همسایگی: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''همسایگی؛'''</big> روابط اجتماعی و عاطفی مبتنی بر نزدیکی جغرافیایی و احساس تعلق.

==مفهوم‌شناسی==

به دو فرد یا دو [[خانواده]] که در کنار هم [[خانه]] دارند یا در دو قسمت یک خانه زندگی کنند، همسایه گفته می‌شود.<ref>[https://vajehyab.com/?q=%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87&d=dehkhoda دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ همسایه.]</ref> ازمنظر علوم اجتماعی، همسایگی به مفهوم تعامل میان افراد با حس تعلق مشترک، مرز جغرافیای مشخص، اشتراک در ویژگی‌های قومی، فرهنگی و استفاده از تسهیلات خرید، تفریح و آموزش، تعریف شده که وجوه فضایی، اجتماعی- فرهنگی و عملکردی در آن برجستگی روشنی یافته است.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article%20100307.html سرعلی و دیهیمی، «همسايگى و همسايه بودن»، 1395، ص11.]</ref>

همسایه‌داری به رفتار و تعامل نیک با همسایگان در چارچوب [[اخلاق]] و شرع گفته می‌شود.<ref>شایسته‌رخ، «همسایه‌داری در مثل‌های فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص138.</ref> واژهٔ فارسی همسایه که از ترکیب «هم» و «سایه» شکل گرفته، به نوعی به امنیت و آرامش اشاره دارد. سایه به عنوان نمادی از حمایت و کمک در فرهنگ ایرانی شناخته می‌شود. همسایگی با مفاهیمی چون «در سایه هم زیستن»، «با هم بودن» و «همدل و یار بودن» پیوند خورده است.<ref>[https://shahrvand-newspaper.ir/News:NoMobile/Main/45146/%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%85-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF ابراهیمی، «سایه‌تان کم نشود»،  وب‌سایت روزنامه شهروند.]</ref>

امروزه در تعیین قلمرو همسایگی معمولا به ويژگی‌هاى قومى و فرهنگى ساكنان یک منطقه، اتحاد روان‌شناختى و حس تعلق آنها به ‎يك‌ديگر و تمركز بر استفاده از تسهيلات خريد، تفريح و آموزش در مرز جغرافیایی مشخص، توجه می‌شود. از این منظر، اهالي يك مجتمع، محله يا روستاي كوچك با پیوستگی‌های فیزیکی، همسایه هستند.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article%20100307.html سرعلی و دیهیمی، «همسايگى و همسايه بودن»، 1395ش، ص11.]</ref> آموزه‌های اسلام نیز با شاخص پیوستگی‌های فیزیکی، حریم همسایگی را تا چهل‌ خانه تعیین کرده است که به‌طور تقریبی تمـام محدودۀ یک شـهر كوچـك را در برمی‌گيرد.<ref>[https://faculty.jahromu.ac.ir/file/download/articlesInConferences/1602050020-.pdf آسوده، «اخلاق و آداب همسايگي در اسلام»، 1393ش.]</ref> در این رویکرد اسلامی، عقاید مذهبی و تفکرات دینی در تعریف همسایه دخالت ندارد و وجود فيزيكي همسايه، مستقلا دارای ارزشمند است. از این منظر، «همسايگان دور» در کاربرد قرآنی،<ref>سورۀ نسا، آیۀ 36.</ref> ناظر به غيرمسلمان است و حق جوار (همسـايگى) شـامل آنها نیز مـی‌شـود.

نقش و جایگاه همسایگی در برقراري و حفظ روابط مناسب میان انسان‌ها چنان است که نهادهای عمومی نمی‌تواند جایگزین عاطفی، اجتماعی و عملکردی آن باشند. نقش همسایگی در حمایت‌های اجتماعی و بهبود زندگی، بی‌بدیل است.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/do-you-have-any-other-news-from-neighboring-countries.html «دیگر از همسایه‌داری خبری نیست»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

