همسایگی: تفاوت میان نسخهها
حمید گلزار (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''همسایگی؛'''}} روابط اجتماعی و عاطفی مبتنی بر نزدیکی جغرافیایی و احساس تعلق. | |||
همسایگی، با قواعد رفتاری، اخلاقی و حقوقی ویژه، پیوندهای عاطفی و مناسبات عمیقی را میان همسایگان برقرار میکند که ریشه در ارزشهای فرهنگی و آموزههای دینی دارد. پیوندها و مناسبات همسایگی امروزه در پی دگرگونیهای اجتماعی، دچار تحول شده و بهخصوص بعد از گسترش سبک زندگی مدرن شهری و بهویژه آپارتماننشینی؛ تغییر کرده است. احیاء سنتهای فرهنگی در روابط همسایگان موجب بازیابی سلامت، شادابی و امنیت اجتماعی میشود. | همسایگی، با قواعد رفتاری، اخلاقی و حقوقی ویژه، پیوندهای عاطفی و مناسبات عمیقی را میان همسایگان برقرار میکند که ریشه در ارزشهای فرهنگی و آموزههای دینی دارد. پیوندها و مناسبات همسایگی امروزه در پی دگرگونیهای اجتماعی، دچار تحول شده و بهخصوص بعد از گسترش سبک زندگی مدرن شهری و بهویژه آپارتماننشینی؛ تغییر کرده است. احیاء سنتهای فرهنگی در روابط همسایگان موجب بازیابی سلامت، شادابی و امنیت اجتماعی میشود. همسایهداری به رفتارها، تعاملات و روابط مثبت و احترامآمیز بین افرادی گفته میشود که در مجاورت یکدیگر زندگی میکنند. این مفهوم شامل مراقبت از یکدیگر، کمکهای متقابل، رعایت حقوق همسایه و ایجاد فضایی آرام و امن در محیط زندگی مشترک است. | ||
به | |||
== | == مفهومشناسی == | ||
به دو فرد یا دو [[خانواده]] که در کنار هم [[خانه]] دارند یا در دو قسمت یک خانه زندگی کنند، همسایه گفته میشود.<ref>[https://vajehyab.com/?q=همسایه&d=dehkhoda دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ همسایه.]</ref> ازمنظر علوم اجتماعی، همسایگی به مفهوم تعامل میان افراد با حس تعلق مشترک، مرز جغرافیای مشخص، اشتراک در ویژگیهای قومی، فرهنگی و استفاده از تسهیلات خرید، تفریح و آموزش، تعریف شده که وجوه فضایی، اجتماعی- فرهنگی و عملکردی در آن برجستگی روشنی یافته است.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article%20100307.html سرعلی و دیهیمی، «همسایگی و همسایه بودن»، 1395، ص11.]</ref> | |||
در | |||
همسایهداری به رفتار و تعامل نیک با همسایگان در چارچوب [[اخلاق]] و شرع گفته میشود.<ref>شایستهرخ، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص138.</ref> واژهٔ فارسی همسایه که از ترکیب «هم» و «سایه» شکل گرفته، به نوعی به امنیت و آرامش اشاره دارد. سایه به عنوان نمادی از حمایت و کمک در فرهنگ ایرانی شناخته میشود. همسایگی با مفاهیمی چون «در سایه هم زیستن»، «با هم بودن» و «همدل و یار بودن» پیوند خورده است.<ref>[https://shahrvand-newspaper.ir/News:NoMobile/Main/45146/سایهتان-کم-نشود ابراهیمی، «سایهتان کم نشود»، وبسایت روزنامه شهروند.]</ref> | |||
=== قلمرو همسایگی === | |||
امروزه در تعیین قلمرو همسایگی معمولاً به ویژگیهای قومی و فرهنگی ساکنان یک منطقه، اتحاد روانشناختی و حس تعلق آنها به یکدیگر و تمرکز بر استفاده از تسهیلات خرید، تفریح و آموزش در مرز جغرافیایی مشخص، توجه میشود. از این منظر، اهالی یک مجتمع، محله یا روستای کوچک با پیوستگیهای فیزیکی، همسایه هستند.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article%20100307.html سرعلی و دیهیمی، «همسایگی و همسایه بودن»، 1395ش، ص11.]</ref> آموزههای اسلام نیز با شاخص پیوستگیهای فیزیکی، حریم همسایگی را تا چهل خانه تعیین کرده است که بهطور تقریبی تمام محدودهٔ یک شهر کوچک را در برمیگیرد.<ref>[https://faculty.jahromu.ac.ir/file/download/articlesInConferences/1602050020-.pdf آسوده، «اخلاق و آداب همسایگی در اسلام»، 1393ش.]</ref> در این رویکرد اسلامی، عقاید مذهبی و تفکرات دینی در تعریف همسایه دخالت ندارد و وجود فیزیکی همسایه، مستقلاً دارای ارزشمند است. از این منظر، «همسایگان دور» در کاربرد قرآنی،<ref>سورهٔ نسا، آیهٔ 36.</ref> ناظر به غیرمسلمان است و حق جوار (همسایگی) شامل آنها نیز میشود. | |||
== اهمیت و جایگاه == | |||
نقش و جایگاه همسایگی در برقراری و حفظ روابط مناسب میان انسانها چنان است که نهادهای عمومی نمیتواند جایگزین عاطفی، اجتماعی و عملکردی آن باشند. نقش همسایگی در حمایتهای اجتماعی و بهبود زندگی، بیبدیل است.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/do-you-have-any-other-news-from-neighboring-countries.html «دیگر از همسایهداری خبری نیست»، وبسایت بیتوته.]</ref> | |||
== | |||
== | نهاد همسایگی پس از [[خانواده]]، مهمترین نهاد برای گسترش روابط اجتماعی است و انسجام آن میتواند تأثیر مثبتی بر سلامت روان افراد داشته باشد.<ref>[https://www.isna.ir/news/97101105727/معضل-بی-اعتنایی-در-روابط-همسایگی نقرهخامه، «معضل بیاعتنایی در روابط همسایگی»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در فرهنگ عمومی، ارتباط با همسایه و همسایهداری از اهمیت و ارزش بالایی برخوردار است. داشتن بهترین [[خانه]] با وجود همسایهٔ بد و مردمآزار امری ناخوشایند است. افراد باتجربه و زیرک پیش از خرید خانه، محلهٔ خوب و همسایگان بافرهنگ و سالم را جستجو میکنند. بزرگان [[دین]] هم به یافتن همسایه مناسب قبل از تهیهٔ خانه سفارش کرده و همسایهداری خوب را باعث جذب همسایههای زیاد دانستهاند. توجه به همسایگی در خرید و ساخت مغازه و محل کار هم رعایت میشود.<ref>[https://library.tebyan.net/fa/Viewer/Text/74234/2 محدثی، اخلاق معاشرت، وبسایت کتابخانه دیجیتالی تبیان.]</ref>[[پرونده:5همسایهداری.jpg|جایگزین=دیدار محمدرضا عارف و علی اسدوف در تهران- ایران آذربایجان|بندانگشتی|دیدار معاون اول رئیسجمهور ایران، محمدرضا عارف، و نخستوزیر آذربایجان، علی اسدوف، در تهران در تاریخ ۱۷ فوریه ۲۰۲۵.]] | ||
اصطلاح «حُسن همجواری» در روابط بینالملل و ارتباط کشورها نیز همسایهداری در سطح منطقهای و جهانی را مهم جلوه میدهد.<ref>[https://library.tebyan.net/fa/Viewer/Text/74234/2 محدثی، اخلاق معاشرت، وبسایت کتابخانه دیجیتالی تبیان.]</ref> گسترش روابط دوستانهٔ کشورهای همسایه به گسترش حریم امنیتی و کاهش نفوذ دشمنان مشترک کمک میکند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-dialog?id=57385 «تقویت روابط با همسایگان؛ گسترش حریم امنیتی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.]</ref> [[زندگی]] اجتماعی هویت افراد جامعه را مانند افراد خانوادهای قرار میدهد که پیوسته در ارتباط و نیاز با یکدیگر به سر میبرند. ازاین رو همسایهها، باید آرامبخش یکدیگر باشند و هر یک زیر سایهٔ همسایهٔ خود، احساس امنیت، آسودگی و اعتماد کنند. سخن وحی و سفارش پیشوایان دینی نیز روشنگر این مهم است. قرآن به نیکی به همسایهٔ نزدیک و دور دعوت میکند. پیامبر خاتم احترام به همسایه را مانند احترام به مادر، لازم دانسته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/27311/9/420/ کلینی، الکافی، 1430ق، ج9، ص420.]</ref> فرشتهٔ وحی، پیوسته دربارهٔ همسایگان سفارش میکرد تا جایی که پیامبر گمان کرد برای همسایه، سهمی در ارث قرار میدهد.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3821511/آیین-همسایه-داری-و-آثار-رعایت-حقوق-همسایه «آیین همسایهداری و آثار رعایت حقوق همسایه»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> | |||
