وب‌سایت روزنامه اعتماد.
  22. ↑ انصاری، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی اصفهان، ۱۳۷۹ش، ص۱۸۴.
  23. ↑ بارث، فردریک، ایل باصری، ۱۳۴۳ش، ص۵۲–۵۳.
  24. ↑ ثواقب، دریاچهٔ پریشان و فرهنگ منطقهٔ فامور، ۱۳۸۶ش، ص۴۴۲.
  25. ↑ پهلوان، فرهنگ عامهٔ الاشت، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۸.
  26. ↑ سالاری، فرهنگ مردم کوهپایهٔ ساوه، ۱۳۷۹ش، ص۳۹۰–۳۹۱.
  27. ↑ آزاد، باورهای مردم شمال فارس، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰–۱۰۱؛
    قنبری عدیوی، جستاری در فرهنگ و هنر بختیاری، ۱۳۹۰ش، ص166.
  28. ↑ صفری، اردبیل در گذرگاه تاریخ، ج2، ۱۳۵۳ش، ص150.
  29. ↑ شکری، عالم‌آرای صفوی، ۱۳۶۳ش، ص۲۲۱.
  30. ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پدر، سایت واژه‌یاب.
  31. ↑ عسکری عالم، فرهنگ عامهٔ لرستان، ج3، ۱۳۸۷ش، ص46.
  32. ↑ عسکری عالم، فرهنگ عامهٔ لرستان، ج3، ۱۳۸۷ش، ص109.
  33. ↑ خسروی، فرهنگ بختیاری، ۱۳۶۸ش، ص۱۸۴.
  34. ↑ احمدپناهی سمنانی، آداب و رسوم مردم سمنان، ۱۳۷۴ش، ص۱۲۲.
  35. ↑ فردوسی، شاهنامه، بخش 14، بیت 60، سایت گنجور.
  36. ↑ حافظ، غزلیات، غزل شماره 450، بیت 8، سایت گنجور.
  37. ↑ اعتصامی، دیوان اشعار، مثنوی‌ها، تمثیلات و مقطعات، زاهد خودبین، وب‌سایت گنجور.
  38. ↑ لاهیجی، دیوان اشعار، مثنویات، صفیر دل، وب‌سایت گنجور.
  39. ↑ مظاهری، «مجازات‌ها در حقوق یهودی (1)»، وب‌سایت راسخون.
  40. ↑ عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، ۱۳۹۳ش، ص۷۵-۷۴.
  41. ↑ حسن‌زاده‌طباطبایی، «بررسی تطبیقی مقام و منزلت پدر در کتب آسمانی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن.
  42. ↑ جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ۱۳۹۲ش، ص۷۸.
  43. ↑ غضنفری و دیگران، «مطالعۀ تطبیقی حقوق و وظایف اعضای خانواده در دین زردشتی و اسلام»، ۱۳۹۸ش، ص۱۸۲.
  44. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص131.
  45. ↑ محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، ۱۴۰۲ش، ص۹۵-۹۴.
  46. ↑ سوره نساء، آیه 36.
  47. ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۲۰۴.
  48. ↑ سوره اسراء، آیه ۲۴–۲۳.
  49. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، ۱۳۹۵ش، ص۵۵۰.
  50. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، ۱۳۹۵ش، ص۱۴۳.
  51. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص554.
  52. ↑ «آثار نیکی به والدین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  53. ↑ سوره فرقان، آیه 74.
  54. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، ۱۳۹۵ش، ص۵۵۵.
  55. ↑ مجلسی، بحارالأنوار، بی‌تا، ج‏72، ص338.
  56. ↑ محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، ۱۴۰۲ش، ص۹۴.
  57. ↑ سوره نساء، آیه ۳۴.
  58. ↑ محبی، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص93.
  59. ↑ «ولایت پدر بر فرزندان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  60. ↑ ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.
  61. ↑ قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص79.
  62. ↑ ویسی، آسیب‌شناسی خانواده و راه‌های پیشگیری از آن، بی‌تا، ص52.
  63. ↑ سیرز، نقش پدر در مراقبت و تربیت کودک،1400ش، ص7-8.
  64. ↑ سیرز، نقش پدر در مراقبت و تربیت کودک، ش1400ش، ص15-17.
  65. ↑ گیلدر و دیگران، چه کسی گهواره را تکان خواهد داد؟، 1389ش، ص84.
  66. ↑ مصدقی نیک، «رابطهٔ پدر و کودک»، 1371ش، ص78.
  67. ↑ قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص60-99.
  68. ↑ سیرز، نقش پدر در مراقبت و تربیت کودک، ش1400ش، ص30-31.
  69. ↑ هاشمی، «پدرم مقتدر باش»، روزنامهٔ ایران، 1385ش، ص16.
  70. ↑ سیرز، نقش پدر در مراقبت و تربیت کودک، ش1400ش، ص30-31.
  71. ↑ حیرانی، «نقش پدر در تربیت فرزندان»، 1391ش، ص15.
  72. ↑ قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص209-214.
  73. ↑ مصدقی نیک، «رابطهٔ پدر و کودک»، 1371ش، ص78-79.
