علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
ویکی سازی |
||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۵۱: | خط ۵۱: | ||
=== جامعهپذیری === | === جامعهپذیری === | ||
جامعه شناسان معمولاً بحث کارکرد تربیتی را ذیل عنوان اجتماعی شدن یا جامعه پذیری مطرح میکنند. جامعه پذیری، فرایندی است که از راه آن، افراد نگرشها، ارزشها و کنشهای مناسب هر فرد به عنوان عضوی از یک فرهنگ خاص را میآموزند. برخی جامعه شناسان، تعلیم و تربیت دینی را نیز که به معنای فرایند انتقال معارف و ارزشهای یک مذهب خاص به فرد است، از کارکردهای خانواده بهشمار آوردهاند که با اندکی تسامح میتواند در ذیل عنوان جامعه پذیری گنجانده شود. کودکان با فراگیری داستانها، اعتقادات و اعمال مذهبی خانواده، ابزار مورد نیاز برای شکلدادن به ذهنیتهای خود راجع به پرسشهای اساسی زندگی را به دست میآورند. | جامعه شناسان معمولاً بحث کارکرد تربیتی را ذیل عنوان اجتماعی شدن یا جامعه پذیری مطرح میکنند. جامعه پذیری، فرایندی است که از راه آن، افراد نگرشها، ارزشها و کنشهای مناسب هر فرد به عنوان عضوی از یک فرهنگ خاص را میآموزند. برخی جامعه شناسان، تعلیم و تربیت دینی را نیز که به معنای فرایند انتقال معارف و ارزشهای یک مذهب خاص به فرد است، از کارکردهای خانواده بهشمار آوردهاند که با اندکی تسامح میتواند در ذیل عنوان جامعه پذیری گنجانده شود. کودکان با فراگیری داستانها، اعتقادات و اعمال مذهبی خانواده، ابزار مورد نیاز برای شکلدادن به ذهنیتهای خود راجع به پرسشهای اساسی زندگی را به دست میآورند. | ||
جامعه پذیری کودک از نخستین روزهای زندگی آغاز میشود و حتی برنامه شیردهی به کودک - شیردهی منظم و طبق زمانبندی یا شیردهی در موقع درخواست کودک - بر روی شخصیت مطمئن یا غیر مطمئن او تأثیر میگذارد. با توجه به آموزههای اسلام تربیت در محیط خانواده نسبت به شیوههای دیگرجامعه پذیری کودکان اولویت ویژه دارد. از آنجا که خانواده نخستین و اصلیترین عامل اجتماعی کردن فرزندان است ضروری است پدران و مادران بر اساس آموزههای دینی بتوانند روابط گرم و صمیمی در میان اعضای خانواده ایجاد کند، تا از بروز بسیاری از مسائل منفی تربیتی جلوگیری به عمل آورد. | جامعه پذیری کودک از نخستین روزهای زندگی آغاز میشود و حتی برنامه [[شیردهی مادر]] به کودک - شیردهی منظم و طبق زمانبندی یا شیردهی در موقع درخواست کودک - بر روی شخصیت مطمئن یا غیر مطمئن او تأثیر میگذارد. با توجه به آموزههای اسلام تربیت در محیط خانواده نسبت به شیوههای دیگرجامعه پذیری کودکان اولویت ویژه دارد. از آنجا که خانواده نخستین و اصلیترین عامل اجتماعی کردن فرزندان است ضروری است پدران و مادران بر اساس آموزههای دینی بتوانند روابط گرم و صمیمی در میان اعضای خانواده ایجاد کند، تا از بروز بسیاری از مسائل منفی تربیتی جلوگیری به عمل آورد. | ||
مراحل جامعهپذیری به مرحله قبل از تولد و سه دوره هفت ساله بعد از تولد که در سخن رسول اکرم از آنها به مراحل سروری، فرمانبرداری و وزیری تعبیر شده است،<ref>حرعاملی، وسائلالشیعة، 1409ق، ج21، ص477.</ref> تقسیم میشود. مرحله سروری دارای ویژگیهای سهگانه: مهلت دادن و رها کردن کودک برای بازی؛ نرمی و وقار در برخورد با کودک؛ سیادت در بازی و نافذ بودن حکم کودک، است. مرحله دوم از دو ویژگی مطیع و خاضع بودن؛ آموزش دیدن و ادب آموختن برخوردار است. مرحله سوم نیز سه ویژگی مهم دارد که عبارتند از همراهی با والدین، آموختن حلال و حرام یعنی قوانین حاکم بر زندگی و پذیرش مسئولیت و انجام دادن امور محّول شده.<ref>[https://hadith.riqh.ac.ir/article_12541.html پسندیده، «روایات «سبع سنین» در فرزندپروری، گونهها و تحلیل درونی آنها»، 1395ش، ص18-17.]