== | == در فرهنگ و ملل == | ||
=== در فرهنگ ایرانی === | |||
در گذشته نظام اجتماعی ایرانیان بهگونهای بود که اعضای یک محل، روابط چهرهبهچهره داشتند و ارتباط میان آنان نزدیک و صمیمی بود. ساختار کوچهها و معابر شهرها، زمینهٔ مناسبی برای سلام و احوالپرسی به وجود میآورد. احوالپرسیهای کوتاه و مختصر موجب میشد که اعضای یک محل از حال همدیگر باخبر شوند. در بسیاری از خانههای قدیم پنجرهای بهسمت خانهٔ همسایه گشوده میشد و از طریق این پنجره دو همسایه برخی از مایحتاج خود را از یکدیگر قرض میگرفتند یا از احوال یکدیگر مطلع میشدند. این پنجرهها همچنین محلی برای درد دل [[زنان سرپرست خانوار در ایران|زنان]] و دختران همسایه با یکدیگر بود. در آن زمان اگر خانوادهای دچار مشکل یا گرفتاری میشد تمام اعضای محل و همسایهها با او همدردی میکردند و برای رفع مشکل، او را یاری میدادند. سهم همسایه بخصوص همسایههای داغدیده، مجرّد، تنگدست، ناخوشاحوال و آبستن، در خورشت پرچرب و پرعطر مادربزرگها محفوظ بوده است.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/do-you-have-any-other-news-from-neighboring-countries.html «دیگر از همسایهداری خبری نیست»، وبسایت بیتوته.]</ref> امروزه نیز گاهی در دورهمی عصرهای [[بهار]] تابستان، زنهای محل در یکی از خانهها و بهخصوص خانههای حیاطدار بهبهانهٔ پاککردن [[سبزی]]، باقالی، لوبیا و نخود و ساختن دستجمعی [[ترشی]]های سنتی گرد هم میآیند و صفای همسایگی را در سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی، تجربه میکنند. ضربالمثلهایی مانند «اول همسایه سپس خرید خانه» یا «اول دیار بعد برار» در فرهنگ ایرانی، برگرفته از آموزه دینی «الجار ثم الدار» است. ضربالمثل مازندرانی «بی ما را بیخاخر بونه، بیهمسائه نوونه»، یعنی بدون مادر و خواهر میشود زندگی کرد، اما بدون همسایه نه، تأکیدی بر اهمیت عاطفی و اجتماعی همسایه بوده و نشان از جایگاه برجستهٔ همسایگی در سبک زندگی ایرانی- اسلامی دارد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401030503544/فرهنگ-همسایگی-در-ایران «فرهنگ همسایگی در ایران»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref>[[پرونده:3همسایهداری.jpg|جایگزین=آش نذری|بندانگشتی|آش نذری]] | |||
همسایهداری در فرهنگ ایرانی به عنوان یک ارزش شناخته میشود. در تاریخ ایران همسایگی در سطح یک نهاد اجتماعی و بر پایهٔ آموزههای اخلاقی و دینی شکل گرفته و کمشدن فاصلهها و صمیمیت میان مردم را به ارمغان آورده است.<ref>[https://shahrvand-newspaper.ir/News:NoMobile/Main/45146/سایهتان-کم-نشود ابراهیمی، «سایهتان کم نشود»، وبسایت روزنامه شهروند.]</ref> یکی از نذورات قدیمی مردم برای برآوردهشدن حاجات، [[نذر]] همسایه بود که به نام «تکیه همسایگی» شناخته میشد. در [[تهران]] قدیم بهصورت هفتگی، یک یا دو بار غذایی میپختند و بین چند همسایه که دستشان تنگتر بود، توزیع میکردند. همهٔ همسایهها در این کار با هم همدل و همراه میشدند. همچنین اگر کسی در خانه غذا یا میوهای داشت که بویش در خانه همسایه میپیچید، مقداری از آن غذا یا میوه را در کاسه میریخت و بین آنها تقسیم میکرد. در فصل [[بهار]] و [[پاییز]] همسایگان [[آغوز]] گوسفند یا گاو تازهزا را در کاسه میریختند و به همسایگان خود میدادند. فصل بهار فصل فراوانی گوشت بره بود و گوسفندداران گوشت [[قربانی کردن|قربانی]] را میان همسایگان تقسیم میکردند. شکلگیری ارتباط همسایگی، اطعام و احوالپرسی از مهمترین برکات این نذریها بود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/810396/غذایی-که-به-نیت-همسایه-بار-گذاشته-می-شد روزبهانی، «غذایی که به نیت همسایه بار گذاشته میشد»، وبسایت همشهری آنلاین.]</ref> در برخی محلهها، پشتبام خانهها در حکم حیاط بود و احوالپرسی و دورهمی معمول همسایهها آنجا انجام میشد. رایج بود که هنگام پخت [[آش]] یا غذایی که بوی اشتهاآوری داشت خانوادهٔ همسایه را بر روی بام خانه، به شام مشترک دعوت میکردند و هر همسایه با ظرف غذایی که آماده کرده بود دور سفره حاضر میشد.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/868725/بفرمایید-شام-روی-پشت-بام حسنزاده، «بفرمایید شام روی پشت بام!»، وبسایت همشهری آنلاین.]</ref> | |||
=== همسایگی مسجد === | |||
در سبک زندگی دینی، همسایگی با [[مسجد]] مورد تأکید فراوان قرار گرفته است. نزدیکی به مسجد موجب حضور آسانتر و بیشتر در مسجد میشود. مسجد در فرهنگ [[مسلمان|مسلمانان]]، مکان مناسبی برای فراگیری آموزههای اسلامی، برپایی اجتماع [[دین|دینی]] و آگاهی از وضعیت برادران ایمانی است. بر اساس مضمون روایات بسیار، اهالی هر منطقه، همسایهٔ مسجد محله بهحساب میآیند و بهتر است که نماز خود را در مسجد محل اقامه کنند. طبق برخی از روایات، همسایهٔ مسجد تا چهل خانه از هر جانب بوده و مسجد نقطه وصل همسایهها با یکدیگر است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/author/27923 گلیزواره قمشهای، «مسوولیت همسایگان مساجد»، 1376ش، ص36.]</ref> | |||
[[ | === الزامات همسایگی === | ||
در آموزههای اسلام برای همسایگی بهعنوان یک رابطه اجتماعی مهم و کارآمد، حقوق و تکالیفی معرفی شده است. در قرآن به نیکی در حق همسایهٔ دور و نزدیک، امر شده<ref>سورهٔ نساء، آیهٔ 36.</ref> و سخنان [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] و پیشوایان مذهب [[شیعه]] سرشار از سفارش به همکاری و نیکی با همسایگان است. پیامبر اکرم چنان دربارهٔ حق همسایگان سفارش میکرد که [[امام علی]] میگوید گمان بردم همسایه، ارث هم میبرد. مدارا و خوشرفتاری با همسایه، شرط مسلمانی و علامت ایمان معرفی شده است. آزار نرساندن به همسایه، صبر بر لغزشهای او، احسان بههمسایه حتی در برابر آزارها، افشای خوبی و پوشاندن بدی همسایه، احوالپرسی از همسایه و مراعات همسایه در طبخ طعام،<ref>[https://faculty.jahromu.ac.ir/file/download/articlesInConferences/1602050020-.pdf آسوده، «اخلاق و آداب همسایگی در اسلام»، 1393ش.]</ref> کمککردن، قرضدادن، برآوردن نیازها، دلداری در مصیبت، تبریکگویی هنگام رسیدن خیر، عیادت هنگام بیماری، [[آیین تدفین|تشییع جنازهٔ]] بعد از فوت و بلندتر نساختن خانه از خانهٔ همسایه،<ref>[http://jhre.ir/article-1-1182-fa.pdf خیرالدین و دلاییمیلان، «حقوق همسایگی در بستر محدودیتهای ژئومورفولوژی سکونتگاههای روستایی (مطالعه موردی: روستای اورامان تخت(»، 1396ش، ص133.]</ref> بخش مهمی از سبک زندگی اسلامی است که بر اساس روایات موجب زیاد شدن روزی، آباد شدن سرزمینها و طولانی شدن عمر میشود.<ref>[https://www.parsbook.com/اخلاق-همسایه-داری-و-آپارتمان-نشینی فلاح، «اخلاق همسایهداری و آپارتماننشینی»، 1392ش، ص38.]</ref> بسیاری از این ویژگیها با اعتبار بخشیدن به همسایگی در قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مورد توجه قرار گرفته است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مادۀ 1075.]</ref> | |||