نهاد همسایگی پس از [[خانواده]]، مهم‌ترین نهاد برای گسترش روابط اجتماعی است و انسجام آن می‌تواند تأثیر مثبتی بر سلامت روان افراد داشته باشد.<ref>[https://www.isna.ir/news/97101105727/%D9%85%D8%B9%D8%B6%D9%84-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%DA%AF%DB%8C نقره‌خامه، «معضل بی‌اعتنایی در روابط همسایگی»،  خبرگزاری ایسنا.]</ref> در فرهنگ عمومی، ارتباط با همسایه و همسایه‌داری از اهمیت و ارزش بالایی برخوردار است. داشتن بهترین [[خانه]] با وجود همسایهٔ بد و مردم‌آزار امری ناخوشایند است. افراد باتجربه و زیرک پیش از خرید خانه، محلهٔ خوب و همسایگان بافرهنگ و سالم را جستجو می‌کنند. بزرگان [[دین]] هم به یافتن همسایه مناسب قبل از تهیهٔ خانه سفارش کرده و همسایه‌داری خوب را باعث جذب همسایه‌های زیاد دانسته‌اند. توجه به همسایگی در خرید و ساخت مغازه و محل کار هم رعایت می‌شود.<ref>[https://library.tebyan.net/fa/Viewer/Text/74234/2 محدثی، اخلاق معاشرت، وب‌سایت کتابخانه دیجیتالی تبیان.]</ref>[[پرونده:5همسایه‌داری.jpg|جایگزین=دیدار محمدرضا عارف و علی اسدوف در تهران- ایران آذربایجان|بندانگشتی|دیدار معاون اول رئیس‌جمهور ایران، محمدرضا عارف، و نخست‌وزیر آذربایجان، علی اسدوف، در تهران در تاریخ ۱۷ فوریه ۲۰۲۵.]]

اصطلاح «حُسن همجواری» در روابط بین‌الملل و ارتباط کشورها نیز همسایه‌داری در سطح منطقه‌ای و جهانی را مهم جلوه می‌دهد.<ref>[https://library.tebyan.net/fa/Viewer/Text/74234/2 محدثی، اخلاق معاشرت، وب‌سایت کتابخانه دیجیتالی تبیان.]</ref> گسترش روابط دوستانهٔ کشورهای همسایه به گسترش حریم امنیتی و کاهش نفوذ دشمنان مشترک کمک می‌کند.<ref> [https://farsi.khamenei.ir/others-dialog?id=57385 «تقویت روابط با همسایگان؛ گسترش حریم امنیتی»،  وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> [[زندگی]] اجتماعی هویت افراد جامعه را مانند افراد خانواده‌ای قرار می‌دهد که پیوسته در ارتباط و نیاز با یکدیگر به سر می‌برند. ازاین رو همسایه‌ها، باید آرام‌بخش یکدیگر باشند و هر یک زیر سایهٔ همسایهٔ خود، احساس امنیت، آسودگی و اعتماد کنند. سخن وحی و سفارش پیشوایان دینی نیز روشنگر این مهم است. قرآن به نیکی به همسایهٔ نزدیک و دور دعوت می‌کند. پیامبر خاتم احترام به همسایه را مانند احترام به مادر، لازم دانسته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/27311/9/420/ کلینی، الکافی، 1430ق، ج9، ص420.]</ref> فرشتهٔ وحی، پیوسته دربارۀ همسایگان سفارش می‌کرد تا جایی که پیامبر گمان کرد برای همسایه، سهمی در ارث قرار می‌دهد.<ref> [https://www.iribnews.ir/fa/news/3821511/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%B9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87 «آیین همسایه‌داری و آثار رعایت حقوق همسایه»،  خبرگزاری صدا و سیما.]</ref>

