خاک‌سپاری: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''خاک‌سپاری'''}}، آیین دفن پیکر مردگان در خاک.

انسان‌ها در بسیاری از جوامع، مردگان را در خاک دفن می‌کنند. مسلمانان نیز در چارچوب فرهنگ اسلامی، جنازه فرد مسلمان را پس از غسل، [[تشییع جنازه|تشییع]] و اقامه [[نماز میت]]، با آداب خاصی به خاک می‌سپارند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/دفن «دفن» در دانشنامه ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 18 مهر 1400.]</ref>

== فلسفه خاک‌سپاری ==

دربارهٔ حکمت خاک‌سپاری مواردی ذکر شده است از جمله رعایت حرمت جنازه، پنهان ماندن آن از دیدِ مردم، در امان بودن جسد از آزار دشمنان، جلوگیری از اندوه دوستان و پیشگیری از آزردگی مردم به‌سبب انتشار بوی جسد یا فساد آن. بر این اساس، عمق قبر باید به اندازه‌ای باشد که جسد مرده را از تأثیر عوامل بیرونی مصون بدارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10009/1/1 غروی تبریزی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی: الطهارة، 1426ق، ج۹، ص۲۹۳ـ ۲۹۵]؛ زحیلی، الفقه الاسلامی و ادلّته، 1418ق، ج۲، ص۱۵۴۹.</ref>

== در فرهنگ و ملل ==

ایرانیان دوره باستان بر اساس [[فرهنگ]] و شرایط اقلیمی خود روش‌های متفاوتی برای دفن مردگان داشتند؛ در جنوب ایران متداول بود که جسد را با موم پوشانده و آن‌گاه آن را دفن می‌کردند. گاه در مناطق جنوبی دریای مازندران و سایر مناطق پر[[جنگل]] نیز به‌علت فراوانی چوب، جسد را می‌سوزاندند. در مناطقی از ایران گاهی اجساد را در دخمه‌هایی می‌گذاشتند تا طعمهٔ لاشخورها شوند. در برخی از مناطق نیز اموات را در تابوت‌ها یا کوزه‌های سفالین دفن می‌کردند. پس از گسترش [[آیین زرتشت|دین زرتشت]] در ایران، سوزاندن، غرق کردن و خاک‌سپاری جسد گناه بزرگی شمرده می‌شد.<ref>[https://article.tebyan.net/223575/کفن-و-دفن-در-ایران-باستان رشیدی، «کفن و دفن در ایران باستان»، سایت تبیان، 12 مهر 1391ش.]</ref>

=== خرافات خاک‌سپاری ===

انگاره‌های خرافی موجود در مورد مردگان و آیین خاک‌سپاری آنها در همه جوامع بشری و فرهنگ‌های مختلف، رسوخ کرده که با مبنای عقل و شرعی سنخیت ندارد. این [[خرافه‌گرایی|خرافات]] از یک طرف ناشی از تخیل و اوهام مردم و از طرف دیگر ناشی از کتمان حقیقت توسط علمای ادیان بوده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_187_سوره_آل_عمران سوره آل عمران، آیه 187.]</ref> شریعت اسلام نیز با خرافه و انگاره‌های آن بشدت مخالف بوده و ضمن سرزنش کتمان حقیقت توسط علمای دین، روشنگری در مقابل خرافات و بدعت‌ها<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_63_سوره_مائده سوره مائده، آیه 63.]</ref> را به‌عنوان یک عهد ازلی برای آنان دانسته است. در ادامه به برخی از این انگاره‌های خرافی که در مناطق مختلف ایران وجود دارد، اشاره می‌شود:

* در برخی از مناطق مرکزی ایران عقیده دارند که مرده هنگامی از مردن خود آگاه می‌شود که بستگان از کار دفن او فارغ شده و آهنگ بازگشتن می‌کنند، او هم می‌خواهد برخیزد و به‌همراه جمعیت برود که سرش به سنگ لحد می‌خورد و شیری که از پستان مادر خورده از بینی‌اش بیرون می‌آید و فریاد می‌کشد.<ref>صفی‌نژاد، مونوگرافی ده طالب‌آباد، ۱۳۴۵ش، ص۴۴۷–۴۴۸.</ref>