از سوی دیگر، بدگمانی، ستم، خودخواهی، خیانت به مال و ناموس، دروغگویی، بیشرمی، غیبت و بدگویی، حسادت، چشموهمچشمی، بیبندوباری، بدزبانی، تجسس، فالگوشبودن، تجملگرایی، آزار زبانی، بدخواهی، افشای بدیها و پوشاندن خوبیها، از مصادیق نکوهیده و ناشایست در روابط همسایگی است که بر اساس روایات موجب بدبختی و افتادن به پرتگاه گناه، گرفتاری در آتش جهنم، قبول نشدن [[عبادت|عبادات]] و نزول بلا میشود.<ref>[https://www.parsbook.com/اخلاق-همسایه-داری-و-آپارتمان-نشینی فلاح، «اخلاق همسایهداری و آپارتماننشینی»، 1392ش، ص34 و 36.]</ref> | |||
شکیبایی و خویشتنداری در برابر آزار همسایه در شمار نشانههای همسایگی نیکو به حساب میآید.<ref>شایستهرخ، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص138-139.</ref> وقتی افراد مدت طولانی در یک محل زندگی میکنند، به تدریج از رازهای یکدیگر باخبر میشوند. فاش کردن این رازها و عیوب دیگران کار نادرستی است و مؤمن نباید در کار دیگران [[تجسس]] کند. اگر بهطور تصادفی به رازی پی برد، باید آن را مخفی نگه دارد. | |||
همسایهداری | در آیین همسایهداری رعایت برخی حقوق و هنجارها، نشانه جوانمردی قلمداد میشود، مانند سرکشی، رسیدگی، احوالپرسی، رفتوآمد، [[یاریگری|یاری]]، [[عیادت]]، [[انفاق]] و رفع نیاز، همدردی و مانند آن.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1799743/روابط-با-همسایگان-در-آئین-محمدی-ص-چگونه-است «روابط با همسایگان در آیین محمدی چگونه است؟»، خبرگزاری مهر.]</ref> [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] اصحابش را دربارهٔ حق همسایه چنین راهنمایی کرد که حق همسایه آن است که اگر در کاری درخواست کمک کرد به او کمک کنند، اگر وام خواست به او بپردازند، هرگاه تهیدست شد از او دستگیری کنند، چنانچه خیری به او رسید به او تبریک بگویند، هنگام بیماری به عیادتش بروند، در مصیبتها به او تسلیت بگویند، اگر مُرد در تشییع جنازهاش حاضر شوند، بر ارتفاع خانهٔ خود بدون موافقت او نیفزایند تا مانع وزش نسیم و جریان هوا نشود، هرگاه میوهای خریدند، مقداری به او هدیه کنند و با بوی غذای مطبوع خود او را میازارند، مگر آن که مقداری برایش بفرستند.<ref>[https://lib.eshia.ir/26427/1/217 مقدسنیا، آداب معاشرت، 1379ش، ص217.]</ref> | ||
=== در فقه اسلامی === | |||
از منظر [[فقه اسلامی]]، اگر اقدام انسان در ملک خود موجب ضرر قابل توجه و نامتعارف به همسایه شود، آن کار حرام بوده و برطرفکردن آن ضرر واجب است. همچنین برخی فقها با توجه به اقتضائات زندگی امروزی، توافقها و قراردادهای متعارف در مجتمعهای مسکونی و تجاری برای تأمین هزینههای عمومی و مشترک همسایگان همچون نظافت و تعمیر را از حیث شرعی، الزامآور میدانند.<ref>[https://www.sistani.org/persian/book/26577/7616/ «احکام همسایگی»، وبسایت رسمی آیتالله سیستانی.]</ref> | |||
[[ | === ضربالمثلها === | ||
در سایهٔ آموزههای دینی مثلهایی کوتاه و روان با موضوع همسایهداری در [[زبان فارسی]] شکل گرفته که ارزشها وضدارزشها را در این زمینه یادآور میشود. «همسایه از حال همسایه آگاه است»، «همسایه از همسایه ارث میبرد» و «همسایهٔ نزدیک به از برادر دور» بر اهمیت همسایهداری اشاره دارد.<ref>شایستهرخ، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص140-141.</ref> مثلهایی چون «در خانهات را ببند، همسایهات را دزد نکن» و «همسایه را به گناه همسایه نمیگیرند» برای حفظ حریم خصوصی کاربرد دارد. مواردی مانند «شیرینی همسایه به کاسهٔ همسایه است» نیز ناشی از ارتباطات محبتآمیز همسایگی است. در پرهیز از توقع بیجا به همسایه گفتهاند: «[[زینت]] همسایه برای تو گردنبند نمیشود» یا «بار خود را به عهدهٔ همسایه ول نکن». پیشنهاد کوچکردن هم برای امان از آزار همسایه در [[ضربالمثل]]ها بازتاب داشته است: «اگر دندانت درد میکند بکش؛ اگر همسایهات بد است کوچ کن» و «همسایه را فروختم نه خانه را». مردم ایران هنگام تأکید بر قناعت و [[اعتماد به نفس]]، مَثل «مرغ همسایه غاز است» را بر زبان میآورند.<ref>شایستهرخ، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص149-151، 155 و 159.</ref> | |||
== ساختارهای روابط همسایگی == | |||
در جوامع روستایی، پیوندهای اجتماعی و روابط خویشاوندی فشردهتر بوده و سبب شکلگیری پیوند همسایگی یکپارچه و فراگیر در روستا میشود. غنای فرهنگی، ظرفیتهای کالبدی، مشارکت و تعامل بیشینه، روابط همسایگی پایدار را میان روستاییان برقرار میکند و رعایت حقوق همسایگی از پایههای انسجام اجتماعی و انتظام کالبدی روستا شمرده میشود.<ref>[http://jhre.ir/article-1-1182-fa.pdf خیرالدین و دلاییمیلان، «حقوق همسایگی در بستر محدودیتهای ژئومورفولوژی سکونتگاههای روستایی (مطالعه موردی: روستای اورامان تخت(»، 1396ش، ص137 و 141.]</ref> در شهرها، بهویژه شهرهای بزرگتر، محلهها و کویها، یک مجموعه پیوسته همسایگی را تشکیل میدهند. محله بهمثابه واحد جغرافیایی، فرهنگی ـ اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، عنصر اصلی شهر بوده و تقسیمکنندة مجموعههای همسایگی متفاوت است.<ref>[https://urb.dehaghan.iau.ir/article%20654809.html خطیبی، «تبیین تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در شهر همدان»، 1396ش، ص111.]</ref> | |||
== کارکردها == | |||
[[پرونده:2همسایهداری.jpg|بندانگشتی|پخش نذری به همسایه]]در فرهنگ ایرانیان، برای همسایگی، کارکردهای اجتماعی گوناگونی تعریف شده است.<ref>[https://ssi.journals.umz.ac.ir/article%202293.html پارسامهر و بیرجندی چهارطاقی، «آزمون کنشعقلانی در تبیین تعاملاتهمسایگی (موردمطالعه: جامعۀ شهری یزد(»، 1398ش، ص70.]</ref> برخی از این کارکردها عبارت است از: | |||
* '''کنترل جرایم و ناهنجاریهای اجتماعی؛''' تعامل و همبستگی ساختاری محلهها در چارچوب روابط همسایگی، ابزار مهم نظارتی و کنترلی است که جرم و بزه را کاهش میدهد. | |||
* '''تربیت و رشد عاطفی؛''' در روابط همسایگی و مناسبات عاطفی آن، احساسات پایهای و ضروری مانند وفاداری و توجه به دیگران، آموخته میشود. | |||
* '''نشاط اجتماعی؛''' تعاملات همسایگی آینهای از وضعیت اعتماد و سرمایهٔ اجتماعی است که نشاط اجتماعی را به همراه دارد.<ref>[https://urb.dehaghan.iau.ir/article%20654809.html خطیبی، «تبیین تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در شهر همدان»، 1396ش، ص109.]</ref> | |||
در | == آسیبشناسی == | ||
=== عوامل تغییر در روابط همسایگی === | |||
امروزه شهرنشینی مدرن، خاستگاه تغییرات ساختاری در روابط همسایگی بوده و بسیاری از علایق همسایگی را از هم بریده است. طرح مفاهیمی مانند «زوال همسایگی»، «اجتماع از دست رفته» و «تنزل اجتماع» از سوی برخی پژوهشگران، گویای فرسایش روابط همسایگی است.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article%20100307.html سرعلی و دیهیمی، «همسایگی و همسایه بودن»، 1395، ص19.]</ref> برخی عوامل تغییر در روابط همسایگی در زندگی شهری مدرن عبارت است از: | |||
* بیثباتی سکونتگاه؛ جابجاییهای پیاپی شهری و اسکان استیجاری، حس تعلق به خانه را از بین برده و روابط همسایگی را سست و ناپایدار میکند.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/do-you-have-any-other-news-from-neighboring-countries.html «دیگر از همسایهداری خبری نیست»، وبسایت بیتوته.]</ref> | |||