در گذشته نظام اجتماعی ایرانیان به‌گونه‌ای بود که اعضای یک محل، روابط چهره‌به‌چهره داشتند و ارتباط میان آنان نزدیک و صمیمی بود. ساختار کوچه‌ها و معابر شهرها، زمینۀ مناسبی برای سلام و احوال‌پرسی به وجود می‌آورد. احوال‌پرسی‌های کوتاه و مختصر موجب می‌شد که اعضای یک محل از حال همدیگر باخبر شوند. در بسیاری از خانه‌های قدیم پنجره‌ای به‌سمت خانۀ همسایه گشوده می‌شد و از طریق این پنجره دو همسایه برخی از مایحتاج خود را از یکدیگر قرض می‌گرفتند یا از احوال یکدیگر مطلع می‌شدند. این پنجره‌ها همچنین محلی برای درد دل [[زنان سرپرست خانوار در ایران|زنان]] و دختران همسایه با یکدیگر بود. در آن زمان اگر خانواده‌ای دچار مشکل یا گرفتاری می‌شد تمام اعضای محل و همسایه‌ها با او همدردی می‌کردند و برای رفع مشکل، او را یاری می‌دادند. سهم همسایه بخصوص همسایه‎های داغ‌دیده، مجرّد، تنگ‌دست، ناخوش‌احوال و آبستن، در خورشت پرچرب و پرعطر مادربزرگ‌ها محفوظ بوده است.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/do-you-have-any-other-news-from-neighboring-countries.html «دیگر از همسایه‌داری خبری نیست»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> امروزه نیز گاهی در دورهمی عصرهای [[بهار]] تابستان، زن‌های محل در یکی از خانه‌ها و به‌خصوص خانه‌های حیاط‌دار به‌بهانۀ پاک‌کردن [[سبزی]]،‌ باقالی، لوبیا و نخود و ساختن دست‌جمعی [[ترشی]]‌های سنتی گرد هم می‌آیند و صفای همسایگی را در سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی، تجربه می‌کنند. ضرب‌المثل‌هایی مانند «اول همسایه سپس خرید خانه» یا «اول دیار بعد برار» در فرهنگ ایرانی، برگرفته از آموزه دینی «الجار ثم الدار» است. ضرب‌المثل مازندرانی «بی‌ ما را بی‌خاخر بونه، بی‌همسائه نوونه»، یعنی بدون مادر و خواهر می‌شود زندگی کرد، اما بدون همسایه نه، تأکیدی‌ بر اهمیت عاطفی و اجتماعی همسایه بوده و نشان از جایگاه برجستۀ همسایگی در سبک زندگی ایرانی- اسلامی دارد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401030503544/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «فرهنگ همسایگی در ایران»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا.]</ref>[[پرونده:3همسایه‌داری.jpg|جایگزین=آش نذری|بندانگشتی|آش نذری]]

همسایه‌داری در فرهنگ ایرانی به عنوان یک ارزش شناخته می‌شود. در تاریخ ایران همسایگی در سطح یک نهاد اجتماعی و بر پایهٔ آموزه‌های اخلاقی و دینی شکل گرفته و کم‌شدن فاصله‌ها و صمیمیت میان مردم را به ارمغان آورده است.<ref>[https://shahrvand-newspaper.ir/News:NoMobile/Main/45146/%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%85-%D9%86%D8%B4%D9%88%D8%AF ابراهیمی، «سایه‌تان کم نشود»،  وب‌سایت روزنامه شهروند.]</ref> یکی از نذورات قدیمی مردم برای برآورده‌شدن حاجات، [[نذر]] همسایه بود که به نام «تکیه همسایگی» شناخته می‌شد. در [[تهران]] قدیم به‌صورت هفتگی، یک یا دو بار غذایی می‌پختند و بین چند همسایه‌ که دست‌شان تنگ‌تر بود، توزیع می‌کردند. همهٔ همسایه‌ها در این کار با هم همدل و همراه می‌شدند. همچنین اگر کسی در خانه غذا یا میوه‌ای داشت که بویش در خانه همسایه می‌پیچید، مقداری از آن غذا یا میوه را در کاسه می‌ریخت و بین آنها تقسیم می‌کرد. در فصل [[بهار]] و [[پاییز]] همسایگان [[آغوز]] گوسفند یا گاو تازه‌زا را در کاسه‌ می‌ریختند و به همسایگان خود می‌دادند. فصل بهار فصل فراوانی گوشت بره بود و گوسفندداران گوشت [[قربانی کردن|قربانی]] را میان همسایگان تقسیم می‌کردند. شکل‌گیری ارتباط همسایگی، اطعام و احوال‌پرسی از مهم‌ترین برکات این نذری‌ها بود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/810396/%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D8%AF روزبهانی، «غذایی که به نیت همسایه بار گذاشته می‌شد»،  وب‌سایت همشهری آنلاین.]</ref> در برخی محله‌ها، پشت‌بام خانه‌ها در حکم حیاط بود و احوال‌پرسی و دورهمی معمول همسایه‌ها آن‌جا انجام می‌شد. رایج بود که هنگام پخت [[آش]] یا غذایی که بوی اشتهاآوری داشت خانوادهٔ همسایه را بر روی بام خانه، به شام مشترک دعوت می‌کردند و هر همسایه با ظرف غذایی که آماده کرده بود دور سفره حاضر می‌شد.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/868725/%D8%A8%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D9%85 حسن‌زاده، «بفرمایید شام روی پشت بام!»،  وب‌سایت همشهری آنلاین.]</ref>

