(۱۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
{{جعبه اطلاعات میراث جهانی یونسکو
| نام = ارگ بم
| نام = ارگ تاریخی بم
| تصویر = ارگ بم.png
| زیرنویس تصویر = ارگ تاریخی بم
| image_alt =ارگ تاریخی بم
| فایل پادکست =ارگ بم.ogg
| حجم فایلپادکست =۱۰/۲
| تاریخ پادکست =۲-۴-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان =
| کشور = ایران
| استان = کرمان
| شهر = بم
| مختصات =
| نوع اثر = شهرقلعه
| معیارهای ثبت =
| شماره ثبت =
| سال ثبت = ۲۰۰۴م
| دوره تاریخی = پیشاز اسلام{{سخ}}هخامنشیان{{سخ}}اشکانیان{{سخ}}ساسانیان
| فهرست =
| در خطر =
| وسعت = ۱۸۰ هزار متر مربع
| حریم حفاظتی =
| منطقه یونسکو =
| مالکیت =
| نهاد مسئول = سازمان میراث فرهنگی
| وبگاه رسمی =
}}
{{درشت|'''ارگ بم'''}}؛ بزرگترین شهر خشتی جهان در استان کرمان.
{{درشت|'''ارگ بم'''}}؛ بزرگترین شهر خشتی جهان در استان کرمان.
ارگ بم در استان کرمان، در ضلع جنوب شرقی کویر لوت و در نزدیکی شهر بم واقع شده است. این بنا بزرگترین سازهٔ خشتی جهان، پیش از زلزلهٔ سال ۱۳۸۲ش و یکی از آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو است. این بنا با قدمتی دو هزار ساله دارای معماری پیشرفتهٔ دفاعی، بخشهای حکومتی و مردمی، و سیستمهای آبرسانی و بادگیر بوده است. زلزلهٔ ۱۳۸۲ش حدود ۸۰درصد آن را تخریب کرد، اما با کمک یونسکو و کشورهایی مانند ژاپن و فرانسه، عملیات مرمت، توسط متخصصان ایرانی انجام شد و امروزه بخش زیادی از آن احیا شده است.
ارگ بم در [[استان کرمان]]، بزرگترین سازهٔ خشتی جهان و از شاخصترین شهرقلعههای تاریخی [[ایران]] با پیشینهای از دوران پیشاز [[اسلام]] است. این مجموعهٔ ثبتشده در [[میراث جهانی یونسکو در ایران|میراث جهانی یونسکو]]، شامل دو بخش اصلی حاکمنشین و عامهنشین با حصارها و برجهای دفاعی متعدد است. این بنا در زمینلرزهٔ ۱۳۸۲ش بهشدت ویران شد، اما بخش عمدهٔ آن طی پروژههای گستردهٔ ملی و بینالمللی مرمت و احیا شده است.
== معرفی ==
ارگ بم، واقع در شمال شرقی شهر بم، بزرگترین سازه خشتی جهان و نمونهای شاخص از معماری دفاعی و شهرسازی سنتی ایران است. این مجموعه با مساحتی نزدیک به ۶ هکتار (تقریباً ۳۰۰ در ۲۰۰ متر)، به صورت یک شهر-قلعه مستطیلشکل طراحی شده و تا اواسط دوره قاجار مسکونی بوده است.
== پیشینه و تاریخچه ==
ارگ بم دارای لایههای تاریخی متعددی است که بازسازیها و تغییرات دورانهای مختلف را در خود جای داده است:
دوران پیش از اسلام: شواهد معماری، بهویژه در بخشهای تحتانی، نشاندهنده قدمت قلعه تا دورههای اشکانی و ساسانی است. مطابق با روایتهای اساطیری (مانند شاهنامه) و متون تاریخی، پیریزی این بنا به دوران اردشیر بابکان و پس از شکست «هفتواد» بازمیگردد. ویژگیهای معماری پارتی همچون حیاط مرکزی، طرح دو ایوانی و گنبدهای قوسدار در بنا مشهود است.
دوران اسلامی: نفوذ معماری اسلامی در بازسازیهای دورههای بعدی بهوضوح دیده میشود. این قلعه تا حدود یک قرن پیش مسکونی باقی ماند و بهعنوان یک مرکز سیاسی و نظامی اهمیت خود را حفظ کرد.
== ساختار کالبدی و معماری ==
مصالح اصلی ارگ شامل خشت خام، گل و کاه است. از نظر مهندسی شهری، ارگ به دو بخش متمایز تقسیم میشود:
بخش علیا (حاکمنشین): واقع در دامنه کوه و مرتفعترین قسمت قلعه که مرکز فرماندهی و استقرار نیروهای نظامی بود.
بخش سفلی (عامهنشین): محوطه پاییندست که محل سکونت رعایا، زارعان و فعالیتهای تجاری بود.
در معماری ارگ بم، برخلاف تالارهای ستوندار هخامنشی، از ستونهای کمتری استفاده شده و بهجای آن، ایوانهای عریض، نیمستونهای تزئینی و طاقبندیهای قوسی (مشابه کاخ اشکانی آشور) به کار رفته است.
== بخشها و بناهای شاخص ==
عمارت چهارفصل: مهمترین بنای بخش حاکمنشین که در سه طبقه ساخته شده و محل صدور احکام حکومتی و اداری بود.