  74. ↑ قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص99 و 60-63.
  75. ↑ ایمانی، «جایگاه و نقش پدر در تربیت فرزندان»، 1389ش، ص18.
  76. ↑ قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص60-62.
  77. ↑ ایمانی، «جایگاه و نقش پدر در تربیت فرزندان»، 1389ش، ص27
  78. ↑ قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص107-130.
  79. ↑ قائمی، نقش پدر در تربیت، 1375ش، ص60.
  80. ↑ همتی و فتحی آشتیانی، «ساخت و تعیین ویژگی‌های روان‌سنجی نقش تربیتی پدر از دیدگاه اسلام»، 1392ش، ص10.
  81. ↑ بخاری، صحیح البخاری، ج4، ص298.
  82. ↑ علی بن حسین، رسالهٔ حقوق امام سجاد علیه‌السلام، 1394ش، ص60.
  83. ↑ سورهٔ تحریم، آیهٔ 6.
  84. ↑ همتی و فتحی آشتیانی، «ساخت و تعیین ویژگی‌های روان‌سنجی نقش تربیتی پدر از دیدگاه اسلام»، 1392ش، ص15-17.
  85. ↑ طبرسی، مکارم‌الاخلاق، 1412ق، ص222.
  86. ↑ هاشمی، «پدرم مقتدر باش»، روزنامهٔ ایران، 1385ش، ص16.
  87. ↑ بخشی، «نقش پدر در تربیت فرزند»، روزنامهٔ ایران، 1393ش، ص25.
  88. ↑ مهرجو، «نقش پدر در تربیت کودک»، 1389ش، ص14-15.

منابع

  • قرآن کریم
  • «آثار نیکی به والدین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید مطلب: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
  • «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۱ش.
  • «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
  • «جایگاه ویژه پدر در روایات اسلامی»، وب‌سایت ضیاءالصالحین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۳۹۶ش.
  • «معرفی آیین برهمن یا هندوییسم»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۴ش.
  • «ولایت پدر بر فرزندان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ تیر ۱۳۸۹ش.
  • آزاد، حسین، باورهای مردم شمال فارس، شیراز، سیوند، ۱۳۹۰ش.
  • ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
  • ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
  • احمدپناهی سمنانی، محمد، آداب و رسوم مردم سمنان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
  • اخوی، اصغر، «نقش پدر در تربیت فرزند»، نشریهٔ آفاق مهر، شمارهٔ ۳۱، اردیبهشت ۱۳۸۸ش.
  • اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، مثنوی‌ها، تمثیلات و مقطّعات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • انصاری، هرمز، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی اصفهان، به‌تحقیق احمد جواهری، تهران، نقش جهان، ۱۳۷۹ش.
  • ایمانی، محسن، «جایگاه و نقش پدر در تربیت فرزندان»، مجلهٔ پیوند، شمارهٔ ۳۶۸، خرداد ۱۳۸۹ش.
  • ایمانی، محسن، «جایگاه و نقش پدر در تربیت فرزندان»، مجلهٔ پیوند، شمارهٔ ۳۶۹–۳۷۱، تابستان ۱۳۸۹ش.
  • بارث، فردریک، ایل باصری، ترجمهٔ کاظم ودیعی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۳ش.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، قاهره، وزارت اوقاف، ۱۴۱۰–۱۴۱۱ق.
  • بخشی، حمیلا، «نقش پدر در تربیت فرزند»، روزنامهٔ ایران، شمارهٔ ۵۸۳۸، تاریخ انتشار: ۲۱ دی ۱۳۹۳ش.
  • پهلوان، کیوان، فرهنگ عامهٔ الاشت، تهران، آرون، ۱۳۸۵ش.
  • ثواقب، جهانبخش، دریاچهٔ پریشان و فرهنگ منطقهٔ فامور، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۶ش.
  • جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
  • حافظ، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰ش.
  • حسن‌زاده‌طباطبایی، سیدمحمدرضا، «بررسی تطبیقی مقام و منزلت پدر در کتب آسمانی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۸۸ش.
  • حسینی‌سیستانی، سیدعلی، «کیفیّت محرمیّت با فرزند خوانده از طریق عقد موقّت»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله سیستانی. تاریخ بازدید مطلب: ۲۷ تیر۱۴۰۴ش.
  • حیرانی، شبنم، «نقش پدر در تربیت فرزندان»، مجلهٔ کودک، پیاپی ۸۵، مرداد ۱۳۹۱ش.
  • خسروی، عبدالعلی، فرهنگ بختیاری، تهران، فرهنگ سرا، ۱۳۶۸ش.
  • دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، تهران، اقبال، ۱۳۳۷ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • سالاری، عبدالله، فرهنگ مردم کوهپایهٔ ساوه، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۹ش.
  • سعیدی، زهره، «چشمان فلسفهٔ کاربردی، مفهوم پدر و مادری را چگونه می‌بیند؟»، وب‌سایت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • سعیدی، سهراب، فرهنگ مردم میناب، تهران، زوفا، ۱۳۸۶ش.