=== همسایگی‌ مسجد ===

در سبک زندگی دینی، همسایگی با [[مسجد]] مورد تأکید فراوان قرار گرفته است. نزدیکی به مسجد موجب حضور آسان‌تر و بیشتر در مسجد می‌شود. مسجد در فرهنگ [[مسلمان|مسلمانان]]، مکان مناسبی برای فراگیری آموزه‌های اسلامی، برپایی اجتماع [[دین|دینی]] و آگاهی از وضعیت برادران ایمانی است. بر اساس مضمون روایات بسیار، اهالى هر منطقه، همسایۀ مسجد محله به‌حساب مى‌آیند و بهتر است که نماز خود را در مسجد محل اقامه کنند. طبق برخى از روایات، همسایۀ مسجد تا چهل خانه از هر جانب بوده و مسجد نقطه وصل همسایه‌ها با یکدیگر است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/author/27923 گلی‌زواره قمشه‌ای، «مسوولیت همسایگان مساجد»، 1376ش، ص36.]</ref>

در آموزه‌های اسلام برای همسایگی به‌عنوان یک رابطه اجتماعی مهم و کارآمد، حقوق و تکالیفی معرفی شده است. در قرآن به نیکی در حق همسایۀ دور و نزدیک، امر شده<ref>سورۀ نساء، آیۀ 36.</ref> و سخنان [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] و پیشوایان مذهب [[شیعه]] سرشار از سفارش به همکاری و نیکی با همسایگان است. پیامبر اکرم چنان دربارۀ حق همسایگان سفارش می‌کرد که [[امام علی]] می‌گوید گمان بردم همسایه، ارث هم می‌برد. مدارا و خوش‌رفتاری با همسایه، شرط مسلمانی و علامت ایمان معرفی شده است. آزار نرساندن به همسایه، صبر بر لغزش‌هاي او، احسان به‌همسایه حتي در برابر آزارها، افشاي خوبي و پوشاندن بدي همسایه، احوال‌پرسي از همسایه و مراعات همسایه در طبخ طعام،<ref>[https://faculty.jahromu.ac.ir/file/download/articlesInConferences/1602050020-.pdf آسوده، «اخلاق و آداب همسايگي در اسلام»، 1393ش.]</ref> کمک‌کردن، قرض‌دادن، برآوردن نیازها، دلداری در مصیبت، تبریک‌گویی هنگام رسیدن خیر، عیادت هنگام بیماری، [[آیین ‌تدفین|تشییع جنازۀ]] بعد از فوت و بلندتر نساختن خانه از خانۀ همسایه،<ref>[http://jhre.ir/article-1-1182-fa.pdf خیرالدین و دلایی‌میلان، «حقوق همسایگی در بستر محدودیت‌های ژئومورفولوژی سکونتگاه‌های روستایی (مطالعه موردی: روستای اورامان تخت(»، 1396ش، ص133.]</ref> بخش مهمی از سبک زندگی اسلامی است که بر اساس روایات موجب زياد شدن روزي، آباد شدن سرزمين‌ها و طولاني شدن عمر می‌شود.<ref>[https://www.parsbook.com/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%A2%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%8C فلاح، «اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی»، 1392ش، ص38.]</ref> بسیاری از این ویژگی‌ها با اعتبار بخشیدن به همسایگی در قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مورد توجه قرار گرفته است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مادۀ 1075.]</ref>  

از سوی دیگر، بدگماني، ستم، خودخواهي، خيانت به مال و ناموس، دروغگويي، بي‌شرمي، غيبت و بدگويي‌، حسادت، چشم‌وهم‌چشمي، بي‌بندوباري، بدزباني، تجسس، فالگوش‌بودن، تجمل‌گرايي، آزار زبانی ، بدخواهی، افشای بدی‌ها و پوشاندن خوبی‌ها، از مصادیق نکوهیده و ناشایست در روابط همسايگي است که بر اساس روایات موجب بدبختي و افتادن به پرتگاه‌ گناه، گرفتاري در آتش جهنم، قبول نشدن [[عبادت|عبادات]] و نزول بلا می‌شود.<ref>[https://www.parsbook.com/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%A2%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%8C فلاح، «اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی»، 1392ش، ص34 و 36.]</ref>

