(۲۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
'''<big>تسبیح</big>،''' نوعی مهره به رشته درآمده برای شمارش ذکر.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر = تسبیح.jpg
| زیرنویس تصویر = تسبیح شاهمقصود ۱۰۱ دانه
| image_alt =تسبیح شاهمقصود ۱۰۱ دانه
| فایل پادکست =
| حجم فایلپادکست =
| تاریخ پادکست =
| زیرنویس عنوان =
تسبیح از تراشیدن و شکلدادن مواد گوناگونی درست شده که از دیرباز برای اهداف مختلفی مانند شمارش اعداد، اوراد، اذکار و ایام مذهبی استفاده میشده است. پس از آن و با ورود ذکر تسبیحات در فرهنگ مسلمانان، تسبیح، جنبۀ تقدس به خود گرفته است. امروزه، تسبیح، کاربردهای نمایشی و تزیینی هم دارد.
| عنوان اصلی =
| عنوان انگلیسی =
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی =
| نوع مفهوم =
| معنای اصطلاحی =
| حوزه کاربرد =
| گستره جغرافیایی =
| منشأ تاریخی =
==مفهومشناسی==
| نخستین کاربرد =
| ریشه واژه =
| مرتبط با =
| اهمیت =
| مبدع =
| مروج =
| مقدس برای =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
'''{{درشت|تسبیح}}،''' نوعی مهره به رشته درآمده برای شمارش ذکر، روزها و تزیین.
تسبیح از ریشه «سبح» به معنای شنا یا حرکت سریع گرفته شده<ref>. [https://www.cgie.org.ir/fa/article/224224/%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD مطیع، «تسبیح»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و در اصطلاح دینی به معنای تنزیه خداوند و نسبت دادن پاکی و دوری او از هرگونه نقص و عیب است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD موسوی، «تسبیح»، دانشنامه اسلامی.]</ref> در فرهنگ قرآنی نیز تسبیح به معنای یادکرد خداوند با وصف پاکی به کار میرود.<ref>بیهقی، تاج المصادر، ج2، ۱۳۷۵ش، ص550.</ref> همچنین در کاربرد رایج میان مسلمانان، تسبیح به رشتهای از مهرهها گفته میشود که به وسیله نخ و یا رشته به هم متصل شدهاند و به منظور به یاد داشتن شمارش اذکار مورد استفاده قرار میگیرد. این ابزار در منابع با عنوان «سُبحه» نیز شناخته میشود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/تسبیح دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه تسبیح، سایت واژهیاب؛] قزوینی، «تسبیح به معنی سبحه صحیح و فصیح است»، ۱۳۲۴ش، ص۶–۱۴.</ref>
تسبیح در اصطلاح دینی به معنای تنزیه خداوند از هر نقص و در کاربرد رایج به رشتهای از مهرهها برای شمارش اذکار گفته میشود. این ابزار، پیشینهای دیرین در تمدنهای کهن داشته و از طریق مسیحیت یا [[فرهنگ]] هندو و بودایی وارد جهان اسلام شده است. تسبیح در انواع گوناگون از نظر تعداد دانه و جنس ساخته میشود و افزونبر کاربرد [[عبادت|عبادی]]، در محافل سیاسی، سوغات اماکن مقدس و باورهای عامیانه نیز جایگاه دارد. تسبیح، کاربردهای نمایشی و تزئینی هم دارد.