* آپارتماننشینی؛ سکونت در آپارتمان موجب بیخبری همسایهها از یکدیگر میشود.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1043356/ا «اهمیت همسایهداری در فرهنگ آپارتماننشینی»، وبسایت راسخون.]</ref> زندگی آپارتمانی، تهی از ظرفیت زیستن در پرتو دیگران و بهرهمندی از کمکهای آنها است.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/do-you-have-any-other-news-from-neighboring-countries.html «دیگر از همسایهداری خبری نیست»، وبسایت بیتوته.]</ref> | |||
* بیتفاوتی مدنی؛ در گذشته، آگاهی و شناخت ساکنان محله از یکدیگر، موجب اعتماد و امنیت اجتماعی میشد؛ امروزه اما همسایهها، غریبههایی بیتفاوت نسبت به زندگی و رفتارهای یکدیگر هستند که انگیزهای برای شناخت یکدیگر ندارند.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/do-you-have-any-other-news-from-neighboring-countries.html «دیگر از همسایهداری خبری نیست»، وبسایت بیتوته..]</ref> | |||
* جهانهای ذهنی متفاوت؛ امروزه همسایهها در شرایط متفاوتی رشد میکنند و در [[اعتیاد به شبکههای اجتماعی|شبکههای اجتماعی]] متفاوتی بهسر میبرند. این گوناگونی روابط، محدودیتهای فراوانی را در روابط همسایگی بهوجود آورده است و هر کدام از همسایهها در جهانهای ذهنی متفاوتی زندگی میکنند.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article%20100307.html سرعلی و دیهیمی، «همسایگی و همسایه بودن»، 1395، ص15 و 18.]</ref> | |||
[[ | === همسایهآزاری === | ||
آزار همسایه با [[فطرت]] بشر ناسازگار است و عقل نیز آن را نمیپسندد. اسلام [[همسایه آزاری|همسایهآزاری]] را به شدت نکوهش کرده و آن را در شمار صفات اخلاقی نامناسب توصیف میکند. پیامبر خدا، زنی را که روزها [[روزه]] میگرفت و شبها به نماز میایستاد و [[صدقه]] میداد، ولی همسایهاش را با زبان آزار میداد، از اهل آتش دانست و خبر داد که در او خیری نیست.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3821511/آیین-همسایه-داری-و-آثار-رعایت-حقوق-همسایه «آیین همسایهداری و آثار رعایت حقوق همسایه»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> او همچنین در رأس مصیبتهای کمرشکن، همسایهای را معرفی کرده که همسایه را با چشم میپاید و در دل خواهان رسوایی او است، اگر خوبی ببیند آن را میپوشاند، ولی اگر بدی ببیند آشکار میکند.<ref>[https://lib.eshia.ir/71553/1/81 حمیری، قرب الاسناد، 1413ق، ص81.]</ref> | |||
== چالشهای همسایهداری == | |||
ارتباطات همسایگی در گذشته به دلایل مختلفی همچون زندگی در محیط کوچک، سادگی و [[قناعت]] در سبک زندگی و نزدیکی محل کار رونق بیشتری داشت؛ اما امروزه عواملی مثل تشریفات و تجملات، دوری محل کار، چندشغلی، زندگی جدید شهری و آپارتماننشینی، همسایهداری را با چالشهایی روبرو کرده است.<ref>رحیمی، «آداب همسایهداری در سبک زندگی اسلامی»، ص98.</ref> پژوهشها نشانگر این است که کاهش جذابیت روابط همسایگی میتواند به دلیل گسترش روابط مجازی، کمرنگشدن ارزشهای اخلاقی، تمایلات فردگرایانه، پنهانماندن هویتهای واقعی یا خطاهای شناختی باشد.<ref>[https://www.isna.ir/news/97101105727/معضل-بی-اعتنایی-در-روابط-همسایگی نقرهخامه، «معضل بیاعتنایی در روابط همسایگی»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> برخی جامعهشناسان بر این باورند که تغییر سبک معماری از زندگی در خانههای مستقل به زندگی آپارتماننشینی به کیفیت همسایهداری آسیب زده است. در گذشته محلهمحوری یک هویت جمعی به افراد میداد و همسایهها در حل مشکلات یکدیگر سهیم بودند. در زندگی جدید خیریهها جایگزین همسایگی و محلهمحوری شدهاند و بهبود فضای همسایگی و احیای هویت محله نیازمند تلاش و پیگیری است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5827508/همسایه-مداری-یک-ارزش-فرهنگی-دینی-است «همسایهمداری یک ارزش فرهنگی ـ دینی است»، خبرگزاری مهر.]</ref> | |||
== آثار همسایهداری == | |||
=== آرامش خاطر === | |||
برخورد و رفتار نیک با همسایه آسایش و آرامش او را در پی دارد و از سوی دیگر سبب آسودگی جسم و جان احترامگذارنده نیز میشود.<ref>شایستهرخ، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص138.</ref> | |||
از | === افزایش امنیت === | ||
برقراری روابط نیک با همسایگان را روشی مناسب برای افزایش امنیت معرفی کردهاند. همسایگان خوب، حصاری امنیتی برای یکدیگر بهشمار میآیند. برای نمونه آنان میتوانند با آگاهی از احوال همسایه در هنگام [[مسافرت]] از خانه و اموال همسایه مراقبت کنند یا ناظر و مواظب وسایل نقلیهای باشند که در معرض دید آنها قرار دارد. در مقابل، تخریب ارتباط همسایگی سطح امنیت محیط زندگی را کاهش میدهد.<ref>[https://goums.ac.ir/content/7503/توصیه-های-حفاظتی-در-رابطه-با-همسایگان «توصیههای حفاظتی در رابطه با همسایگان»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی گلستان.]</ref> | |||
=== گسترش شادی === | |||
بر اساس یک پژوهش جامعهشناختی در شهر همدان روشن شد ارتباط قوی و مستقیمی میان تعاملات همسایگی و نشاط اجتماعی شهروندان برقرار است. بدین ترتیب هراندازه پیوند همسایگی بهتر و بیشتری شکل بگیرد، عواطف مثبت و سازنده، رضایت از محل زندگی و اعتماد به همسایگان بیشتر شده و احساسات منفی کاهش مییابد.<ref>[https://journals.iau.ir/article_654809_35ff9a41c8726891bf818351bb652bea.pdf خطیبی، «تبیین جامعهشناختی تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در همدان»، ص128.]</ref> | |||
=== طول عمر، شهر آباد و آمرزش گناه === | |||
همسایهداری بازتاب مثبتی برای خود فرد دارد. آرامش روانی و طول عمر افراد را میافزاید. نیکی به همسایگان و مشارکت در فعالیتهای اجتماعی، به پاکیزگی و آبادانی شهرها و محیط زندگی کمک میکند و روزی را وسعت میدهد. آمرزش گناهان یکی از پاداشهای خداوند به افرادی است که در رفتار خود با همسایگان دقت و توجه دارند. هرکه بمیرد درحالیکه سه همسایه داشته باشد و همگی از او راضی باشند، بنابر نقل سخنی از پیامبر آمرزیده میشود.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/191750/آداب-همسایهداری-در-اسلام-%7C-رÙتار-ÙÛÚ©Ù-با-Ù%258 ذاکری، «آداب همسایهداری در اسلام | رفتار نیکو با همسایه روزی را زیاد میکند»، وبسایت شهرآرا نیوز.]</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
==پانویس== | |||
{{پانویس}} | |||
*«آیین همسایهداری و آثار رعایت حقوق همسایه»، | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* قرآن کریم. | |||
* «آیین همسایهداری و آثار رعایت حقوق همسایه»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۴۰۲ش. | |||
*«احکام همسایگی»، | * «احکام همسایگی»، وبسایت رسمی آیتالله سیستانی، تاریخ بازدید: ۸ دی ۱۴۰۳ش. | ||
* | * «اهمیت همسایهداری در فرهنگ آپارتماننشینی»، وبسایت راسخون، تاریخ انتشار: ۱۷ فروردین ۱۳۹۴ش. | ||
*«تقویت روابط با همسایگان؛ گسترش حریم امنیتی»، | * «تقویت روابط با همسایگان؛ گسترش حریم امنیتی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۴۰۳ش. | ||