سیستم دفاعی و ورودیها: ارگ دارای حصارهای بلند و دروازههای متعدد است. دروازه اول به بازاری به طول ۶۰ متر منتهی میشود. دروازه دوم در مجاورت اصطبل قرار دارد و دروازه سوم به میدان توپخانه متصل است.
اصطبل: محوطهای وسیع با ظرفیت نگهداری نزدیک به ۲۰۰ اسب که آخورها و حوض آب آن همچنان باقی است.
زندان و حمام: در زیر عمارتهای بخش چهارم، زندانی مخوف قرار داشت که تمام زیرزمین آن فضا را اشغال میکرد. همچنین یک حمام در پشت عمارت چهارفصل تعبیه شده بود.
راه خروج اضطراری (کُتکِرم): راهی مخفی که از پشت عمارت چهارفصل به سمت شمال باز میشد و برای فرار افراد مستقر در دارالحکومه در شرایط بحرانی پیشبینی شده بود.
<nowiki>اینجا متن قالببندینشده وارد شود</nowiki>== سازمان فضایی ==
تنوع در معماری طبقات فوقانی و تحتانی عمارتها نشاندهنده تکامل بنا در طول قرنهاست. در حالی که طبقات زیرین با قوسها و مصالح قدیمیتر پیوند با دوران ساسانی و اشکانی را حفظ کردهاند، طبقات فوقانی تحت تأثیر سبکهای معماری دوران میانه و متأخر اسلامی (از جمله قاجار) قرار گرفتهاند که آثار گلولههای توپ متعلق به منازعات آن دوران بر بدنه بنا گواه این مدعاست.
[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص ۴۹.]
[http://noo.rs/GGwje ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص ۸۲-۸۳.]
[http://noo.rs/EYJQB افشین مهر، «اصول حاکم بر طراحی مجموعه ارگ بم»، ۱۳۸۲ش، ص ۳۱.]
[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص ۴۱-۴۲.]
[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص ۴۵.]
[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص ۵۲.]
[http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص ۲۱۶.]
[http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص ۲۱۹.]
== معرفی ==
== معرفی ==
ارگ بم در [[استان کرمان]]، در جنوب شرقی ایران، در مجاورت شهر بم و در حاشیهٔ جنوب شرقی کویر لوت قرار دارد. این بنا، بر روی صخرهای طبیعی و در کنار رودخانهٔ فصلی پشترود ساخته شده و در چهارراه جادهٔ ابریشم واقع بود. ارگ بم با مساحتی نزدیک به ۱۸۰٬۰۰۰ متر مربع، توسط دیوارهایی به بلندی ۶ تا ۷ متر و به طول ۱٬۸۱۵ متر احاطه شده است. این ارگ از دو بخش جداگانهٔ حکومتی و رعیتنشین، تشکیل شده و حدود ۶۷ برج در سطح آن پراکنده است. قدمت آن به دورهٔ هخامنشی میرسد و تا دورهٔ قاجار مسکونی بوده است.<ref>[https://sazehnews.ir/fa/news/46216/ارگ-بم-بزرگترین-سازهٔ-خشتی-در-جهان «ارگ بم بزرگترین سازهٔ خشتی در جهان»، وبسایت سازهنیوز.]</ref>
ارگ بم، واقع در شمالشرقی شهر [[بم]] در [[استان کرمان]]، بزرگترین سازهٔ خشتی جهان و یکی از شاخصترین نمونههای شهرقلعه در [[معماری ایرانی]] است.<ref>[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.]</ref> این مجموعه که بر فراز صخرهای بزرگ، مشرف به رودخانهٔ پشترود<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص۵۲.]</ref> و در مسیر [[جاده ابریشم]] بنا شده،<ref>«[http://noo.rs/GGwje ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص۸۲-۸۳.]</ref> در سال ۲۰۰۴م در فهرست [[میراث جهانی یونسکو در ایران|میراث جهانی یونسکو]] به ثبت رسید. این مجموعه با مساحتی نزدیک به ۶ هکتار، بهصورت مستطیلشکل طراحی شده و تا اواسط [[ایران در دوران قاجاریه|دوره قاجار]] مسکونی بوده است.<ref>[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.]</ref>
== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
برخی، ساخت ارگ بم را به دوران حکومت [[هخامنشیان]] و برخی به دوران حکومت [[اشکانیان]] نسبت میدهند. قدمت برخی از بناهای آن به دوران [[تیموریان]] تا قاجار بازمیگردد. منابعی مانند حدود العالم و تاریخ وزیری، قدمت این بنا را به دو هزار سال پیش بازگرداندهاند و خانهٔ رئیس سربازخانه، وضعیت نقشه مرکزی و نیز تعدادی خشت در خانهٔ حاکم، گواه بر این ادعا است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-%D8%A7%D8%B1%DA%AF-%D8%A8%D9%85/ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.]</ref>