شکیبایی و خویشتن‌داری در برابر آزار همسایه در شمار نشانه‌های همسایگی نیکو به حساب می‌آید.<ref>شایسته‌رخ، «همسایه‌داری در مثل‌های فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص138-139.</ref> وقتی افراد مدت طولانی در یک محل زندگی می‌کنند، به تدریج از رازهای یکدیگر باخبر می‌شوند. فاش کردن این رازها و عیوب دیگران کار نادرستی است و مؤمن نباید در کار دیگران [[تجسس]] کند. اگر به طور تصادفی به رازی پی برد، باید آن را مخفی نگه دارد.

در آیین همسایه‌داری رعایت برخی حقوق و هنجارها، نشانه جوانمردی قلمداد می‌شود، مانند سرکشی، رسیدگی، احوالپرسی، رفت‌وآمد، [[یاری‌گری|یاری]]، [[عیادت]]، [[انفاق]] و رفع نیاز، همدردی و مانند آن.<ref> [https://www.mehrnews.com/news/1799743/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A8%D8%A7-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%A6%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DB%8C-%D8%B5-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «روابط با همسایگان در آیین محمدی چگونه است؟»،  خبرگزاری مهر.]</ref> [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] اصحابش را دربارهٔ حق همسایه چنین راهنمایی کرد که حق همسایه آن است که اگر در کاری درخواست کمک کرد به او کمک کنند، اگر وام خواست به او بپردازند، هرگاه تهی‌دست شد از او دست‌گیری کنند، چنانچه خیری به او رسید به او تبریک بگویند، هنگام بیماری به عیادتش بروند، در مصیبت‌ها به او تسلیت بگویند، اگر مُرد در تشییع جنازه‌اش حاضر شوند، بر ارتفاع خانهٔ خود بدون موافقت او نیفزایند تا مانع وزش نسیم و جریان هوا نشود، هرگاه میوه‌ای خریدند، مقداری به او هدیه کنند و با بوی غذای مطبوع خود او را میازارند، مگر آن که مقداری برایش بفرستند.<ref>[https://lib.eshia.ir/26427/1/217 مقدس‌نیا، آداب معاشرت، 1379ش، ص217.]</ref>

از منظر [[فقه اسلامی]]، اگر اقدام انسان در ملک خود موجب ضرر قابل توجه و نامتعارف به همسایه شود، آن کار حرام بوده و برطرف‌کردن آن ضرر واجب است. همچنین برخی فقها با توجه به اقتضائات زندگی امروزی، توافق‌ها و قراردادهای متعارف در مجتمع‌های مسکونی و تجاری برای تامین هزینه‌های عمومی و مشترک همسایگان همچون نظافت و تعمیر را از حیث شرعی، الزام‌آور می‌دانند.<ref> [https://www.sistani.org/persian/book/26577/7616/ «احکام همسایگی»،  وب‌سایت رسمی آیت‌الله سیستانی.]</ref>

در سایهٔ آموزه‌های دینی مثل‌هایی کوتاه و روان با موضوع همسایه‌داری در [[زبان فارسی]] شکل گرفته که ارزش‌ها وضدارزش‌ها را در این زمینه یادآور می‌شود. «همسایه از حال همسایه آگاه است»، «همسایه از همسایه ارث می‌برد» و «همسایهٔ نزدیک به از برادر دور» بر اهمیت همسایه‌داری اشاره دارد.<ref>شایسته‌رخ، «همسایه‌داری در مثل‌های فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص140-141.</ref> مثل‌هایی چون «در خانه‌ات را ببند، همسایه‌ات را دزد نکن» و «همسایه را به گناه همسایه نمی‌گیرند» برای حفظ حریم خصوصی کاربرد دارد. مواردی مانند «شیرینی همسایه به کاسهٔ همسایه است» نیز ناشی از ارتباطات محبت‌آمیز همسایگی است. در پرهیز از توقع بی‌جا به همسایه گفته‌اند: «[[زینت]] همسایه برای تو گردنبند نمی‌شود» یا «بار خود را به عهدهٔ همسایه ول نکن». پیشنهاد کوچ‌کردن هم برای امان از آزار همسایه در [[ضرب‌المثل|ضرب‌المثل‌ها]] بازتاب داشته است: «اگر دندانت درد می‌کند بکش؛ اگر همسایه‌ات بد است کوچ کن» و «همسایه را فروختم نه خانه را». مردم ایران هنگام تاکید بر قناعت و [[اعتماد به نفس]]، مَثل «مرغ همسایه غاز است» را بر زبان می‌‌‌‌آورند.<ref>شایسته‌رخ، «همسایه‌داری در مثل‌های فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص149-151، 155 و 159.</ref>