* «توصیههای حفاظتی در رابطه با همسایگان»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی گلستان، تاریخ بازدید: ۱۵ دی ۱۴۰۳ش. | |||
*«توصیههای حفاظتی در رابطه با همسایگان»، | * «روابط با همسایگان در آیین محمدی چگونه است؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۹۱ش. | ||
* | * «فرهنگ همسایگی در ایران»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۴۰۱ش. | ||
*حسنزاده، «بفرمایید شام روی پشت بام!»، | * «همسایهمداری یک ارزش فرهنگی ـ دینی است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۳ تیر ۱۴۰۲ش. | ||
* آسوده، اسحاق، «اخلاق و آداب همسایگی در اسلام»، چهارمین همایش ملی اخلاق با موضوع اخلاق و آداب زندگی، وبسایت دانشگاه جهرم، ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۳ش. | |||
*حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، قم، مؤسسهٔ آلالبیت، | * ابراهیمی، آمنه، «سایهتان کم نشود»، وبسایت روزنامه شهروند، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۳۹۴ش. | ||
* | * پارسامهر، مهربان و بیرجندی چهارطاقی، فاطمه، «آزمون کنش عقلانی در تبیین تعاملات همسایگی (مورد مطالعه: جامعهٔ شهری یزد)»، جامعهشناسی نهادهای اجتماعی، دورهٔ ۶، شمارهٔ ۱۳، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش. | ||
*خطیبی، اعظم، «تبیین جامعهشناختی تعاملات همسایگی و | * حسنزاده، «بفرمایید شام روی پشت بام!»، وبسایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۳ش. | ||
* | * حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، قم، مؤسسهٔ آلالبیت، ۱۴۱۳ق. | ||
*ذاکری، حمیده، «آداب همسایهداری در اسلام | رفتار نیکو با همسایه روزی را زیاد میکند»، | * خطیبی، اعظم، «تبیین تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در شهر همدان»، مطالعات جامعهشناختی شهری، سال ۷، شمارهٔ ۲۲، بهار ۱۳۹۶ش. | ||
* خطیبی، اعظم، «تبیین جامعهشناختی تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان درهمدان»، در مجلهٔ مطالعات جامعهشناختی شهری، شماره ۲۲، بهار ۱۳۹۶ش. | |||
*رحیمی، مرتضی، «آداب همسایهداری در سبک زندگی اسلامی»، | * خیرالدین، رضا و دلاییمیلان، ابراهیم، «حقوق همسایگی در بستر محدودیتهای ژئومورفولوژی سکونتگاههای روستایی (مطالعه موردی: روستای اورامان تخت)»، مجلهٔ مسکن و محیط روستا، شمارهٔ ۱۵۷، بهار۱۳۹۶ش. | ||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۳ مهر ۱۴۰۲ش. | |||
* ذاکری، حمیده، «آداب همسایهداری در اسلام | رفتار نیکو با همسایه روزی را زیاد میکند»، شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۴۰۲ش. | |||
* رحیمی، مرتضی، «آداب همسایهداری در سبک زندگی اسلامی»، در مجلهٔ پژوهشهای اسلامی اجتماعی، شماره ۱۰۲، پاییز ۱۳۹۳ش. | |||
*روزبهانی، ثریا، «غذایی که به نیت همسایه بار گذاشته میشد»، | * روزبهانی، ثریا، «غذایی که به نیت همسایه بار گذاشته میشد»، وبسایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۴۰۲ش. | ||
* | * سرعلی، رضا و دیهیمی، شهرامپور، «همسایگی و همسایه بودن»، مجلّهٔ صفحه، دورهٔ ۲۶، شمارهٔ ۱، مرداد ۱۳۹۵. | ||
*شایستهرخ، الهه، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، | * شایستهرخ، الهه، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، در مجلهٔ فرهنگ مردم ایران، شماره ۵۰ و ۵۱، پاییز و زمستان ۱۳۹۶ش. | ||
* | * طاهایی، سیدجواد، و موسوینیا، سیدرضا، «همسایگی؛ نظریهای برای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، پژوهشهای سیاست اسلامی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۴، ۱۳۹۲ش. | ||
*کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دار الحدیث، | * فلاح، محمدجواد، اخلاق همسایهداری و آپارتماننشینی، تهران، کتاب نشر، چاپ اول، ۱۳۹۲ش. | ||
* | * قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، مصوب ۱۳۰۷ش. | ||
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دار الحدیث، ۱۴۳۰ق. | |||
* گلیزواره قمشهای، غلامرضا، «مسوولیت همسایگان مساجد»، نشریهٔ پاسدار اسلام، شمارهٔ ۱۸۹، ۱۳۷۶ش. | |||
*محدثی، جواد، اخلاق معاشرت، در وبسایت کتابخانه دیجیتالی تبیان. | * محدثی، جواد، اخلاق معاشرت، در وبسایت کتابخانه دیجیتالی تبیان. | ||
* مقدسنیا، سید محمد، آداب معاشرت، قم، افق فردا، ۱۳۷۹ش. | |||
*مقدسنیا، سید محمد، آداب معاشرت، قم، افق فردا، | * نقرهخامه، محبوبه، «معضل بیاعتنایی در روابط همسایگی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۹۷ش. | ||
{{پایان منابع}} | |||
*نقرهخامه، محبوبه، «معضل بیاعتنایی در روابط همسایگی»، | |||
نسخهٔ کنونی تا ۳۰ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۰۳
همسایگی؛ روابط اجتماعی و عاطفی مبتنی بر نزدیکی جغرافیایی و احساس تعلق.
همسایگی، با قواعد رفتاری، اخلاقی و حقوقی ویژه، پیوندهای عاطفی و مناسبات عمیقی را میان همسایگان برقرار میکند که ریشه در ارزشهای فرهنگی و آموزههای دینی دارد. پیوندها و مناسبات همسایگی امروزه در پی دگرگونیهای اجتماعی، دچار تحول شده و بهخصوص بعد از گسترش سبک زندگی مدرن شهری و بهویژه آپارتماننشینی؛ تغییر کرده است. احیاء سنتهای فرهنگی در روابط همسایگان موجب بازیابی سلامت، شادابی و امنیت اجتماعی میشود. همسایهداری به رفتارها، تعاملات و روابط مثبت و احترامآمیز بین افرادی گفته میشود که در مجاورت یکدیگر زندگی میکنند. این مفهوم شامل مراقبت از یکدیگر، کمکهای متقابل، رعایت حقوق همسایه و ایجاد فضایی آرام و امن در محیط زندگی مشترک است.
مفهومشناسی
به دو فرد یا دو خانواده که در کنار هم خانه دارند یا در دو قسمت یک خانه زندگی کنند، همسایه گفته میشود.[۱] ازمنظر علوم اجتماعی، همسایگی به مفهوم تعامل میان افراد با حس تعلق مشترک، مرز جغرافیای مشخص، اشتراک در ویژگیهای قومی، فرهنگی و استفاده از تسهیلات خرید، تفریح و آموزش، تعریف شده که وجوه فضایی، اجتماعی- فرهنگی و عملکردی در آن برجستگی روشنی یافته است.[۲]
همسایهداری به رفتار و تعامل نیک با همسایگان در چارچوب اخلاق و شرع گفته میشود.[۳] واژهٔ فارسی همسایه که از ترکیب «هم» و «سایه» شکل گرفته، به نوعی به امنیت و آرامش اشاره دارد. سایه به عنوان نمادی از حمایت و کمک در فرهنگ ایرانی شناخته میشود. همسایگی با مفاهیمی چون «در سایه هم زیستن»، «با هم بودن» و «همدل و یار بودن» پیوند خورده است.[۴]
قلمرو همسایگی
امروزه در تعیین قلمرو همسایگی معمولاً به ویژگیهای قومی و فرهنگی ساکنان یک منطقه، اتحاد روانشناختی و حس تعلق آنها به یکدیگر و تمرکز بر استفاده از تسهیلات خرید، تفریح و آموزش در مرز جغرافیایی مشخص، توجه میشود. از این منظر، اهالی یک مجتمع، محله یا روستای کوچک با پیوستگیهای فیزیکی، همسایه هستند.[۵] آموزههای اسلام نیز با شاخص پیوستگیهای فیزیکی، حریم همسایگی را تا چهل خانه تعیین کرده است که بهطور تقریبی تمام محدودهٔ یک شهر کوچک را در برمیگیرد.[۶] در این رویکرد اسلامی، عقاید مذهبی و تفکرات دینی در تعریف همسایه دخالت ندارد و وجود فیزیکی همسایه، مستقلاً دارای ارزشمند است. از این منظر، «همسایگان دور» در کاربرد قرآنی،[۷] ناظر به غیرمسلمان است و حق جوار (همسایگی) شامل آنها نیز میشود.