یافتههای [[باستانشناسی]]، پیشینه ساخت ارگ بم را به دو هزار سال پیش میرساند.<ref>[http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۶.]</ref> شالوده ارگ فعلی متعلق به یکی از دورههای حکومت [[هخامنشیان]]، [[اشکانیان]] و [[ساسانیان]] دانسته شده است.<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص۴۳]؛ [http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.]</ref> در متونی نظیر کارنامه اردشیر بابکان، شکلگیری ارگ با افسانه هفتواد و کرم جادویی پیوند خورده است<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۹۶۸م، ج۷، ص۱۳۹–۱۵۴؛ کارنامه اردشیر بابکان، ۱۳۵۴ش، ص۷۶–۸۷؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۲ش، ص۱۰۳؛ مستوفی، نزهةالقلوب، ۱۳۳۱ق، ص۱۴۰؛ شاهحسین بن غیاثالدین محمد، احیاءالملوک، ۱۳۴۴ش، ص۲۰۲؛ وزیری کرمانی، تاریخ کرمان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۶۲–۲۶۸؛ وزیری کرمانی، جغرافیای کرمان، ۱۳۵۴ش، ص۹۳.</ref> که نمادی از رونق نساجی و تجارت [[ابریشم]] در این منطقه است.<ref>[http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۶.]</ref> بخشی از باور عمومی مردم بم دربارهٔ تاریخچه و نام ارگ بم، بر این افسانه استوار است.<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص۴۱-۴۲.]</ref> ارگ بم در قرن سوم قمری توسط مجاشع بن مسعود سلمی فتح شد. گزارشهای تاریخی از وجود [[مسجد جامع]]، [[بازار]] و چهار دروازه اصلی (دروازه شهر، نرماشیر، کوکان و فرُج) در این دوران خبر میدهند.<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص۴۳.]</ref> این مجموعه تا سال ۱۲۵۴ق مسکونی بود، اما پساز غائله [[آقاخان اول|آقاخان محلاتی]] و تبدیل آن به پادگان نظامی، بهتدریج اهمیت مسکونی خود را از دست داد و در اواسط [[ایران در دوران قاجاریه|دوره قاجار]] متروکه شد.<ref>[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.]</ref>
لایههای ساختمانی متعدد این بنا نشاندهندهٔ ساختوسازهای پیدرپی این مکان در دورانهای مختلف است. کارشناسان با توجه به نوع معماری این سازهها، قدمت آنها را تخمین میزنند؛ بهطور مثال ایوان [[مسجد]] این بنا به سازههای قرون چهارم تا هفتم یعنی دوران سامانیان تا [[سلجوقیان]] شباهت دارد و طاق ورودی ارگ بم به سازههای دوران ساسانیان شباهت دارد. معماری ارگ بم، مشابه شهر پارتانیسا (پایتخت پارتیان) در عشقآباد است. همچنین اسنادی دربارهٔ حملهٔ اردشیر بابکان (اولین پادشاه ساسانی) به بم وجود دارد؛<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-ارگ-بم/ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.]</ref> یکی از این اسناد، [[شاهنامه]] است که در آن به حملهٔ اردشیر بابکان به دژ کجاران برای شکست پادشاه هفتان بوخت (هفتواد) اشاره شده است. دژ هفتواد نخستین پایههای قلعهٔ بم بوده که روی کوهی که ارگ بم در آن واقع شده، قرار داشت.<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۹۶۸م، ج۷، ص۱۳۹–۱۵۴؛ کارنامه اردشیر بابکان، ۱۳۵۴ش، ص۷۶–۸۷؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۲ش، ص۱۰۳؛ مستوفی، نزهةالقلوب، ۱۳۳۱ق، ص۱۴۰؛ شاهحسین بن غیاثالدین محمد، احیاءالملوک، ۱۳۴۴ش، ص۲۰۲؛ وزیری کرمانی، تاریخ کرمان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۶۲–۲۶۸؛ وزیری کرمانی، جغرافیای کرمان، ۱۳۵۴ش، ص۹۳.</ref> [[مسجد جامع]]، مسجد پیامبر و یک [[حسینیه]] با ایوانی دو طبقه و سه منبر خشتی در دوران پس از اسلام به این بنا افزوده شد.<ref>[https://safarmarket.com/blog/attractions/iran/bam/arg-e-bam «ارگ بم»، وبسایت سفرمارکت.]</ref>
از قرن هفتم تا یازدهم میلادی، اوج شکوفایی ارگ بم بوده است؛ زیرا این منطقه در چهارراه جاده ابریشم و جادههای منتهی به آسیای میانه، [[خلیج فارس]] و مصر بود و یک مرکز تجاری پررونق بوده است.<ref>[https://safarmarket.com/blog/attractions/iran/bam/arg-e-bam «ارگ بم»، وبسایت سفرمارکت.]</ref> بعدها حملهٔ عشایر ترک و مغولها به این ارگ و زوال جادهٔ ابریشم باعث از میان رفتن رونق این بنا شد.<ref>[https://www.yjc.news/fa/news/7799961/ارگ-بم-چه-راز-هایی-در-سینه-دارد «ارگ بم چه رازهایی در سینه دارد»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> حدود ۱۵۰ سال پیش ساکنان ارگ بم آن را ترک کرده و در نخلستانها و باغهای اطراف آن سکنا گزیدند.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-ارگ-بم/ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.]</ref>
== معماری ==
== معماری ==
کارشناسان معتقدند که طراحان ارگ بم شکل نهایی این شهر را قبلاز ساخت، پیشبینی کرده بودند. این شهر کوچک به شکل دژ مستحکمی ساخته شده تا امنیت شهر را برقرار کرده و مانع نفوذ دشمن شود. شهر دارای دو بخش رعیتنشین و حکومتی بوده و هر کدام سازههای خاصی داشتند. این ارگ حدود ۱۸ هزار متر مربع مساحت و دیوارهایی با ارتفاع ۷ متر و به شکل تو در تو داشته است. این ارگ مطابق شیوهٔ مادها و پارتیان روی تپهای بلند ساخته شده است تا هم دسترسی دشمن سخت شود و هم تسلط بیشتری بر مناطق اطراف داشته باشد. وجود محلههای مسکونی و چگونگی اتصال این محلهها به یکدیگر و نحوهٔ قرار گرفتن این بناها روی شیب تپه (مانند عمارت بینظیر چهارفصل در بالاترین نقطه ارگ) دانش پیشرفته شهرسازی و معماری آن دوران را نشان میدهد.