</ref> | مراحل جامعهپذیری به مرحله قبل از تولد و سه دوره هفت ساله بعد از تولد که در سخن [[حضرت محمد|رسول اکرم]] از آنها به مراحل سروری، فرمانبرداری و وزیری تعبیر شده است،<ref>حرعاملی، وسائلالشیعة، 1409ق، ج21، ص477.</ref> تقسیم میشود. مرحله سروری دارای ویژگیهای سهگانه: مهلت دادن و رها کردن کودک برای بازی؛ نرمی و وقار در برخورد با کودک؛ سیادت در بازی و نافذ بودن حکم کودک، است. مرحله دوم از دو ویژگی مطیع و خاضع بودن؛ آموزش دیدن و ادب آموختن برخوردار است. مرحله سوم نیز سه ویژگی مهم دارد که عبارتند از همراهی با والدین، آموختن حلال و حرام یعنی قوانین حاکم بر زندگی و پذیرش مسئولیت و انجام دادن امور محّول شده.<ref>[https://hadith.riqh.ac.ir/article_12541.html پسندیده، «روایات «سبع سنین» در فرزندپروری، گونهها و تحلیل درونی آنها»، 1395ش، ص18-17.]</ref> | ||
مرحله قبل از تولد، در ظاهر ارتباط مستقیمی با جامعهپذیری جنسیتی ندارد؛ اما ویژگیهای فردی والدین<ref>طبرسی، مکارم الأخلاق، 1370ش، ص197.</ref> و تغذیه مادر در دوره بارداری، در هویت جنسیتی فرزندان نقش دارد و شقاوت و سعادت فرزند در شکم مادر پایهگذاری میشود.<ref>وجدانی فخر، الجواهر الفخریة، 1426ق، ج3، ص223.</ref> خوشبخت کسی است که تولدش پاکیزه و مادرش دارای گوهر عفت و طهارت فکر باشد!<ref>صدوق، علل الشرائع، 1386ش، ج2، ص 565.</ref> استفاده زنان باردار از کندر، جنین پسر را پاکدل، دانشمند و دلیر ساخته و جنین دختر را زیبا و خوشاخلاق میسازد.<ref>طبرسی، مکارم الأخلاق، 1370ش، ص194.</ref> | مرحله قبل از تولد، در ظاهر ارتباط مستقیمی با جامعهپذیری جنسیتی ندارد؛ اما ویژگیهای فردی والدین<ref>طبرسی، مکارم الأخلاق، 1370ش، ص197.</ref> و تغذیه مادر در دوره بارداری، در هویت جنسیتی فرزندان نقش دارد و شقاوت و سعادت فرزند در شکم مادر پایهگذاری میشود.<ref>وجدانی فخر، الجواهر الفخریة، 1426ق، ج3، ص223.</ref> خوشبخت کسی است که تولدش پاکیزه و مادرش دارای گوهر عفت و طهارت فکر باشد!<ref>صدوق، علل الشرائع، 1386ش، ج2، ص 565.</ref> استفاده زنان باردار از کندر، جنین پسر را پاکدل، دانشمند و دلیر ساخته و جنین دختر را زیبا و خوشاخلاق میسازد.<ref>طبرسی، مکارم الأخلاق، 1370ش، ص194.</ref> | ||
| خط ۵۹: | خط ۵۹: | ||
سروری، تا سن هفتسالگی را شامل میشود. کودک در سن پنج و ششسالگی، نسخه کوچکی از جوانی است.<ref>«نگاهی به مراحل تربیت کودک از منظر دین»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.</ref> کودکان در حدود دو سالگی وارد هویت جنسیتی شده و قادرند که به خود و دیگران برچسپ دختر یا پسر بزنند، در سن پنجسالگی به سازگاری جنسیتی رسیده و میفهمند که جنسیت جنبه تغییرناپذیر هویت او است.<ref>حاجیاسماعیلی، «بررسی تطبیقی جامعهپذیری جنسیتی از منظر اسلام و رویکردهای جامعهشناختی»، 1402ش، ص88.</ref> کودکان در این مرحله تحت مراقبتهای مادرانه هستند.<ref>احمدی و تشکری، «تأثیر خانواده در جامعهپذیری نقشهای جنسیتی از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، 1400ش، ص57.</ref> مراقبت از کودک تا پنج سالگی بر عهده مادر است.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1420154/نقش-مادر-در-خانواده «نقش مادر در خانواده»، وبسایت راسخون.]</ref> کودکان هر دو جنس در ابتدا با مادر همانندسازی شخصیتی میکنند ولی در ادامه، مادران پسران خود را تشویق میکنند، تا در همانندسازی با پدر، نقشهای مردانه را بپذیرند.<ref>احمدی و تشکری، «تأثیر خانواده در جامعهپذیری نقشهای جنسیتی از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، 1400ش، ص59-58.