اهمیت و جایگاه
نقش و جایگاه همسایگی در برقراری و حفظ روابط مناسب میان انسانها چنان است که نهادهای عمومی نمیتواند جایگزین عاطفی، اجتماعی و عملکردی آن باشند. نقش همسایگی در حمایتهای اجتماعی و بهبود زندگی، بیبدیل است.[۸]
نهاد همسایگی پس از خانواده، مهمترین نهاد برای گسترش روابط اجتماعی است و انسجام آن میتواند تأثیر مثبتی بر سلامت روان افراد داشته باشد.[۹] در فرهنگ عمومی، ارتباط با همسایه و همسایهداری از اهمیت و ارزش بالایی برخوردار است. داشتن بهترین خانه با وجود همسایهٔ بد و مردمآزار امری ناخوشایند است. افراد باتجربه و زیرک پیش از خرید خانه، محلهٔ خوب و همسایگان بافرهنگ و سالم را جستجو میکنند. بزرگان دین هم به یافتن همسایه مناسب قبل از تهیهٔ خانه سفارش کرده و همسایهداری خوب را باعث جذب همسایههای زیاد دانستهاند. توجه به همسایگی در خرید و ساخت مغازه و محل کار هم رعایت میشود.[۱۰]
اصطلاح «حُسن همجواری» در روابط بینالملل و ارتباط کشورها نیز همسایهداری در سطح منطقهای و جهانی را مهم جلوه میدهد.[۱۱] گسترش روابط دوستانهٔ کشورهای همسایه به گسترش حریم امنیتی و کاهش نفوذ دشمنان مشترک کمک میکند.[۱۲] زندگی اجتماعی هویت افراد جامعه را مانند افراد خانوادهای قرار میدهد که پیوسته در ارتباط و نیاز با یکدیگر به سر میبرند. ازاین رو همسایهها، باید آرامبخش یکدیگر باشند و هر یک زیر سایهٔ همسایهٔ خود، احساس امنیت، آسودگی و اعتماد کنند. سخن وحی و سفارش پیشوایان دینی نیز روشنگر این مهم است. قرآن به نیکی به همسایهٔ نزدیک و دور دعوت میکند. پیامبر خاتم احترام به همسایه را مانند احترام به مادر، لازم دانسته است.[۱۳] فرشتهٔ وحی، پیوسته دربارهٔ همسایگان سفارش میکرد تا جایی که پیامبر گمان کرد برای همسایه، سهمی در ارث قرار میدهد.[۱۴]
در فرهنگ و ملل
در فرهنگ ایرانی
در گذشته نظام اجتماعی ایرانیان بهگونهای بود که اعضای یک محل، روابط چهرهبهچهره داشتند و ارتباط میان آنان نزدیک و صمیمی بود. ساختار کوچهها و معابر شهرها، زمینهٔ مناسبی برای سلام و احوالپرسی به وجود میآورد. احوالپرسیهای کوتاه و مختصر موجب میشد که اعضای یک محل از حال همدیگر باخبر شوند. در بسیاری از خانههای قدیم پنجرهای بهسمت خانهٔ همسایه گشوده میشد و از طریق این پنجره دو همسایه برخی از مایحتاج خود را از یکدیگر قرض میگرفتند یا از احوال یکدیگر مطلع میشدند. این پنجرهها همچنین محلی برای درد دل زنان و دختران همسایه با یکدیگر بود. در آن زمان اگر خانوادهای دچار مشکل یا گرفتاری میشد تمام اعضای محل و همسایهها با او همدردی میکردند و برای رفع مشکل، او را یاری میدادند. سهم همسایه بخصوص همسایههای داغدیده، مجرّد، تنگدست، ناخوشاحوال و آبستن، در خورشت پرچرب و پرعطر مادربزرگها محفوظ بوده است.[۱۵] امروزه نیز گاهی در دورهمی عصرهای بهار تابستان، زنهای محل در یکی از خانهها و بهخصوص خانههای حیاطدار بهبهانهٔ پاککردن سبزی، باقالی، لوبیا و نخود و ساختن دستجمعی ترشیهای سنتی گرد هم میآیند و صفای همسایگی را در سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی، تجربه میکنند. ضربالمثلهایی مانند «اول همسایه سپس خرید خانه» یا «اول دیار بعد برار» در فرهنگ ایرانی، برگرفته از آموزه دینی «الجار ثم الدار» است. ضربالمثل مازندرانی «بی ما را بیخاخر بونه، بیهمسائه نوونه»، یعنی بدون مادر و خواهر میشود زندگی کرد، اما بدون همسایه نه، تأکیدی بر اهمیت عاطفی و اجتماعی همسایه بوده و نشان از جایگاه برجستهٔ همسایگی در سبک زندگی ایرانی- اسلامی دارد.[۱۶]
همسایهداری در فرهنگ ایرانی به عنوان یک ارزش شناخته میشود. در تاریخ ایران همسایگی در سطح یک نهاد اجتماعی و بر پایهٔ آموزههای اخلاقی و دینی شکل گرفته و کمشدن فاصلهها و صمیمیت میان مردم را به ارمغان آورده است.[۱۷] یکی از نذورات قدیمی مردم برای برآوردهشدن حاجات، نذر همسایه بود که به نام «تکیه همسایگی» شناخته میشد. در تهران قدیم بهصورت هفتگی، یک یا دو بار غذایی میپختند و بین چند همسایه که دستشان تنگتر بود، توزیع میکردند. همهٔ همسایهها در این کار با هم همدل و همراه میشدند. همچنین اگر کسی در خانه غذا یا میوهای داشت که بویش در خانه همسایه میپیچید، مقداری از آن غذا یا میوه را در کاسه میریخت و بین آنها تقسیم میکرد. در فصل بهار و پاییز همسایگان آغوز گوسفند یا گاو تازهزا را در کاسه میریختند و به همسایگان خود میدادند. فصل بهار فصل فراوانی گوشت بره بود و گوسفندداران گوشت قربانی را میان همسایگان تقسیم میکردند. شکلگیری ارتباط همسایگی، اطعام و احوالپرسی از مهمترین برکات این نذریها بود.[۱۸] در برخی محلهها، پشتبام خانهها در حکم حیاط بود و احوالپرسی و دورهمی معمول همسایهها آنجا انجام میشد. رایج بود که هنگام پخت آش یا غذایی که بوی اشتهاآوری داشت خانوادهٔ همسایه را بر روی بام خانه، به شام مشترک دعوت میکردند و هر همسایه با ظرف غذایی که آماده کرده بود دور سفره حاضر میشد.[۱۹]
همسایگی مسجد
در سبک زندگی دینی، همسایگی با مسجد مورد تأکید فراوان قرار گرفته است. نزدیکی به مسجد موجب حضور آسانتر و بیشتر در مسجد میشود. مسجد در فرهنگ مسلمانان، مکان مناسبی برای فراگیری آموزههای اسلامی، برپایی اجتماع دینی و آگاهی از وضعیت برادران ایمانی است. بر اساس مضمون روایات بسیار، اهالی هر منطقه، همسایهٔ مسجد محله بهحساب میآیند و بهتر است که نماز خود را در مسجد محل اقامه کنند. طبق برخی از روایات، همسایهٔ مسجد تا چهل خانه از هر جانب بوده و مسجد نقطه وصل همسایهها با یکدیگر است.[۲۰]
الزامات همسایگی
در آموزههای اسلام برای همسایگی بهعنوان یک رابطه اجتماعی مهم و کارآمد، حقوق و تکالیفی معرفی شده است. در قرآن به نیکی در حق همسایهٔ دور و نزدیک، امر شده[۲۱] و سخنان پیامبر خدا و پیشوایان مذهب شیعه سرشار از سفارش به همکاری و نیکی با همسایگان است. پیامبر اکرم چنان دربارهٔ حق همسایگان سفارش میکرد که امام علی میگوید گمان بردم همسایه، ارث هم میبرد. مدارا و خوشرفتاری با همسایه، شرط مسلمانی و علامت ایمان معرفی شده است. آزار نرساندن به همسایه، صبر بر لغزشهای او، احسان بههمسایه حتی در برابر آزارها، افشای خوبی و پوشاندن بدی همسایه، احوالپرسی از همسایه و مراعات همسایه در طبخ طعام،[۲۲] کمککردن، قرضدادن، برآوردن نیازها، دلداری در مصیبت، تبریکگویی هنگام رسیدن خیر، عیادت هنگام بیماری، تشییع جنازهٔ بعد از فوت و بلندتر نساختن خانه از خانهٔ همسایه،[۲۳] بخش مهمی از سبک زندگی اسلامی است که بر اساس روایات موجب زیاد شدن روزی، آباد شدن سرزمینها و طولانی شدن عمر میشود.[۲۴] بسیاری از این ویژگیها با اعتبار بخشیدن به همسایگی در قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مورد توجه قرار گرفته است.[۲۵] از سوی دیگر، بدگمانی، ستم، خودخواهی، خیانت به مال و ناموس، دروغگویی، بیشرمی، غیبت و بدگویی، حسادت، چشموهمچشمی، بیبندوباری، بدزبانی، تجسس، فالگوشبودن، تجملگرایی، آزار زبانی، بدخواهی، افشای بدیها و پوشاندن خوبیها، از مصادیق نکوهیده و ناشایست در روابط همسایگی است که بر اساس روایات موجب بدبختی و افتادن به پرتگاه گناه، گرفتاری در آتش جهنم، قبول نشدن عبادات و نزول بلا میشود.[۲۶]
شکیبایی و خویشتنداری در برابر آزار همسایه در شمار نشانههای همسایگی نیکو به حساب میآید.[۲۷] وقتی افراد مدت طولانی در یک محل زندگی میکنند، به تدریج از رازهای یکدیگر باخبر میشوند. فاش کردن این رازها و عیوب دیگران کار نادرستی است و مؤمن نباید در کار دیگران تجسس کند. اگر بهطور تصادفی به رازی پی برد، باید آن را مخفی نگه دارد.