== معرفی ==
واژهٔ تسبیح در فرهنگ اسلامی، به معنای تنزیه خداوند و نسبت دادن پاکی و دوری او از هرگونه نقص و عیب است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224224/تسبیح مطیع، «تسبیح»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در فرهنگ قرآنی نیز تسبیح به معنای یاد کردن خداوند با وصف پاکی به کار رفته است.<ref>بیهقی، تاج المصادر، ج2، ۱۳۷۵ش، ص550.</ref> در کاربرد مصطلح و رایج میان مسلمانان، تسبیح به رشتهای از مهرهها گفته میشود که به وسیلهٔ نخ به هم متصل شدهاند و برای به یاد داشتن شمارش اذکار مورد استفاده قرار میگیرد. این ابزار در برخی منابع با عنوان سُبحه نیز شناخته میشود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/تسبیح دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه تسبیح؛] قزوینی، «تسبیح به معنی سبحه صحیح و فصیح است»، ۱۳۲۴ش، ص۶–۱۴.</ref> به کسانی که به رشتهکشیدن مهرههای تسبیح و عرضهٔ آن برای فروش میپردازند، در اصطلاح تسبیحبند میگویند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224226/%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD%D8%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%D8%A8%D8%AD%D9%87 ابراهیمی، «تسبیح یا سبحه»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
[[پرونده:تسبیح۱.jpg|جایگزین=تسبیح شاه مقصود ۱۰۱ دانه|بندانگشتی|تسبیح شاه مقصود ۱۰۱ دانه]]استفاده از تسبیح یا مهرههای شمارشگر، سابقهای دیرین در تاریخ بشر دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%86 علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، ص 29-30.'']</ref> هدف اولیۀ استفاده از تسبیح در تمدنهای کهن، ثبت اعداد و روزها بوده است؛ برای مثال، در چین باستان مردم رشتههایی از نخ را با گرههای مختلف به کار میبردند. زنان در آفریقای مرکزی، روزها و ماههای بارداری خود را با گره زدن به رشتهای نخ محاسبه میکردند. در تمدنهای کهن یونان، روم، مصر و هند نیز از تسبیح برای شمارش رسیدن به مرحلۀ خاصی از تشرف، ابزاری برای طلسم و تعویذ، تفأل، تزیین و پاسداشت روزهای جشن و آئینها استفاده میکردند.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/3530 عروجنیا، «تسبیح (2)»، دانشنامه جهان اسلام، ج 1، ص 3530.]</ref>
استفاده از تسبیح یا مهرههای شمارشگر، پیشینهای دیرین در تاریخ بشر دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/داستان-پیدایش-تسبیح-و-اقسام-ان علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، ۱۳۴۳ش، ص۲۹-۳۰.'']</ref> هدف اولیهٔ استفاده از تسبیح در تمدنهای کهن، ثبت اعداد و روزها بوده است. برای نمونه، در چین باستان، مردم رشتههایی از نخ را با گرههای مختلف به کار میبردند. زنان در آفریقای مرکزی، روزها و ماههای بارداری خود را با گرهزدن به رشتهای نخ محاسبه میکردند. در تمدنهای کهن یونان، روم، مصر و هند نیز از تسبیح برای شمارش رسیدن به مرحلهٔ خاصی از تشرف، ابزاری برای طلسم و تعویذ، تفأل، تزئین و پاسداشت روزهای جشن و آیینها استفاده میکردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224226/%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD%D8%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%D8%A8%D8%AD%D9%87 ابراهیمی، «تسبیح یا سبحه»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
در سنت مسیحی، استفاده از این ابزار برای تکرار اذکار، بهویژه در میان مسیحیان نستوریِ شرق و برخی گروههای کاتولیک رواج یافت؛ در مقابل، بسیاری از فرقههای پروتستان با استناد به رویکردهای کلامی خود، استفاده از تسبیح را نپذیرفته و آن را نوعی بدعت یا عملِ فاقد پشتوانه دینی دانستهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%86 علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، ص 29-30.'']</ref> برخی معتقدند تسبیح از مسیحیت به جهان اسلام وارد شده و نخستینبار مسیحیان تسبیحهای طویلی را که از انتهای آن صلیب آویزان میکردند به گردن میآویختند. برخی مستشرقان، ورود تسبیح به جهان اسلام را متأثر از فرهنگ هندو و بودایی میدانند؛<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/3530 عروجنیا، «تسبیح (2)»، دانشنامه جهان اسلام، ج 1، ص 3530.]</ref> هرچند این ابزار بهمرور زمان جایگاه خود را در مناسک عبادی مسلمانان تثبیت کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%86 علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، ص 29-30.'']</ref> در میان فرقههای مسلمان، پیروان محمد بن عبدالوهاب شمارش ذکر با تسبیح را بدعت دانسته و بهجای آن از انگشتان دست استفاده میکنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/3530 عروجنیا، «تسبیح (2)»، دانشنامه جهان اسلام، ج 1، ص 3530.]</ref> در منابع حدیثی شیعه، روایاتی درباره منشأ پیدایش تسبیح و انتساب آن به سیره حضرت زهرا یا استفاده از تربت حضرت حمزه وجود دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%86 علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، ص 29-30؛''] [https://lib.eshia.ir/23019/1/3530 عروجنیا، «تسبیح (2)»، دانشنامه جهان اسلام، ج 1، ص 3530.]</ref>
=== در سنت مسیحی ===
[[پرونده:تسبیح۱.jpg|جایگزین=زنی در حال دعا با تسبیح مسیحی در مراسم پرستش عشای ربان|بندانگشتی|زنی در حال دعا با تسبیح مسیحی در مراسم عشای ربانی، در کلیسای جامع ملیِ زیارتگاهِ لقاحِ مطهر، واشنگتن، ایالات متحده، ۱۹ ژانویهٔ ۲۰۲۳.]]