ارگ بم با مساحتی حدود ۱۸۰ هزار متر مربع، توسط خندقی عمیق و حصاری به طول ۱۸۱۵ متر با ۶۷ برج دیدهبانی محصور شده است.<ref>«[http://noo.rs/GGwje ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص۸۲-۸۳.]</ref> ورودی اصلی در جبهه جنوبی قرار دارد.<ref>[http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۹.]</ref> در حصار شمالی نیز دروازه دومی برای دسترسی به فضای میان دو بارو و محدوده رودخانه پشترود تعبیه شده بود که بخشی از عرصههای نظامی محسوب میشد. کالبد شهر بهگونهای طراحی شده که لایههای جدید توسعه در طول قرنها، بهصورت هماهنگ با بدنه اصلی پیوند خوردهاند. مصالح غالب آن خشت خام، گل رس، کاه و در موارد خاص ساروج است.<ref>«[http://noo.rs/GGwje ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص۸۲-۸۳.]</ref>
برای ساخت این قلعه از گل رس، لاشه سنگ، کاه و خشت خام استفاده شده که این امر باعث حفظ اسکلت اصلی در طول قرنها شده است. در دوران قاجاریه بهدلیل استحکام و عظمت این قلعه، آن را «قلعهٔ خدای آفریده» میگفتند. سازندگان این ارگ از ترکیب مهندسی باد و مهندسی آب در معماری بناها استفاده کردند. با توجه به گرمای زیاد و رطوبت کم این منطقه، محلهای با بیشترین میزان باد برای ارگ در نظر گرفته شد؛ بهطوری که باد از بخش غربی ارگ وارد و پساز عبور از دالانها راهی حاکمنشین میشد.
از نظر مهندسی شهری، ارگ به دو بخش تقسیم میشود:<ref>«[http://noo.rs/GGwje ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، ۱۳۹۷ش، ص۸۲-۸۳.]</ref>
* [[پرونده:ارگ بم۱.jpg|جایگزین=حاکمنشین ارگ بم|بندانگشتی|حاکمنشین ارگ بم]]بخش حاکمنشین: واقع در دامنه کوه و مرتفعترین قسمت قلعه که مرکز فرماندهی و استقرار نیروهای نظامی و شامل عمارت چهارفصل، دژ نظامی، سربازخانه، اصطبل و چاه آب ۴۰ متری است.
* بخش عامهنشین: محوطه پاییندست که محل سکونت رعایا، کشاورزان و فعالیتهای تجاری بود. این بخش شامل حدود ۴۰۰ خانه در سه تیپ معماری فرودست، متوسط و اعیانی است. خانههای اشرافی دارای ایوان و فضاهای اختصاصی برای فصول مختلف بودند. از بناهای شاخص این بخش میتوان به [[مسجد جامع]]، [[مدرسه]]، [[بازار]] و خانههای مشهوری چون خانه سیستانیها و خانه یهودیان اشاره کرد.
در این ارگ از سیستم تأمین آب و بادگیر استفاده شده است. بادگیرها مانند کولر طبیعی محوطه را خنک میکردند. در عمارتهای بزرگتر بادگیرهای چهارسازهای و در عمارتهای کوچکتر از بادگیرهای تکی استفاده میشد تا باد از جهات مختلف وارد خانهها شود. در مسیر باد نیز حوضچههای کوچکی قرار داشت تا هوا را خنک کرده و گرد و خاک را از بین ببرند. همچنین در سیستم آبرسانی این ارگ، دو رشته قنات وجود داشت که آب آنها از طریق ساختمان پخشگاه منشعب میشد و بخشی از آن با لولههای سفالی به ساختمان شترگاه در خندق غربی و پساز آن به میان ارگ میرسید تا مردم بتوانند از آب آن استفاده کنند.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-ارگ-بم/ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.]</ref>
در معماری ارگ بم، برخلاف تالارهای ستوندار هخامنشی، از ستونهای کمتری استفاده شده و بهجای آن، ایوانهای عریض، نیمستونهای تزئینی و طاقبندیهای قوسی، مشابه [[کاخ آشور|کاخ اشکانی آشور]]، به کار رفته است.<ref>[http://noo.rs/EYJQB افشین مهر، «اصول حاکم بر طراحی مجموعه ارگ بم»، ۱۳۸۲ش، ص۳۱؛][http://noo.rs/bixG8 فرح بخش و منصوری، «بازشناسی استحکامات دفاعی ارگ بم»، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۹.]</ref>
== بخشهای مختلف ارگ ==
== بخشهای مختلف ارگ ==