در آیین همسایهداری رعایت برخی حقوق و هنجارها، نشانه جوانمردی قلمداد میشود، مانند سرکشی، رسیدگی، احوالپرسی، رفتوآمد، یاری، عیادت، انفاق و رفع نیاز، همدردی و مانند آن.[۲۸] پیامبر خدا اصحابش را دربارهٔ حق همسایه چنین راهنمایی کرد که حق همسایه آن است که اگر در کاری درخواست کمک کرد به او کمک کنند، اگر وام خواست به او بپردازند، هرگاه تهیدست شد از او دستگیری کنند، چنانچه خیری به او رسید به او تبریک بگویند، هنگام بیماری به عیادتش بروند، در مصیبتها به او تسلیت بگویند، اگر مُرد در تشییع جنازهاش حاضر شوند، بر ارتفاع خانهٔ خود بدون موافقت او نیفزایند تا مانع وزش نسیم و جریان هوا نشود، هرگاه میوهای خریدند، مقداری به او هدیه کنند و با بوی غذای مطبوع خود او را میازارند، مگر آن که مقداری برایش بفرستند.[۲۹]
در فقه اسلامی
از منظر فقه اسلامی، اگر اقدام انسان در ملک خود موجب ضرر قابل توجه و نامتعارف به همسایه شود، آن کار حرام بوده و برطرفکردن آن ضرر واجب است. همچنین برخی فقها با توجه به اقتضائات زندگی امروزی، توافقها و قراردادهای متعارف در مجتمعهای مسکونی و تجاری برای تأمین هزینههای عمومی و مشترک همسایگان همچون نظافت و تعمیر را از حیث شرعی، الزامآور میدانند.[۳۰]
ضربالمثلها
در سایهٔ آموزههای دینی مثلهایی کوتاه و روان با موضوع همسایهداری در زبان فارسی شکل گرفته که ارزشها وضدارزشها را در این زمینه یادآور میشود. «همسایه از حال همسایه آگاه است»، «همسایه از همسایه ارث میبرد» و «همسایهٔ نزدیک به از برادر دور» بر اهمیت همسایهداری اشاره دارد.[۳۱] مثلهایی چون «در خانهات را ببند، همسایهات را دزد نکن» و «همسایه را به گناه همسایه نمیگیرند» برای حفظ حریم خصوصی کاربرد دارد. مواردی مانند «شیرینی همسایه به کاسهٔ همسایه است» نیز ناشی از ارتباطات محبتآمیز همسایگی است. در پرهیز از توقع بیجا به همسایه گفتهاند: «زینت همسایه برای تو گردنبند نمیشود» یا «بار خود را به عهدهٔ همسایه ول نکن». پیشنهاد کوچکردن هم برای امان از آزار همسایه در ضربالمثلها بازتاب داشته است: «اگر دندانت درد میکند بکش؛ اگر همسایهات بد است کوچ کن» و «همسایه را فروختم نه خانه را». مردم ایران هنگام تأکید بر قناعت و اعتماد به نفس، مَثل «مرغ همسایه غاز است» را بر زبان میآورند.[۳۲]
ساختارهای روابط همسایگی
در جوامع روستایی، پیوندهای اجتماعی و روابط خویشاوندی فشردهتر بوده و سبب شکلگیری پیوند همسایگی یکپارچه و فراگیر در روستا میشود. غنای فرهنگی، ظرفیتهای کالبدی، مشارکت و تعامل بیشینه، روابط همسایگی پایدار را میان روستاییان برقرار میکند و رعایت حقوق همسایگی از پایههای انسجام اجتماعی و انتظام کالبدی روستا شمرده میشود.[۳۳] در شهرها، بهویژه شهرهای بزرگتر، محلهها و کویها، یک مجموعه پیوسته همسایگی را تشکیل میدهند. محله بهمثابه واحد جغرافیایی، فرهنگی ـ اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، عنصر اصلی شهر بوده و تقسیمکنندة مجموعههای همسایگی متفاوت است.[۳۴]
کارکردها
در فرهنگ ایرانیان، برای همسایگی، کارکردهای اجتماعی گوناگونی تعریف شده است.[۳۵] برخی از این کارکردها عبارت است از:
- کنترل جرایم و ناهنجاریهای اجتماعی؛ تعامل و همبستگی ساختاری محلهها در چارچوب روابط همسایگی، ابزار مهم نظارتی و کنترلی است که جرم و بزه را کاهش میدهد.
- تربیت و رشد عاطفی؛ در روابط همسایگی و مناسبات عاطفی آن، احساسات پایهای و ضروری مانند وفاداری و توجه به دیگران، آموخته میشود.
- نشاط اجتماعی؛ تعاملات همسایگی آینهای از وضعیت اعتماد و سرمایهٔ اجتماعی است که نشاط اجتماعی را به همراه دارد.[۳۶]
آسیبشناسی
عوامل تغییر در روابط همسایگی
امروزه شهرنشینی مدرن، خاستگاه تغییرات ساختاری در روابط همسایگی بوده و بسیاری از علایق همسایگی را از هم بریده است. طرح مفاهیمی مانند «زوال همسایگی»، «اجتماع از دست رفته» و «تنزل اجتماع» از سوی برخی پژوهشگران، گویای فرسایش روابط همسایگی است.[۳۷] برخی عوامل تغییر در روابط همسایگی در زندگی شهری مدرن عبارت است از:
- بیثباتی سکونتگاه؛ جابجاییهای پیاپی شهری و اسکان استیجاری، حس تعلق به خانه را از بین برده و روابط همسایگی را سست و ناپایدار میکند.[۳۸]
- آپارتماننشینی؛ سکونت در آپارتمان موجب بیخبری همسایهها از یکدیگر میشود.[۳۹] زندگی آپارتمانی، تهی از ظرفیت زیستن در پرتو دیگران و بهرهمندی از کمکهای آنها است.[۴۰]
- بیتفاوتی مدنی؛ در گذشته، آگاهی و شناخت ساکنان محله از یکدیگر، موجب اعتماد و امنیت اجتماعی میشد؛ امروزه اما همسایهها، غریبههایی بیتفاوت نسبت به زندگی و رفتارهای یکدیگر هستند که انگیزهای برای شناخت یکدیگر ندارند.[۴۱]
- جهانهای ذهنی متفاوت؛ امروزه همسایهها در شرایط متفاوتی رشد میکنند و در شبکههای اجتماعی متفاوتی بهسر میبرند. این گوناگونی روابط، محدودیتهای فراوانی را در روابط همسایگی بهوجود آورده است و هر کدام از همسایهها در جهانهای ذهنی متفاوتی زندگی میکنند.[۴۲]
همسایهآزاری
آزار همسایه با فطرت بشر ناسازگار است و عقل نیز آن را نمیپسندد. اسلام همسایهآزاری را به شدت نکوهش کرده و آن را در شمار صفات اخلاقی نامناسب توصیف میکند. پیامبر خدا، زنی را که روزها روزه میگرفت و شبها به نماز میایستاد و صدقه میداد، ولی همسایهاش را با زبان آزار میداد، از اهل آتش دانست و خبر داد که در او خیری نیست.[۴۳] او همچنین در رأس مصیبتهای کمرشکن، همسایهای را معرفی کرده که همسایه را با چشم میپاید و در دل خواهان رسوایی او است، اگر خوبی ببیند آن را میپوشاند، ولی اگر بدی ببیند آشکار میکند.[۴۴]
چالشهای همسایهداری
ارتباطات همسایگی در گذشته به دلایل مختلفی همچون زندگی در محیط کوچک، سادگی و قناعت در سبک زندگی و نزدیکی محل کار رونق بیشتری داشت؛ اما امروزه عواملی مثل تشریفات و تجملات، دوری محل کار، چندشغلی، زندگی جدید شهری و آپارتماننشینی، همسایهداری را با چالشهایی روبرو کرده است.[۴۵] پژوهشها نشانگر این است که کاهش جذابیت روابط همسایگی میتواند به دلیل گسترش روابط مجازی، کمرنگشدن ارزشهای اخلاقی، تمایلات فردگرایانه، پنهانماندن هویتهای واقعی یا خطاهای شناختی باشد.[۴۶] برخی جامعهشناسان بر این باورند که تغییر سبک معماری از زندگی در خانههای مستقل به زندگی آپارتماننشینی به کیفیت همسایهداری آسیب زده است. در گذشته محلهمحوری یک هویت جمعی به افراد میداد و همسایهها در حل مشکلات یکدیگر سهیم بودند. در زندگی جدید خیریهها جایگزین همسایگی و محلهمحوری شدهاند و بهبود فضای همسایگی و احیای هویت محله نیازمند تلاش و پیگیری است.[۴۷]
آثار همسایهداری
آرامش خاطر
برخورد و رفتار نیک با همسایه آسایش و آرامش او را در پی دارد و از سوی دیگر سبب آسودگی جسم و جان احترامگذارنده نیز میشود.[۴۸]
افزایش امنیت
برقراری روابط نیک با همسایگان را روشی مناسب برای افزایش امنیت معرفی کردهاند. همسایگان خوب، حصاری امنیتی برای یکدیگر بهشمار میآیند. برای نمونه آنان میتوانند با آگاهی از احوال همسایه در هنگام مسافرت از خانه و اموال همسایه مراقبت کنند یا ناظر و مواظب وسایل نقلیهای باشند که در معرض دید آنها قرار دارد. در مقابل، تخریب ارتباط همسایگی سطح امنیت محیط زندگی را کاهش میدهد.[۴۹]
گسترش شادی
بر اساس یک پژوهش جامعهشناختی در شهر همدان روشن شد ارتباط قوی و مستقیمی میان تعاملات همسایگی و نشاط اجتماعی شهروندان برقرار است. بدین ترتیب هراندازه پیوند همسایگی بهتر و بیشتری شکل بگیرد، عواطف مثبت و سازنده، رضایت از محل زندگی و اعتماد به همسایگان بیشتر شده و احساسات منفی کاهش مییابد.[۵۰]
طول عمر، شهر آباد و آمرزش گناه
همسایهداری بازتاب مثبتی برای خود فرد دارد. آرامش روانی و طول عمر افراد را میافزاید. نیکی به همسایگان و مشارکت در فعالیتهای اجتماعی، به پاکیزگی و آبادانی شهرها و محیط زندگی کمک میکند و روزی را وسعت میدهد. آمرزش گناهان یکی از پاداشهای خداوند به افرادی است که در رفتار خود با همسایگان دقت و توجه دارند. هرکه بمیرد درحالیکه سه همسایه داشته باشد و همگی از او راضی باشند، بنابر نقل سخنی از پیامبر آمرزیده میشود.[۵۱]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ همسایه.
- ↑ سرعلی و دیهیمی، «همسایگی و همسایه بودن»، 1395، ص11.
- ↑ شایستهرخ، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص138.
- ↑ ابراهیمی، «سایهتان کم نشود»، وبسایت روزنامه شهروند.
- ↑ سرعلی و دیهیمی، «همسایگی و همسایه بودن»، 1395ش، ص11.