* در مناطق جنوبی کشور بستن گور را خاک‌بندان می‌گویند که باید در هفتهٔ اول یا سوم یا پنجم انجام شود. قبل از آن نباید کسی بر سر گور برود.<ref>بختیاری، سیرجان در آیینهٔ زمان، 1378ش، ص۲۸۹–۲۹۰.</ref> مردم باور دارند وقتی بعد از دفن همه به سوی خانه راه می‌افتند، مرده نیز برمی‌خیزد تا همراه آنها برود که سرش به [[سنگ لحد]] می‌خورد و تازه می‌فهمد که مرده است. مَثَل «هنوز سرش به سنگ نخورده است» از همین‌جا ناشی می‌شود.<ref>سالاری، فرهنگ مردم کوهپایهٔ ساوه، 1379ش، ص۲۳۴–۲۳۵.</ref>

* در بعضی از نقاط منطقه جنوبی رسم است که هنگام دفن مرده، [[انگشتر]] پنج‌تن، [[تسبیح]]، [[مهر نماز|مُهر نماز]] و جانماز او را همراه او دفن می‌کنند، با این باور که اهالی آن دنیا باور کنند که او نمازخوان بوده است<ref>نظری، مردم‌شناسی روستای ابیانه، 1384ش، ص۵۷۳.</ref> و معتقدند هنگامی که جنازه را در قبر می‌گذارند، باید روی آن را سریعاً با خاک بپوشانند تا مرده نترسد.<ref>نظری، مردم‌شناسی روستای ابیانه، 1384ش، ص۵۷۴.</ref>

* در مناطق مرکزی کشور نیز در ایام خشکسالی، اهالی هنگام دفن مرده یک دسته سبزی را در دست میت می‌گذاشتند، به این نیت که در آن دنیا تقاضای [[آب]] کند.<ref>نظری، مردم‌شناسی روستای ابیانه، 1384ش، ص۵۷۵.</ref>

* در روستاهای شمال کشور اگر کسی در روز چهارشنبه می‌مرد، همراه با او چوب یا آهنی دفن می‌کردند تا به باور خودشان مانع مردن افراد دیگر در پی او شوند.<ref>نظری، مردم‌شناسی روستای ابیانه، 1384ش، ص۵۷۵.</ref>

* در مناطق مرکزی نیز اگر کسی بیش از حد در سر قبر مرده بی‌تابی می‌کرد، مقداری از خاک قبر بر سر او می‌ریختند یا همراه چای به خورد او می‌دادند، با این باور که خاک مرده سرد است و فراموشی می‌آورد.<ref>بذرافکن، فرهنگ مردم داریون، 1389ش، ص۱۶۰.</ref>

== در اسلام ==

اگر مسلمانی از دنیا برود بر همه مسلمانان واجب است که جسد او را غسل دهند، کفن کنند، [[نماز میت]] را بر جسم او اقامه کنند و در پایان جسد را در خاک دفن کنند. این وظیفه دینی را هر کس انجام دهد از دیگران ساقط می‌شود اما اگر کسی آن را انجام ندهد، همه گناه‌کار هستند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240688/خاکسپاری کریمی، «خاکسپاری»، سایت مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 2 بهمن 1398.]</ref> البته دفن میت تنها در صورت امکان، واجب است؛ پس اگر شخصی در سفر دریایی بمیرد و انتظار رسیدن به ساحل موجب فاسدشدن جسد شود باید پس از غسل و کفن و نماز میت، جسد به دریا افکنده شود.<ref>ابن‌قدامه، المغنی، (بی‌تا)، ج۲، ص۳۸۱؛ نووی، المجموع: شرح المُهَذّب، بی‌تا، ج۵، ص ۲۸۵–۲۸۶؛ [https://lib.eshia.ir/10088/4/292 نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1981م، ج۴، ص۲۹۲ـ۲۹۶.]</ref>

 

آموزه‌های اسلامی، شکافتن قبر انسان‌ها و نمایاندن جسد دفن‌شده آن‌ها را جایز نمی‌داند. البته در هر موردی که مصلحت جامعه اقتضا کند نبش قبر، اجازه داده شده است؛ از جمله: غصبی بودن مکان دفن یا کفن میت، دفن میت بدون غسل و کفن، متوقف بودن اثبات حقی بر رؤیت جسد، دفن شدن میت در مکان‌هایی که موجب هتک حرمت او است.<ref>[https://wikifeqh.ir/خاک‌سپاری#foot52 «خاکسپاری»، در دانشنامه یکی‌فقه، تاریخ بازدید: 18 مهر 1400.]</ref>