==ساختارهای روابط همسایگی==  

در جوامع روستایی، پیوندهای اجتماعی و روابط خویشاوندی فشرده‌تر بوده و سبب شکل‌گیری پیوند همسایگی یکپارچه و فراگیر در روستا می‌شود. غنای فرهنگی، ظرفیت‌های کالبدی، مشارکت و تعامل بیشینه، روابط همسایگی پایدار را میان روستاییان برقرار می‌کند و رعایت حقوق همسایگی از پایه‌های انسجام اجتماعی و انتظام کالبدی روستا شمرده می‌شود.<ref>[http://jhre.ir/article-1-1182-fa.pdf خیرالدین و دلایی‌میلان، «حقوق همسایگی در بستر محدودیت‌های ژئومورفولوژی سکونتگاه‌های روستایی (مطالعه موردی: روستای اورامان تخت(»، 1396ش، ص137 و 141.]</ref> در شهرها، به‌ویژه شهرهای بزرگ‌تر، محله‌ها و كوى‌ها، یک مجموعه پیوسته همسایگی را تشکیل می‌دهند. محله به‌مثابه واحد جغرافيايى، فرهنگى ـ اجتماعى، اقتصادى و سياسى، عنصر اصلى شهر بوده و تقسيم‌كنندة مجموعه‌هاى همسایگی متفاوت است.<ref>[https://urb.dehaghan.iau.ir/article%20654809.html خطیبی، «تبیین تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در شهر همدان»، 1396ش، ص111.]</ref>

[[پرونده:2همسایه‌داری.jpg|بندانگشتی|پخش نذری به همسایه]]در فرهنگ ایرانیان، برای همسایگی، کارکردهای اجتماعی گوناگونی تعریف شده است.<ref>[https://ssi.journals.umz.ac.ir/article%202293.html پارسامهر و بیرجندی چهارطاقی، «آزمون کنش‌عقلانی در تبیین تعاملات‌همسایگی (موردمطالعه: جامعۀ شهری یزد(»، 1398ش، ص70.]</ref> برخی از این کارکردها عبارت است از:

 

* '''کنترل جرایم و ناهنجاری‌های اجتماعی؛''' تعامل و هم‌بستگی ساختاری محله‌ها در چارچوب روابط همسایگی،‌ ابزار مهم نظارتی و کنترلی است که جرم و بزه را کاهش می‌دهد.

* '''تربیت و رشد عاطفی؛''' در روابط همسایگی و مناسبات عاطفی آن، احساسات پایه‌ای و ضروری مانند وفاداری و توجه به ‌دیگران، آموخته می‌شود.

* '''نشاط اجتماعی؛''' تعاملات همسایگی‌ آینه‌ای از وضعیت اعتماد و سرمایۀ‌ اجتماعی است که نشاط اجتماعی را به همراه دارد.<ref>[https://urb.dehaghan.iau.ir/article%20654809.html خطیبی، «تبیین تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در شهر همدان»، 1396ش، ص109.]</ref>

امروزه شهرنشینی مدرن، خاستگاه تغییرات ساختاری در روابط همسایگی بوده و بسیاری از علایق همسایگی را از هم بریده است. طرح مفاهيمى مانند «زوال همسایگی»، «اجتماع از دست رفته» و «تنزل اجتماع» از سوی برخی پژوهشگران، گویای ‌فرسايش روابط همسایگى است.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article%20100307.html سرعلی و دیهیمی، «همسايگى و همسايه بودن»، 1395، ص19.]</ref> برخی عوامل تغییر در روابط همسایگی در زندگی شهری مدرن عبارت است از:

 