یکی از ویژگیهای منحصربهفرد این بنا، ۴ حصار آن است. نخستین حصار با ۱۸ متر ارتفاع و ۶ متر پهنا، ساکنان را از هجوم دشمن حفظ میکرد.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-ارگ-بم/ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.]</ref> دور حصار شهر، خندق پهن و عمیقی وجود داشت که آثاری از آن باقی مانده است. بر گرد این حصار، برجهای کوچک و بزرگی قرار داشت.<ref>حکیم، گنج دانش، ۱۳۶۶ش، ص۸۲۴؛ اعتمادالسلطنه، مرآةالبلدان، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۴۷۱؛ ناظرزاده کرمانی، «ارگ بم»، ۱۳۵۱ش، ج۲، ص۲۰–۲۱؛ پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۲۴۱؛ Pottinger, Travels in Beloochistan and Sinde, 1816, P201.</ref> در سدهٔ ۴ قمری حصار بیرونی شهر چهار دروازه داشت.<ref>مقدسی، احسنالتقاسیم، ۱۹۰۶م، ص۴۶۵.</ref> در دو سوی دروازهها اتاقکهایی برای استقرار نگهبانان ساخته شده بود. پساز دروازه اول، بازاری با طول ۶۰۰ متر و مسجد، [[حسینیه]]، زورخانه و کارگاه [[عصاری]] قرار داشت. پساز دروازهٔ دوم، اصطبلی با آبشخورها و آخورها وجود داشت. سومین دروازه که در ورودی ارگ بود به میدان توپخانه ختم میشد. پساز دروازه چهارم نیز زندان ارگ بنا شده بود. مرتفعترین قسمت قلعه، قسمت حاکمنشین بود که ۲ طبقه داشت. بر فراز این ساختمان، برج دیدبانی چهار طبقهای قرار داشت که با استفاده از آن، مناطق مختلف ارگ زیرنظر گرفته میشد. پساز خانهٔ حاکم، عمارت چهار فصل قرار داشت که ۴ اتاق مرتبط به هم در ۴ گوشة آن قرار داشت. در پشت عمارت چهارفصل، حمامی ساخته شده بود.<ref>باستانی پاریزی، «ارگ بم»، ۱۳۳۵ش، ص۲۹–۳۱؛ ناظرزاده کرمانی، «ارگ بم»، ۱۳۵۱ش، ص۲۱–۲۲؛ گاوبه، «ارگ بم»، ۱۳۶۵ش، ص۳۰۵–۳۰۹؛ پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۲۲۵و۳۳۰و۲۳۳–۲۳۴و۲۳۷–۲۳۸؛ نوربخش، ارگ بم، ۱۳۵۵ش، ص۹۸.</ref>
یکی از ویژگیهای این بنا، ۴ حصار آن است. نخستین حصار با ۱۸ متر ارتفاع و ۶ متر پهنا، ساکنان را از هجوم دشمن حفظ میکرد.<ref>[http://noo.rs/EYJQB افشین مهر، «اصول حاکم بر طراحی مجموعه ارگ بم»، ۱۳۸۲ش، ص۳۱.]</ref> دور حصار شهر، خندق پهن و عمیقی وجود داشت که آثاری از آن باقی مانده است. بر گرد این حصار، برجهای کوچک و بزرگی قرار داشت.<ref>حکیم، گنج دانش، ۱۳۶۶ش، ص۸۲۴؛ اعتمادالسلطنه، مرآةالبلدان، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۴۷۱؛ ناظرزاده کرمانی، «ارگ بم»، ۱۳۵۱ش، ج۲، ص۲۰–۲۱؛ پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۲۴۱؛ Pottinger, Travels in Beloochistan and Sinde, 1816, P201.</ref> در سدهٔ ۴ قمری حصار بیرونی شهر چهار دروازه داشت.<ref>مقدسی، احسنالتقاسیم، ۱۹۰۶م، ص۴۶۵.</ref> در دو سوی دروازهها اتاقکهایی برای استقرار نگهبانان ساخته شده بود. پساز دروازه اول، بازاری با طول ۶۰۰ متر و مسجد، [[حسینیه]]، [[زورخانه]] و [[عصارخانه|کارگاه عصاری]] قرار داشت. پساز دروازهٔ دوم، اصطبلی با آبشخورها و آخورها وجود داشت. سومین دروازه که در ورودی ارگ بود به میدان توپخانه ختم میشد. پساز دروازه چهارم نیز زندان ارگ بنا شده بود. مرتفعترین قسمت قلعه، قسمت حاکمنشین بود که ۲ طبقه داشت. بر فراز این ساختمان، برج دیدبانی چهار طبقهای قرار داشت که با استفاده از آن، مناطق مختلف ارگ زیرنظر گرفته میشد. پساز خانهٔ حاکم، عمارت چهار فصل قرار داشت که ۴ اتاق مرتبط به هم در ۴ گوشهٔ آن قرار داشت. در پشت عمارت چهارفصل، [[حمام|حمامی]] ساخته شده بود.<ref>باستانی پاریزی، «ارگ بم»، ۱۳۳۵ش، ص۲۹–۳۱؛ ناظرزاده کرمانی، «ارگ بم»، ۱۳۵۱ش، ص۲۱–۲۲؛ گاوبه، «ارگ بم»، ۱۳۶۵ش، ص۳۰۵–۳۰۹؛ پازوکی طرودی، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، ۱۳۷۶ش، ص۲۲۵و۳۳۰و۲۳۳–۲۳۴و۲۳۷–۲۳۸؛ نوربخش، ارگ بم، ۱۳۵۵ش، ص۹۸.</ref>
خانههای ارگ سه دستهٔ اعیانی، نیمهاعیانی و رعیتنشین داشت. خانههایی با دو تا سه اتاق به افراد فقیر تعلق داشت. اقشار متوسط خانههایی با سه تا چهار اتاق و گاهی ایوان داشتند. خانههای اعیانی دارای اندرونی و بیرونی، چاه آب، اصطبل و حمام خصوصی بود.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-ارگ-بم/ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.]</ref>
== مرمت و بازسازی ==
[[پرونده:ارگ بم۲.png|جایگزین=تصویری از دوره ارگ بم در دوره قاجار|بندانگشتی|تصویری از ارگ بم در دوره قاجار]]