</ref> اگر در این سن پدر یا مردی دیگر بهعنوان جانشین پدر حضور فیزیکی و معنوی در زندگی نداشته باشد، پسر ناخودآگاه با مادر همانندسازی میکند و ویژگیهای زنانه در او تقویت میشود. اگر دختری در این مرحله از داشتن مادر محروم باشد با پدر همانندسازی کرده و تمایل به فعالیتهای مردانه پیدا میکند.<ref>فاضلی، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، 1400ش، ص45.</ref> تأکید والدین بر هنجارهای اخلاق جنسی، مرزهای جنسیتی را برای نونهالان برجسته میکند. سوالهای جنسی کودکان که بیشتر از سنین سه تا چهار سالگی آغاز میشود، باید بهصورت مناسب پاسخ داده شود.<ref>فاضلی، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، 1400ش، ص44.</ref> آمیزش جنسی والدین، حتی در حضور فرزندی که خواب است، نکوهش شده است.<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج5، ص500.</ref> کودکان نیز نباید بدون اجازه وارد اتاق خصوصی والدین شوند.<ref>سوره نور، آیه 58.</ref> والدین باید با فرزندان خود، رفتار عفیفانه داشته باشند، مرد نامحرم نباید دختر بچه ششساله را بوسیده یا در آغوش گیرد.<ref>صدوق، من لا یحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص437.</ref> حتی پسر بچه نیز نباید دختر بچه ششساله را ببوسد.<ref>صدوق، من لا یحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص437.</ref> | سروری، تا سن هفتسالگی را شامل میشود. کودک در سن پنج و ششسالگی، نسخه کوچکی از جوانی است.<ref>«نگاهی به مراحل تربیت کودک از منظر دین»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.</ref> کودکان در حدود دو سالگی وارد هویت جنسیتی شده و قادرند که به خود و دیگران برچسپ دختر یا پسر بزنند، در سن پنجسالگی به سازگاری جنسیتی رسیده و میفهمند که جنسیت جنبه تغییرناپذیر هویت او است.<ref>حاجیاسماعیلی، «بررسی تطبیقی جامعهپذیری جنسیتی از منظر اسلام و رویکردهای جامعهشناختی»، 1402ش، ص88.</ref> کودکان در این مرحله تحت مراقبتهای مادرانه هستند.<ref>احمدی و تشکری، «تأثیر خانواده در جامعهپذیری نقشهای جنسیتی از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، 1400ش، ص57.</ref> مراقبت از کودک تا پنج سالگی بر عهده مادر است.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1420154/نقش-مادر-در-خانواده «نقش مادر در خانواده»، وبسایت راسخون.]</ref> کودکان هر دو جنس در ابتدا با مادر همانندسازی شخصیتی میکنند ولی در ادامه، مادران پسران خود را تشویق میکنند، تا در همانندسازی با پدر، نقشهای مردانه را بپذیرند.<ref>احمدی و تشکری، «تأثیر خانواده در جامعهپذیری نقشهای جنسیتی از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، 1400ش، ص59-58.</ref> اگر در این سن پدر یا مردی دیگر بهعنوان جانشین پدر حضور فیزیکی و معنوی در زندگی نداشته باشد، پسر ناخودآگاه با مادر همانندسازی میکند و ویژگیهای زنانه در او تقویت میشود. اگر دختری در این مرحله از داشتن مادر محروم باشد با پدر همانندسازی کرده و تمایل به فعالیتهای مردانه پیدا میکند.<ref>فاضلی، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، 1400ش، ص45.</ref> تأکید والدین بر هنجارهای اخلاق جنسی، مرزهای جنسیتی را برای نونهالان برجسته میکند. سوالهای جنسی کودکان که بیشتر از سنین سه تا چهار سالگی آغاز میشود، باید بهصورت مناسب پاسخ داده شود.<ref>فاضلی، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، 1400ش، ص44.</ref> آمیزش جنسی والدین، حتی در حضور فرزندی که خواب است، نکوهش شده است.<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج5، ص500.</ref> کودکان نیز نباید بدون اجازه وارد اتاق خصوصی والدین شوند.<ref>سوره نور، آیه 58.</ref> والدین باید با فرزندان خود، رفتار عفیفانه داشته باشند، مرد نامحرم نباید دختر بچه ششساله را بوسیده یا در آغوش گیرد.<ref>صدوق، من لا یحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص437.</ref> حتی پسر بچه نیز نباید دختر بچه ششساله را ببوسد.<ref>صدوق، من لا یحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص437.</ref> | ||