- ↑ آسوده، «اخلاق و آداب همسایگی در اسلام»، 1393ش.
- ↑ سورهٔ نسا، آیهٔ 36.
- ↑ «دیگر از همسایهداری خبری نیست»، وبسایت بیتوته.
- ↑ نقرهخامه، «معضل بیاعتنایی در روابط همسایگی»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ محدثی، اخلاق معاشرت، وبسایت کتابخانه دیجیتالی تبیان.
- ↑ محدثی، اخلاق معاشرت، وبسایت کتابخانه دیجیتالی تبیان.
- ↑ «تقویت روابط با همسایگان؛ گسترش حریم امنیتی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ کلینی، الکافی، 1430ق، ج9، ص420.
- ↑ «آیین همسایهداری و آثار رعایت حقوق همسایه»، خبرگزاری صدا و سیما.
- ↑ «دیگر از همسایهداری خبری نیست»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «فرهنگ همسایگی در ایران»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.
- ↑ ابراهیمی، «سایهتان کم نشود»، وبسایت روزنامه شهروند.
- ↑ روزبهانی، «غذایی که به نیت همسایه بار گذاشته میشد»، وبسایت همشهری آنلاین.
- ↑ حسنزاده، «بفرمایید شام روی پشت بام!»، وبسایت همشهری آنلاین.
- ↑ گلیزواره قمشهای، «مسوولیت همسایگان مساجد»، 1376ش، ص36.
- ↑ سورهٔ نساء، آیهٔ 36.
- ↑ آسوده، «اخلاق و آداب همسایگی در اسلام»، 1393ش.
- ↑ خیرالدین و دلاییمیلان، «حقوق همسایگی در بستر محدودیتهای ژئومورفولوژی سکونتگاههای روستایی (مطالعه موردی: روستای اورامان تخت(»، 1396ش، ص133.
- ↑ فلاح، «اخلاق همسایهداری و آپارتماننشینی»، 1392ش، ص38.
- ↑ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مادۀ 1075.
- ↑ فلاح، «اخلاق همسایهداری و آپارتماننشینی»، 1392ش، ص34 و 36.
- ↑ شایستهرخ، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص138-139.
- ↑ «روابط با همسایگان در آیین محمدی چگونه است؟»، خبرگزاری مهر.
- ↑ مقدسنیا، آداب معاشرت، 1379ش، ص217.
- ↑ «احکام همسایگی»، وبسایت رسمی آیتالله سیستانی.
- ↑ شایستهرخ، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص140-141.
- ↑ شایستهرخ، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص149-151، 155 و 159.
- ↑ خیرالدین و دلاییمیلان، «حقوق همسایگی در بستر محدودیتهای ژئومورفولوژی سکونتگاههای روستایی (مطالعه موردی: روستای اورامان تخت(»، 1396ش، ص137 و 141.
- ↑ خطیبی، «تبیین تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در شهر همدان»، 1396ش، ص111.
- ↑ پارسامهر و بیرجندی چهارطاقی، «آزمون کنشعقلانی در تبیین تعاملاتهمسایگی (موردمطالعه: جامعۀ شهری یزد(»، 1398ش، ص70.
- ↑ خطیبی، «تبیین تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در شهر همدان»، 1396ش، ص109.
- ↑ سرعلی و دیهیمی، «همسایگی و همسایه بودن»، 1395، ص19.
- ↑ «دیگر از همسایهداری خبری نیست»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «اهمیت همسایهداری در فرهنگ آپارتماننشینی»، وبسایت راسخون.
- ↑ «دیگر از همسایهداری خبری نیست»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «دیگر از همسایهداری خبری نیست»، وبسایت بیتوته..
- ↑ سرعلی و دیهیمی، «همسایگی و همسایه بودن»، 1395، ص15 و 18.
- ↑ «آیین همسایهداری و آثار رعایت حقوق همسایه»، خبرگزاری صدا و سیما.
- ↑ حمیری، قرب الاسناد، 1413ق، ص81.
- ↑ رحیمی، «آداب همسایهداری در سبک زندگی اسلامی»، ص98.
- ↑ نقرهخامه، «معضل بیاعتنایی در روابط همسایگی»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «همسایهمداری یک ارزش فرهنگی ـ دینی است»، خبرگزاری مهر.
- ↑ شایستهرخ، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص138.
- ↑ «توصیههای حفاظتی در رابطه با همسایگان»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی گلستان.
- ↑ خطیبی، «تبیین جامعهشناختی تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در همدان»، ص128.
- ↑ ذاکری، «آداب همسایهداری در اسلام | رفتار نیکو با همسایه روزی را زیاد میکند»، وبسایت شهرآرا نیوز.
منابع
- قرآن کریم.
- «آیین همسایهداری و آثار رعایت حقوق همسایه»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۴۰۲ش.
- «احکام همسایگی»، وبسایت رسمی آیتالله سیستانی، تاریخ بازدید: ۸ دی ۱۴۰۳ش.
- «اهمیت همسایهداری در فرهنگ آپارتماننشینی»، وبسایت راسخون، تاریخ انتشار: ۱۷ فروردین ۱۳۹۴ش.
- «تقویت روابط با همسایگان؛ گسترش حریم امنیتی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۴۰۳ش.
- «توصیههای حفاظتی در رابطه با همسایگان»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی گلستان، تاریخ بازدید: ۱۵ دی ۱۴۰۳ش.
- «روابط با همسایگان در آیین محمدی چگونه است؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۹۱ش.
- «فرهنگ همسایگی در ایران»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۴۰۱ش.
- «همسایهمداری یک ارزش فرهنگی ـ دینی است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۳ تیر ۱۴۰۲ش.
- آسوده، اسحاق، «اخلاق و آداب همسایگی در اسلام»، چهارمین همایش ملی اخلاق با موضوع اخلاق و آداب زندگی، وبسایت دانشگاه جهرم، ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
- ابراهیمی، آمنه، «سایهتان کم نشود»، وبسایت روزنامه شهروند، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۳۹۴ش.
- پارسامهر، مهربان و بیرجندی چهارطاقی، فاطمه، «آزمون کنش عقلانی در تبیین تعاملات همسایگی (مورد مطالعه: جامعهٔ شهری یزد)»، جامعهشناسی نهادهای اجتماعی، دورهٔ ۶، شمارهٔ ۱۳، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
- حسنزاده، «بفرمایید شام روی پشت بام!»، وبسایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۴۰۳ش.
- حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، قم، مؤسسهٔ آلالبیت، ۱۴۱۳ق.
- خطیبی، اعظم، «تبیین تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در شهر همدان»، مطالعات جامعهشناختی شهری، سال ۷، شمارهٔ ۲۲، بهار ۱۳۹۶ش.
- خطیبی، اعظم، «تبیین جامعهشناختی تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان درهمدان»، در مجلهٔ مطالعات جامعهشناختی شهری، شماره ۲۲، بهار ۱۳۹۶ش.
- خیرالدین، رضا و دلاییمیلان، ابراهیم، «حقوق همسایگی در بستر محدودیتهای ژئومورفولوژی سکونتگاههای روستایی (مطالعه موردی: روستای اورامان تخت)»، مجلهٔ مسکن و محیط روستا، شمارهٔ ۱۵۷، بهار۱۳۹۶ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۳ مهر ۱۴۰۲ش.
- ذاکری، حمیده، «آداب همسایهداری در اسلام | رفتار نیکو با همسایه روزی را زیاد میکند»، شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۴۰۲ش.
- رحیمی، مرتضی، «آداب همسایهداری در سبک زندگی اسلامی»، در مجلهٔ پژوهشهای اسلامی اجتماعی، شماره ۱۰۲، پاییز ۱۳۹۳ش.
- روزبهانی، ثریا، «غذایی که به نیت همسایه بار گذاشته میشد»، وبسایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۴۰۲ش.
- سرعلی، رضا و دیهیمی، شهرامپور، «همسایگی و همسایه بودن»، مجلّهٔ صفحه، دورهٔ ۲۶، شمارهٔ ۱، مرداد ۱۳۹۵.
- شایستهرخ، الهه، «همسایهداری در مثلهای فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، در مجلهٔ فرهنگ مردم ایران، شماره ۵۰ و ۵۱، پاییز و زمستان ۱۳۹۶ش.
- طاهایی، سیدجواد، و موسوینیا، سیدرضا، «همسایگی؛ نظریهای برای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، پژوهشهای سیاست اسلامی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۴، ۱۳۹۲ش.
- فلاح، محمدجواد، اخلاق همسایهداری و آپارتماننشینی، تهران، کتاب نشر، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
- قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، مصوب ۱۳۰۷ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دار الحدیث، ۱۴۳۰ق.
- گلیزواره قمشهای، غلامرضا، «مسوولیت همسایگان مساجد»، نشریهٔ پاسدار اسلام، شمارهٔ ۱۸۹، ۱۳۷۶ش.
- محدثی، جواد، اخلاق معاشرت، در وبسایت کتابخانه دیجیتالی تبیان.
- مقدسنیا، سید محمد، آداب معاشرت، قم، افق فردا، ۱۳۷۹ش.
- نقرهخامه، محبوبه، «معضل بیاعتنایی در روابط همسایگی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۹۷ش.