روند مرمت و بازسازی ارگ بم از اواخر [[ایران در دوران قاجاریه|دوره قاجار]] و پساز درگیریهای [[آقاخان اول|آقاخان محلاتی]] با تعمیرات اضطراری عباسقلیخان جوانشیر آغاز شد، اما این مجموعه پساز پایان کاربری نظامی در [[دوره پهلوی اول]]، از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۰ش با تخریبهای گسترده انسانی و فرسایش کالبدی مواجه شد. دور جدید فعالیتهای حفاظتی با مرمت علمی عمارت چهارفصل در سال ۱۳۳۷ش کلید خورد و با ثبت این اثر در فهرست [[آثار ملی ایران]] در سال ۱۳۴۵ش، ارگ بم از سال ۱۳۵۱ش تحتحمایت سازمان ملی حفاظت آثار باستانی قرار گرفت و بودجههای سالانه به آن اختصاص یافت؛ این تلاشها با تبدیل ارگ به یکی از پروژههای بزرگ سازمان میراث فرهنگی در سال ۱۳۷۲ش، از اقدامات مقطعی به برنامههای جامع پژوهشی،<ref>[http://noo.rs/Cxey9 مهریار، «سیمای تاریخی ارگ بم»، ۱۳۸۳ش، ص47.]</ref> ساماندهی محیطی و مرمت کالبدی بناهای شاخصی چون مسجد جامع، اصطبل و خانههای تاریخی ارتقا یافت که تا پیشاز زلزله سال ۱۳۸۲ش بهطور مستمر ادامه داشت. در سال ۱۳۸۲ش، زلزلهٔ مهیبی به بزرگی ۶/۳ ریشتر باعث تخریب ۸۰درصد ارگ بم شد.<ref>[http://noo.rs/nvbuL «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، ۱۳۸۴ش، ص۴۹.]</ref>
== ویرانی و بازسازی ==
پساز آن، روند مرمت با پیشرفتی حدود ۹۲درصد به مراحل پایانی خود نزدیک شده و طی آن بخشهای کلیدی نظیر حاکمنشین، مسجد جامع، بازار و برجهای حفاظتیِ شمال و شرق بهطور کامل احیا شدهاند. این پروژه که با تلفیق مصالح سنتی خشتی و فناوریهای نوینی چون اسکن سهبعدی و مدلسازی دیجیتال پیش میرود، از همکاریهای فنی بینالمللی با کشورهایی نظیر [[آلمان]] و [[فرانسه]] و حمایتهای علمی [[یونسکو]] بهره جسته است؛ بااینحال، تکمیل بخشهای باقیمانده ازجمله حصارهای جنوبی و غربی، حمام تاریخی و منظر فرهنگی باغها، با چالشهایی همچون کمبود اعتبارات مالی، شرایط اقلیمی سخت منطقه و محدودیتهای حقوقی مواجه است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6329399/آخرین-وضعیت-مرمت-ارگ-بم-و-چالش-های-پیش-رو «آخرین وضعیت مرمت ارگ تاریخی بم و چالشهای پیش رو»، خبرگزاری مهر.]</ref>
در سال ۱۳۸۲ش، زلزلهٔ مهیبی به بزرگی ۶/۶ ریشتر باعث تخریب ۸۰درصد ارگ بم شد. این آسیب، جایگاه آن را در فهرست میراث جهانی یونسکو به خطر انداخت. پساز زلزله، سازمان جهانی یونسکو و برخی کشورهای دیگر مانند ژاپن، فرانسه و ایتالیا کمکهای مالی و فنی خود را برای بازسازی این بنا اختصاص دادند. عملیات آواربرداری از ارگ از سال ۱۳۸۳ش آغاز و تا هفت سال ادامه داشت. اقدامات مرمتی از سال ۱۳۸۵ شمسی آغاز شد. حدود ۹۹درصد مرمت این بنا توسط متخصصان ایرانی انجام شد. آنها کوشیدند بازسازی بهگونهای باشد که به ماهیت تاریخی آن آسیبی نرسد و استحکام آن در صورت زلزلههای بعدی حفظ شود.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-ارگ-بم/ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.]</ref>
== دسترسی ==
== نگارخانه ==
ارگ بم در خیابان بهمنشهر بم واقع شده است. این بنا در شمال رودخانهٔ پشترود و در بالای صخرهای ساخته شده است. شهر بم در قسمت جنوبی این بنا واقع شده و از شرق به یخچال قدیمی و باغهای محلهٔ باغ دروازه و بقایای مسجد حضرت رسول، از غرب به محلةهٔ مزار خواجهمراد و از جنوب به محلةهٔ حافظ آباد و پارک ارگ دسترسی دارد.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8348-ارگ-بم/ «ارگ بم»، وبسایت کجارو.]</ref>
<gallery widths="250" heights="۲۵۰">
پرونده:ارگ بم۳.png|بازسازی ارگ بم بعد از زلزله سال ۱۳۸۲ش
پرونده:ارگ بم۴.png|ارگ بم بعد از زلزله سال ۱۳۸۲ش
</gallery>
== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۸۵:
خط ۶۷:
== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* «ارگ بم»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
* «آخرین وضعیت مرمت ارگ تاریخی بم و چالشهای پیش رو»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۸ دی ۱۴۰۳ش.