مرحله فرمانبرداری از هفتسالگی تا چهاردهسالگی را شامل شده و دوران فراگیری تأدیب است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3280/4366/35428/نگاهی-به-مراحل-تربیت-کودک-از-منظر-دین «نگاهی به مراحل تربیت کودک از منظر دین»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> تأدیب جنسیتی جدیتر از قبل صورت میگیرد تا هویت جنسیتی فرزندان رشد یابد.<ref>ابراهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب، 1395ش، ص533.</ref> در این دوره جامعهپذیری افزون بر خانواده، گروههای دوستی، رسانهها، آموزش و پرورش و سازمانهای اجتماعی مؤثر هستند و مقطع مناسبی برای آموزش ارزشها، احکام عبادی و آداب اجتماعی متناسب با جنسیت بچهها است.<ref>ابراهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب، 1395ش، ص529-528.</ref> حساسیت این مقطع برای دختران بیشتر است چون آنها از لحاظ جسمانی، سریعتر از پسران رشد کرده و علاقه خود را نسبت به جنس مخالف درک میکنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3280/4366/35428/نگاهی-به-مراحل-تربیت-کودک-از-منظر-دین «نگاهی به مراحل تربیت کودک از منظر دین»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در این مرحله باید حیا در وجود فرزندان بهخصوص در دختران تقویت شود. حیا موجب احساس احترام و عفت در برخورد با جنس مخالف میشود. از موانع پیدایش حیا در میان فرزندان شیوه نادرست معاشرت در خانه است. گفتار و کردارهای افرادی که در یک محل زندگی میکنند، نقش مهمی در تقویت یا تضعیف حیا در فرزندان دارد.<ref>فاضلی، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، 1400ش، ص48.</ref> محیط خانواده باید آرام و بدون علامتهای جنسی باشد تا باعث بروز انحرافهای جنسی، بلوغ زودرس و ناهنجاری در آنها نشود.<ref>فاضلی، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، 1400ش، ص43-42.</ref> از سن دهسالگی باید بستر خواب بچهها از همدیگر جدا شود.<ref>حرعاملی، وسایل الشیعه، 1409ق، ج21، ص461.</ref> دختران در التزام به حجب و حیای زنانه عمدتاً متأثر از مادران خود هستند، مادری که به زن بودن خود افتخار کند و هویت زنانه خود را بپذیرد به بهترین شکل میتواند احساس زیبای زن بودن را به دختر خود منتقل کند.<ref>فاضلی، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، 1400ش، ص45.</ref> غیرت از ویژگیهای محوری هویت مردانه است که عمدتاً از طریق تعامل پسر با پدر و دیگر مردان خانواده، در او پرورش مییابد. غیرت نقش جدی در آلوده نشدن نوجوانان و جوانان به رفتارهای نابهنجار جنسی دارد.<ref>فاضلی، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، 1400ش، ص49.</ref> | مرحله فرمانبرداری از هفتسالگی تا چهاردهسالگی را شامل شده و دوران فراگیری [[تأدیب]] است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3280/4366/35428/نگاهی-به-مراحل-تربیت-کودک-از-منظر-دین «نگاهی به مراحل تربیت کودک از منظر دین»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> تأدیب جنسیتی جدیتر از قبل صورت میگیرد تا هویت جنسیتی فرزندان رشد یابد.<ref>ابراهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب، 1395ش، ص533.