* آپارتمان‌نشینی؛ سکونت در آپارتمان موجب بي‌خبري همسایه‌ها از یکدیگر می‌شود.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1043356/%D8%A7 «اهميت همسايه‌داري در فرهنگ آپارتمان‌نشيني»، وب‌سایت راسخون.]</ref> زندگی آپارتمانی، تهی از ظرفیت زیستن در پرتو دیگران و بهره‌مندی از کمک‌های آنها است.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/do-you-have-any-other-news-from-neighboring-countries.html «دیگر از همسایه‌داری خبری نیست»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

* جهان‌های ذهنی متفاوت؛ امروزه همسایه‌ها در شرايط متفاوتى رشد می‌کنند و در [[اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی|شبكه‌هاى اجتماعى]] متفاوتى به‌سر می‌برند. این گوناگونی روابط، محدودیت‌های فراوانی را در روابط همسایگی به‌وجود آورده است و هر کدام از همسایه‌ها در جهان‌های ذهنی متفاوتی زندگی می‌کنند.<ref>[https://soffeh.sbu.ac.ir/article%20100307.html سرعلی و دیهیمی، «همسايگى و همسايه بودن»، 1395، ص15 و 18.]</ref>

آزار همسایه با [[فطرت]] بشر ناسازگار است و عقل نیز آن را نمی‌پسندد. اسلام [[همسایه آزاری|همسایه‌آزاری]] را به شدت نکوهش کرده و آن را در شمار صفات اخلاقی نامناسب توصیف می‌کند. پیامبر خدا، زنی را که روزها [[روزه]] می‌گرفت و شب‌ها به نماز می‌ایستاد و [[صدقه]] می‌داد، ولی همسایه‌اش را با زبان آزار می‌داد، از اهل آتش دانست و خبر داد که در او خیری نیست.<ref> [https://www.iribnews.ir/fa/news/3821511/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%B9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87 «آیین همسایه‌داری و آثار رعایت حقوق همسایه»،  خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> او همچنین در رأس مصیبت‌های کمرشکن، همسایه‌ای را معرفی کرده که همسایه را با چشم می‌پاید و در دل خواهان رسوایی او است، اگر خوبی ببیند آن را می‌پوشاند، ولی اگر بدی ببیند آشکار می‌کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/71553/1/81 حمیری، قرب الاسناد، 1413ق، ص81.]</ref>

 

برخورد و رفتار نیک با همسایه آسایش و آرامش او را در پی دارد و از سوی دیگر سبب آسودگی جسم و جان احترام‌گذارنده نیز می‌شود.<ref>شایسته‌رخ، «همسایه‌داری در مثل‌های فارسی با رویکرد اخلاق اسلامی»، ص138.</ref>

برقراری روابط نیک با همسایگان را روشی مناسب برای افزایش امنیت معرفی کرده‌اند. همسایگان خوب، حصاری امنیتی برای یکدیگر به شمار می‌آیند. برای نمونه آنان می‌توانند با آگاهی از احوال همسایه در هنگام [[مسافرت]] از خانه و اموال همسایه مراقبت کنند یا ناظر و مواظب وسایل نقلیه‌ای باشند که در معرض دید آن‌ها قرار دارد. در مقابل، تخریب ارتباط همسایگی سطح امنیت محیط زندگی را کاهش می‌دهد.<ref> [https://goums.ac.ir/content/7503/%D8%AA%D9%88%D8%B5%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86 «توصیه‌های حفاظتی در رابطه با همسایگان»،  وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی گلستان.]</ref>

بر اساس یک پژوهش جامعه‌شناختی در شهر همدان روشن شد ارتباط قوی و مستقیمی میان تعاملات همسایگی و نشاط اجتماعی شهروندان برقرار است. بدین ترتیب هر‌اندازه پیوند همسایگی بهتر و بیشتری شکل بگیرد، عواطف مثبت و سازنده، رضایت از محل زندگی و اعتماد به همسایگان بیشتر شده و احساسات منفی کاهش می‌یابد.<ref>[https://journals.iau.ir/article_654809_35ff9a41c8726891bf818351bb652bea.pdf خطیبی، «تبیین جامعه‌شناختی تعاملات همسایگی و تاثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در همدان»، ص128.]</ref>

همسایه‌داری بازتاب مثبتی برای خود فرد دارد. آرامش روانی و طول عمر افراد را می‌افزاید. نیکی به همسایگان و مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی، به پاکیزگی و آبادانی شهرها و محیط زندگی کمک می‌کند و روزی را وسعت می‌دهد. آمرزش گناهان یکی از پاداش‌های خداوند به افرادی است که در رفتار خود با همسایگان دقت و توجه دارند. هرکه بمیرد درحالی‌که سه همسایه داشته باشد و همگی از او راضی باشند، بنابر نقل سخنی از پیامبر آمرزیده می‌شود.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/191750/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%7C-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%DA%A9%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%D9%258 ذاکری، «آداب همسایه‌داری در اسلام | رفتار نیکو با همسایه روزی را زیاد می‌کند»، وب‌سایت شهرآرا نیوز.]</ref>

==پانویس==  

==منابع==

*قرآن کریم.