* «ارگ بم»، وبسایت سفرمارکت، تاریخ بازدید: ۲۲ مرداد ۱۴۰۱ش.
* «ارگ بم بزرگترین مجموعه خشتی جهان»، رشد معلم، شماره ۱۹۶، دی ۱۳۸۴ش.
* «ارگ بم بزرگترین سازهٔ خشتی در جهان»، وبسایت سازهنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۳۹۷ش.
* «ارگ بم، برگی تازه از تاریخ معاصر ایران»، بنیان اندیشی، شماره ۲، بهار ۱۳۹۷ش.
* «ارگ بم چه رازهایی در سینه دارد»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۰ش.
* اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، بهتحقیق عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
* اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآه البلدان، بهتحقیق عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
* افشین مهر، وحید، «اصول حاکم بر طراحی مجموعه ارگ بم»، پیک نور، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۲ش.
* باستانی پاریزی، محمدابراهیم، «ارگ بم»، راهنمای آثار تاریخی کرمان، تهران، ۱۳۳۵ش.
* باستانی پاریزی، محمدابراهیم، «ارگ بم»، راهنمای آثار تاریخی کرمان، تهران، ۱۳۳۵ش.
* پازوکی طرودی، ناصر، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، تهران، ۱۳۷۶ش.
* پازوکی طرودی، ناصر، استحکامات دفاعی در ایران دورهٔ اسلامی، تهران، ۱۳۷۶ش.
ارگ بم در استان کرمان، بزرگترین سازهٔ خشتی جهان و از شاخصترین شهرقلعههای تاریخی ایران با پیشینهای از دوران پیشاز اسلام است. این مجموعهٔ ثبتشده در میراث جهانی یونسکو، شامل دو بخش اصلی حاکمنشین و عامهنشین با حصارها و برجهای دفاعی متعدد است. این بنا در زمینلرزهٔ ۱۳۸۲ش بهشدت ویران شد، اما بخش عمدهٔ آن طی پروژههای گستردهٔ ملی و بینالمللی مرمت و احیا شده است.
معرفی
ارگ بم، واقع در شمالشرقی شهر بم در استان کرمان، بزرگترین سازهٔ خشتی جهان و یکی از شاخصترین نمونههای شهرقلعه در معماری ایرانی است.[۱] این مجموعه که بر فراز صخرهای بزرگ، مشرف به رودخانهٔ پشترود[۲] و در مسیر جاده ابریشم بنا شده،[۳] در سال ۲۰۰۴م در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این مجموعه با مساحتی نزدیک به ۶ هکتار، بهصورت مستطیلشکل طراحی شده و تا اواسط دوره قاجار مسکونی بوده است.[۴]
تاریخچه
یافتههای باستانشناسی، پیشینه ساخت ارگ بم را به دو هزار سال پیش میرساند.[۵] شالوده ارگ فعلی متعلق به یکی از دورههای حکومت هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان دانسته شده است.[۶] در متونی نظیر کارنامه اردشیر بابکان، شکلگیری ارگ با افسانه هفتواد و کرم جادویی پیوند خورده است[۷] که نمادی از رونق نساجی و تجارت ابریشم در این منطقه است.[۸] بخشی از باور عمومی مردم بم دربارهٔ تاریخچه و نام ارگ بم، بر این افسانه استوار است.[۹] ارگ بم در قرن سوم قمری توسط مجاشع بن مسعود سلمی فتح شد. گزارشهای تاریخی از وجود مسجد جامع، بازار و چهار دروازه اصلی (دروازه شهر، نرماشیر، کوکان و فرُج) در این دوران خبر میدهند.[۱۰] این مجموعه تا سال ۱۲۵۴ق مسکونی بود، اما پساز غائله آقاخان محلاتی و تبدیل آن به پادگان نظامی، بهتدریج اهمیت مسکونی خود را از دست داد و در اواسط دوره قاجار متروکه شد.[۱۱]
معماری
ارگ بم با مساحتی حدود ۱۸۰ هزار متر مربع، توسط خندقی عمیق و حصاری به طول ۱۸۱۵ متر با ۶۷ برج دیدهبانی محصور شده است.[۱۲] ورودی اصلی در جبهه جنوبی قرار دارد.[۱۳] در حصار شمالی نیز دروازه دومی برای دسترسی به فضای میان دو بارو و محدوده رودخانه پشترود تعبیه شده بود که بخشی از عرصههای نظامی محسوب میشد. کالبد شهر بهگونهای طراحی شده که لایههای جدید توسعه در طول قرنها، بهصورت هماهنگ با بدنه اصلی پیوند خوردهاند. مصالح غالب آن خشت خام، گل رس، کاه و در موارد خاص ساروج است.[۱۴]
از نظر مهندسی شهری، ارگ به دو بخش تقسیم میشود:[۱۵]
حاکمنشین ارگ بمبخش حاکمنشین: واقع در دامنه کوه و مرتفعترین قسمت قلعه که مرکز فرماندهی و استقرار نیروهای نظامی و شامل عمارت چهارفصل، دژ نظامی، سربازخانه، اصطبل و چاه آب ۴۰ متری است.