</ref> در این دوره جامعهپذیری افزون بر خانواده، گروههای دوستی، رسانهها، آموزش و پرورش و سازمانهای اجتماعی مؤثر هستند و مقطع مناسبی برای آموزش ارزشها، احکام عبادی و آداب اجتماعی متناسب با جنسیت بچهها است.<ref>ابراهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب، 1395ش، ص529-528.</ref> حساسیت این مقطع برای دختران بیشتر است چون آنها از لحاظ جسمانی، سریعتر از پسران رشد کرده و علاقه خود را نسبت به جنس مخالف درک میکنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3280/4366/35428/نگاهی-به-مراحل-تربیت-کودک-از-منظر-دین «نگاهی به مراحل تربیت کودک از منظر دین»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در این مرحله باید حیا در وجود فرزندان بهخصوص در دختران تقویت شود. حیا موجب احساس احترام و عفت در برخورد با جنس مخالف میشود. از موانع پیدایش حیا در میان فرزندان شیوه نادرست معاشرت در خانه است. گفتار و کردارهای افرادی که در یک محل زندگی میکنند، نقش مهمی در تقویت یا تضعیف حیا در فرزندان دارد.<ref>فاضلی، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، 1400ش، ص48.</ref> محیط خانواده باید آرام و بدون علامتهای جنسی باشد تا باعث بروز انحرافهای جنسی، بلوغ زودرس و ناهنجاری در آنها نشود.<ref>فاضلی، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، 1400ش، ص43-42.</ref> از سن دهسالگی باید بستر خواب بچهها از همدیگر جدا شود.<ref>حرعاملی، وسایل الشیعه، 1409ق، ج21، ص461.</ref> دختران در التزام به حجب و حیای زنانه عمدتاً متأثر از مادران خود هستند، مادری که به زن بودن خود افتخار کند و هویت زنانه خود را بپذیرد به بهترین شکل میتواند احساس زیبای زن بودن را به دختر خود منتقل کند.<ref>فاضلی، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، 1400ش، ص45.</ref> غیرت از ویژگیهای محوری هویت مردانه است که عمدتاً از طریق تعامل پسر با پدر و دیگر مردان خانواده، در او پرورش مییابد. غیرت نقش جدی در آلوده نشدن نوجوانان و جوانان به رفتارهای نابهنجار جنسی دارد.<ref>فاضلی، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، 1400ش، ص49.</ref> | ||
در این دوره، دختران و پسران متناسب با سن و جنسیتشان باید بهتدریج وادار به عبادت و کار شوند تا با الزامات بندگی مأنوس شده، سختیهای روزگار را ببینند و بهعنوان فردی مؤمن و کارآزموده وارد اجتماع شوند.<ref>ابراهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب، 1395ش، ص532-531.</ref> همچنین در قبال انجام دادن مسئولیتها تشویق شده و در صورت نافرمانی باید تنبیه شوند.<ref>صدوق، من لا یحضره الفقیه، 1413ق، ج1، ص281.</ref> پاداشها باید هماهنگ با دستورالعملهای فرهنگی که رفتارهای مناسب را برای پسران و دختران در نظر میگیرد، ارائه شوند.<ref>حاجیاسماعیلی، «بررسی تطبیقی جامعهپذیری جنسیتی از منظر اسلام و رویکردهای جامعهشناختی»، 1402ش، ص87.</ref> | در این دوره، دختران و پسران متناسب با سن و جنسیتشان باید بهتدریج وادار به عبادت و کار شوند تا با الزامات بندگی مأنوس شده، سختیهای روزگار را ببینند و بهعنوان فردی مؤمن و کارآزموده وارد اجتماع شوند.<ref>ابراهیمیپور و دیگران، شاخصهای خانواده مطلوب، 1395ش، ص532-531.</ref> همچنین در قبال انجام دادن مسئولیتها تشویق شده و در صورت نافرمانی باید تنبیه شوند.<ref>صدوق، من لا یحضره الفقیه، 1413ق، ج1، ص281.</ref> پاداشها باید هماهنگ با دستورالعملهای فرهنگی که رفتارهای مناسب را برای پسران و دختران در نظر میگیرد، ارائه شوند.<ref>حاجیاسماعیلی، «بررسی تطبیقی جامعهپذیری جنسیتی از منظر اسلام و رویکردهای جامعهشناختی»، 1402ش، ص87.</ref> | ||
| خط ۱۶۴: | خط ۱۶۴: | ||
{{خانواده}} | {{خانواده}} | ||