  • سیرز، ویلیام، نقش پدر در مراقبت و تربیت کودک، مترجم: شرف‌الدین شرفی، تهران، صابرین، چاپ بیستم، ۱۴۰۰ش.
  • شکری، یدالله، عالم‌آرای صفوی، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۳ش.
  • صفری، بابا، اردبیل در گذرگاه تاریخ، تهران، نویسنده، ۱۳۵۳ش.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق.
  • عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
  • عسکری عالم، علی‌مردان، فرهنگ عامهٔ لرستان، خرم‌آباد، شاپورخواست، ۱۳۸۷ش.
  • علی بن حسین، رسالهٔ حقوق امام سجاد، مترجم: محمد افشاری، قم، مشهور، ۱۳۹۴ش.
  • عمید، حسن، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۹ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • غضنفری، کلثوم و دیگران، «مطالعهٔ تطبیقی حقوق و وظایف اعضای خانواده در دین زردشتی و اسلام»، تحقیقات حقوقی، شماره ۸۸، اسفند ۱۳۹۸ش.
  • غنی‌زاده‌بافقی، مریم و ورمزیار، فائزه، «تأثیر جنبش‌های فمینیسم بر تحول مفهوم خانواده»، پژوهش‌های حقوقی، شماره ۴۶، تابستان ۱۴۰۰ش.
  • فردوسی، شاهنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰ش.
  • قائمی، علی، نقش پدر در تربیت، تهران، امیری، ۱۳۷۵ش.
  • قزلباش، زهرا، «زن در ایران باستان»، وب‌سایت روزنامه اعتماد، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۴۰۲ش.
  • قنبری عدیوی، عباس، جستاری در فرهنگ و هنر بختیاری، شهرکرد، نیوشه، ۱۳۹۰ش.
  • کوئن، بروس، درآمدی به جامعه‌شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، توتیا، چاپ دوازدهم، ۱۳۸۱ش.
  • کیان، مریم، «بررسی و تبیین ابعاد تربیت کودک در نظام خانواده از دیدگاه اسلام»، فصلنامهٔ علمی-ترویجی اخلاق، سال ۵، شمارهٔ ۱۸، تابستان ۱۳۹۴ش.
  • گیلدر، جرج و دیگران، چه کسی گهواره را تکان خواهد داد؟، مترجم: سمانه مدنی و آزاده وجدانی، قم، دفتر نشر معارف، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
  • لاهیجی، حزین، دیوان اشعار، مثنویات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • لاهیجی، شهلا و کار، مهرانگیز، شناخت هویت زن ایرانی، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۷۱ش.
  • مؤید محسنی، مهری، فرهنگ عامیانهٔ کرمان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۱ش.
  • مجلسی، ‏محمدباقر، بحارالأنوار، تهران، اسلامیه‏، بی‌تا.
  • محبی، محمدعارف، «مردمی‌شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، معرفت فرهنگی‌اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
  • مختارپور، رجب‌علی، دو سال با بومیان جزیرهٔ کیش، تهران، ورجاوند، ۱۳۸۷ش.
  • مشکور، محمدجواد، تاریخ اجتماعی ایران در عهد باستان، تهران، دانشسرای عالی تهران، ۱۳۴۷ش.
  • مصدقی نیک، مجتبی، «رابطهٔ پدر و کودک»، مجلهٔ رشد معلم، شمارهٔ ۸۴، ۱۳۷۱ش.
  • مظاهری، علی‌اکبر، «دین و زندگی در امپراتوری روم»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۳۹۶ش.
  • مظاهری، علی‌اکبر، «مجازات‌ها در حقوق یهودی (۱)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید مطلب: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
  • معصومه محمدی، سیف، «زنانی که برده بودند!»، پیام زن، شماره ۲۶۷، خرداد ۱۳۹۳ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۳ اسفند ۱۴۰۰ش.
  • مهرجو، پروانه، «نقش پدر در تربیت کودک»، مجلهٔ کودک، پیاپی ۶۹، بهمن ۱۳۸۹ش.
  • میرزایی، نسترن، «نگاهی به جایگاه زن و نهاد خانواده در روم باستان»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۲۰ شهریور ۱۳۹۱ش.
  • نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چ۷، ۱۴۰۴ق.
  • نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق.
  • ویسی، غلام‌رضا، آسیب‌شناسی خانواده و راه‌های پیشگیری از آن، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نمایندگی ولی‌فقیه مرکز تحقیقات اسلامی، بی‌تا.
  • هاشمی، هدی، «پدرم مقتدر باش»، روزنامهٔ ایران، شمارهٔ ۳۵۵۱، تاریخ انتشار: ۲۸ دی ۱۳۸۵ش.
  • همتی، مجید و فتحی آشتیانی، علی، «ساخت و تعیین ویژگی‌های روان‌سنجی نقش تربیتی پدر از دیدگاه اسلام»، فصلنامهٔ روان‌شناسی و دین، سال ششم، شمارهٔ سوم، پاییز ۱۳۹۲ش.
  • Christensen, A. , L’Iran sous les Sassanides, Copenhagen, 1944.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پدر&oldid=50855»