*«آیین همسایه‌داری و آثار رعایت حقوق همسایه»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 30 فروردین 1402ش.

*ابراهیمی، آمنه، «سایه‌تان کم نشود»،  وب‌سایت روزنامه شهروند، تاریخ درج مطلب: 13 مهر 1394ش.

*«احکام همسایگی»، وب‌سایت رسمی آیت‌الله سیستانی، تاریخ بازدید: 8 دی 1403ش.

*«تقویت روابط با همسایگان؛ گسترش حریم امنیتی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 27 مرداد 1403ش.

*«توصیه‌های حفاظتی در رابطه با همسایگان»، وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی گلستان، تاریخ بازدید: 15 دی 1403ش.

*رحیمی، مرتضی، «آداب همسایه‌داری در سبک زندگی اسلامی»،  در مجلهٔ پژوهش‌های اسلامی اجتماعی، شماره 102، پاییز 1393ش.

*«روابط با همسایگان در آیین محمدی چگونه است؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 6 بهمن 1391ش.

*روزبهانی، ثریا، «غذایی که به نیت همسایه بار گذاشته می‌شد»،  وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: 7 آذر 1402ش.

*کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دار الحدیث، 1430ق.

*«همسایه‌مداری یک ارزش فرهنگی‌ ـ دینی است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 13 تیر 1402ش.

*نقره‌خامه، محبوبه، «معضل بی‌اعتنایی در روابط همسایگی»،  خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 11 دی 1397ش.

* آسوده، اسحاق، «اخلاق و آداب همسايگي در اسلام»، چهارمين همايش ملي اخلاق با موضوع اخلاق و آداب زندگي، وب‌سایت دانشگاه جهرم، 18 ارديبهشت 1393ش.

* «اهميت همسايه‌داري در فرهنگ آپارتمان‌نشيني»، وب‌سایت راسخون، تاریخ انتشار: 17 فروردین 1394ش.

* پارسامهر، مهربان و بیرجندی چهارطاقی، فاطمه، «آزمون کنش‌ عقلانی در تبیین تعاملات‌ همسایگی (مورد مطالعه: جامعۀ شهری یزد)»، جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، دورۀ 6، شمارۀ 13، بهار و تابستان 1398ش.

* خیرالدین، رضا و دلایی‌میلان، ابراهیم، «حقوق همسایگی در بستر محدودیت‌های ژئومورفولوژی سکونتگاه‌های روستایی (مطالعه موردی: روستای اورامان تخت)»، مجلۀ مسکن و محیط روستا، شمارۀ 157، بهار1396ش.

* خطیبی، اعظم، «تبیین تعاملات ‌همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در شهر همدان»، مطالعات جامعه‌شناختی شهری، سال 7، شمارۀ 22، بهار 1396ش.

* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت‌ واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 3 مهر 1402ش.

* سرعلی، رضا و دیهیمی، شهرام‌پور، «همسايگى و همسايه بودن»، مجلّۀ صفحه، دورۀ 26، شمارۀ 1، مرداد 1395.

* طاهایی، سیدجواد، و موسوی‌نیا، سیدرضا، « همسایگی؛ نظریه‌ای برای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، پژوهش‌های سیاست اسلامی، دورۀ 1، شمارۀ 4، 1392ش.

* «فرهنگ همسایگی در ایران»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: 15 خرداد 1401ش.

* فلاح، محمدجواد، اخلاق همسایه‌داری و آپارتمان‌نشینی، تهران، کتاب نشر، چاپ اول، 1392ش.

* قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، مصوب 1307ش.

* گلی‌زواره قمشه‌ای، غلام‌رضا، «مسوولیت همسایگان مساجد»، نشریۀ پاسدار اسلام، شمارۀ 189، 1376ش.