بخش عامهنشین: محوطه پاییندست که محل سکونت رعایا، کشاورزان و فعالیتهای تجاری بود. این بخش شامل حدود ۴۰۰ خانه در سه تیپ معماری فرودست، متوسط و اعیانی است. خانههای اشرافی دارای ایوان و فضاهای اختصاصی برای فصول مختلف بودند. از بناهای شاخص این بخش میتوان به مسجد جامع، مدرسه، بازار و خانههای مشهوری چون خانه سیستانیها و خانه یهودیان اشاره کرد.
در معماری ارگ بم، برخلاف تالارهای ستوندار هخامنشی، از ستونهای کمتری استفاده شده و بهجای آن، ایوانهای عریض، نیمستونهای تزئینی و طاقبندیهای قوسی، مشابه کاخ اشکانی آشور، به کار رفته است.[۱۶]
بخشهای مختلف ارگ
یکی از ویژگیهای این بنا، ۴ حصار آن است. نخستین حصار با ۱۸ متر ارتفاع و ۶ متر پهنا، ساکنان را از هجوم دشمن حفظ میکرد.[۱۷] دور حصار شهر، خندق پهن و عمیقی وجود داشت که آثاری از آن باقی مانده است. بر گرد این حصار، برجهای کوچک و بزرگی قرار داشت.[۱۸] در سدهٔ ۴ قمری حصار بیرونی شهر چهار دروازه داشت.[۱۹] در دو سوی دروازهها اتاقکهایی برای استقرار نگهبانان ساخته شده بود. پساز دروازه اول، بازاری با طول ۶۰۰ متر و مسجد، حسینیه، زورخانه و کارگاه عصاری قرار داشت. پساز دروازهٔ دوم، اصطبلی با آبشخورها و آخورها وجود داشت. سومین دروازه که در ورودی ارگ بود به میدان توپخانه ختم میشد. پساز دروازه چهارم نیز زندان ارگ بنا شده بود. مرتفعترین قسمت قلعه، قسمت حاکمنشین بود که ۲ طبقه داشت. بر فراز این ساختمان، برج دیدبانی چهار طبقهای قرار داشت که با استفاده از آن، مناطق مختلف ارگ زیرنظر گرفته میشد. پساز خانهٔ حاکم، عمارت چهار فصل قرار داشت که ۴ اتاق مرتبط به هم در ۴ گوشهٔ آن قرار داشت. در پشت عمارت چهارفصل، حمامی ساخته شده بود.[۲۰]
مرمت و بازسازی
تصویری از ارگ بم در دوره قاجار
روند مرمت و بازسازی ارگ بم از اواخر دوره قاجار و پساز درگیریهای آقاخان محلاتی با تعمیرات اضطراری عباسقلیخان جوانشیر آغاز شد، اما این مجموعه پساز پایان کاربری نظامی در دوره پهلوی اول، از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۰ش با تخریبهای گسترده انسانی و فرسایش کالبدی مواجه شد. دور جدید فعالیتهای حفاظتی با مرمت علمی عمارت چهارفصل در سال ۱۳۳۷ش کلید خورد و با ثبت این اثر در فهرست آثار ملی ایران در سال ۱۳۴۵ش، ارگ بم از سال ۱۳۵۱ش تحتحمایت سازمان ملی حفاظت آثار باستانی قرار گرفت و بودجههای سالانه به آن اختصاص یافت؛ این تلاشها با تبدیل ارگ به یکی از پروژههای بزرگ سازمان میراث فرهنگی در سال ۱۳۷۲ش، از اقدامات مقطعی به برنامههای جامع پژوهشی،[۲۱] ساماندهی محیطی و مرمت کالبدی بناهای شاخصی چون مسجد جامع، اصطبل و خانههای تاریخی ارتقا یافت که تا پیشاز زلزله سال ۱۳۸۲ش بهطور مستمر ادامه داشت. در سال ۱۳۸۲ش، زلزلهٔ مهیبی به بزرگی ۶/۳ ریشتر باعث تخریب ۸۰درصد ارگ بم شد.[۲۲]
پساز آن، روند مرمت با پیشرفتی حدود ۹۲درصد به مراحل پایانی خود نزدیک شده و طی آن بخشهای کلیدی نظیر حاکمنشین، مسجد جامع، بازار و برجهای حفاظتیِ شمال و شرق بهطور کامل احیا شدهاند. این پروژه که با تلفیق مصالح سنتی خشتی و فناوریهای نوینی چون اسکن سهبعدی و مدلسازی دیجیتال پیش میرود، از همکاریهای فنی بینالمللی با کشورهایی نظیر آلمان و فرانسه و حمایتهای علمی یونسکو بهره جسته است؛ بااینحال، تکمیل بخشهای باقیمانده ازجمله حصارهای جنوبی و غربی، حمام تاریخی و منظر فرهنگی باغها، با چالشهایی همچون کمبود اعتبارات مالی، شرایط اقلیمی سخت منطقه و محدودیتهای حقوقی مواجه است.[۲۳]
بازسازی ارگ بم بعد از زلزله سال ۱۳۸۲ش
ارگ بم بعد از زلزله سال ۱۳۸۲ش