== آیین‌های تدفین ==

باورها و روایت‌های مربوط به مرگ و [[زندگی]] پس از آن بر تأسیس مراسم تدفین، صورت‌های مختلف و چگونگی برگزاری آن اثرگذار بوده و نظام معنایی خاصی را به‌وجود می‌آورد. اندیشهٔ مرگ به‌عنوان تولدی دیگر از باورهای کهن ایرانیان است<ref>[https://www.sid.ir/paper/87992/fa معقولی و طاووسی، «مرگ و آیین‌های مربوط به آن در ایران باستان»، 1387ش، ص152]</ref> که با آموزهای اسلامی معاد، جاودانگی انسان<ref>سورهٔ مؤمن، آیهٔ 11.</ref> در سرای دیگر و اثرگذاری اعمال این جهانی بر زندگی اخروی انسان،<ref>سورهٔ عصر، آیهٔ 3.</ref> درهم آمیخته و سنت‌های ویژه‌ای را در آیین تدفین به‌وجود آورده است؛ سنت [[ختم قرآن]]، خواندن سورهٔ فاتحه، [[نماز میت|نماز میّت]] و [[لیلة الدفن]]، تلقین و بازخوانی عقاید دینی و مذهبی متوفی، ذکر مصیبت ائمه و [[نذر]] و خیرات به نیت رسیدن ثواب به روح میّت، از جملهٔ این سنت‌ها است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140518151252-9943-54.pdf شیعه‌علی، «احکام میّت در فقه مذاهب اسلامی»، 1391ش، ص61.]</ref> مرگ، مصیبت و رنج‌های شدیدی را در بازماندگان ایجاد می‌کند که آیین تدفین و سنت‌های آن، سازوکاری برای التیام روانی و بازسازی روحی بازماندگان و دوستان، شناخته می‌شود.<ref>[http://soci.rihu.ac.ir/article%201004.html قبادی و علی‌پور، «تحلیل کارکردهای مراسم و مناسک دینی»، 1391ش، ص87.]</ref>

[[پرونده:آیین-تدفین۳.jpg|جایگزین=سالن غسالخانه بهشت زهرا در تهران|بندانگشتی|سالن غسالخانه [[بهشت زهرا]] در [[تهران]]]]

=== سایر آیین‌های تدفین ===

بعضی مجالس ترحیم از فلسفهٔ یادبود متوفا فاصله گرفته و گرفتار تشریفات ظاهری با صرف هزینهٔ بسیار می‌شوند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/375463/ رحمانی و قربانی، «تدفین به‌مثابۀ یک یدپدۀ بروکراتیک؛ آیین‌های مرگ در بهشت زهرا»، 1396ش، ص419.]</ref> تهیهٔ بسته‌های خوراک گران‌قیمت یا چندین شبانه‌روز پذیرایی از مردم،<ref>[https://www.irna.ir/news/4547782/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%D8% «تشریفات و بدعت‌ها در برگزاری آیین‌های وفات‌یافتگان کهگیلویه و بویراحمد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> از رسم‌هایی است که سنت اصیل حلوا و خرمای عزا را به غذاها و دسرهای رنگی تغییر داده و مراسم ترحیم را تجملی‌تر از مراسم عروسی می‌سازد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5359628/%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%86%D8%B4%D9%85-%D9%88-%D9%87%D9%85-%DA%86%D8%B4%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%AA%D8%B1%D8%AD%D «مرگ سنت‌ها در سایۀ چشم‌وهم‌چشمی در مجالس ترحیم»، خبرگزاری مهر]</ref> دفن مرده با کفن‌های ترمه، قبرهای گران‌قیمت و سنگ قبرهای مزین به [[طلا]]، از هزینه‌های اسراف‌گونه در آیین تدفین است که موجب کم‌رونق‌شدن سنت‌های دینی در آیین تدفین می‌شود و دستان متوفا را از رهاورد اعمال خیر بازماندگان، تهی می‌سازد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970315000519/از-مرگ-تا-از-عزا-در-آوردن-ص «از مرگ تا از عزا درآوردن صاحبان عزا، چهل روز در خانۀ میت حلوا پخت می‌شود»، خبرگزاری فارس.]</ref>

{{آغاز منابع|۲}}

* کریمی، اصغر، «خاک‌سپاری»، سایت مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۳۹۸.

* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، چاپ عباس قوچانی، ۱۹۸۱م.

* نظری داشلی‌برون، زلیخا و دیگران، مردم‌شناسی روستای ابیانه، تهران، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، ۱۳۸۴ش.

* نووی، یحیی بن شرف، المجموع: شرح المُهَذّب، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.