در سنت مسیحی، استفاده از تسبیح برای تکرار اذکار، بهویژه میان مسیحیان نستوریِ شرق و برخی گروههای کاتولیک رواج یافت. در مقابل، بسیاری از فرقههای پروتستان با استناد به رویکردهای کلامی خود، استفاده از تسبیح را نپذیرفته و آن را نوعی بدعت یا عملی فاقد پشتوانهٔ دینی دانستهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/داستان-پیدایش-تسبیح-و-اقسام-ان علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، ص29-30.'']</ref>
=== ورود به جهان اسلام ===
برخی معتقدند تسبیح از مسیحیت به جهان اسلام وارد شده و نخستینبار مسیحیان تسبیحهای طویلی را که از انتهای آن صلیب آویزان میکردند، به گردن میآویختند. برخی مستشرقان نیز ورود تسبیح به جهان اسلام را متأثر از فرهنگ هندو و بودایی میدانند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224226/%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD%D8%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%D8%A8%D8%AD%D9%87 ابراهیمی، «تسبیح یا سبحه»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> بااینحال، این ابزار بهمرور زمان جایگاه خود را در مناسک عبادی مسلمانان تثبیت کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/داستان-پیدایش-تسبیح-و-اقسام-ان علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، ص29-30.'']</ref>
==== اختلاف نظر میان فرقههای اسلامی ====
میان فرقههای مسلمان، پیروان محمد بن عبدالوهاب (سلفیان) شمارش ذکر با تسبیح را بدعت دانسته و بهجای آن از انگشتان دست استفاده میکنند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224226/%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD%D8%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%D8%A8%D8%AD%D9%87 ابراهیمی، «تسبیح یا سبحه»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در منابع حدیثی [[شیعه]]، روایاتی دربارهٔ منشأ پیدایش تسبیح و انتساب آن به سیرهٔ [[حضرت فاطمه]] زهرا یا استفاده از تربت حضرت حمزه وجود دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/داستان-پیدایش-تسبیح-و-اقسام-ان علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، ص29-30؛'']</ref>
== انواع تسبیح ==
== انواع تسبیح ==
[[پرونده:تسبیح.jpg|جایگزین=تسبیح تربت امام حسین|بندانگشتی|تسبیح تربت امام حسین]]
در کشورهای اسلامی، تسبیحها گاهی بسیار گرانبها ساخته شده<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج5، ۱۳۷۸ش، ص190.</ref> و با سنگهای جواهر، مزین میشوند. تسبیح نقره شیرازی ازجمله تسبیحهای معروف ایرانی بود که بزرگان و بازرگانان در دست میگرفتند.<ref>ثابت، «واژگان و اصطلاحات نقرهکاران شیرازی»، ۱۳۸۸ش، ص۱۹.</ref> همچنین نوعی تسبیح به نام خرمهره وجود داشت که بیشتر توسط لوطیها و داشمشتیها استفاده میشد و دارای ۳۳ دانه از جنس چوب، یشم، [[عقیق]] و مانند آن بود.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج5، ۱۳۷۸ش، ص190.</ref>
تسبیح در کشورهای اسلامی، گاهی بسیار گرانقیمت ساخته میشد<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج5، ۱۳۷۸ش، ص190.</ref> و با سنگهایی از جواهر مزین میگردید. تسبیح نقره شیرازی، از جملهٔ تسبیحهای معروف ایرانی بود که بزرگان و بازرگانان در دست میگرفتند.<ref>ثابت، «واژگان و اصطلاحات نقرهکاران شیرازی»، ۱۳۸۸ش، ص۱۹.</ref> اقشار کمدرآمد جامعه، از تسبیحهای ارزان قیمت استفاده میکردند. نوعی تسبیح با نام خرمهره نیز وجود داشت که بیشتر توسط لوطیها و داشمشتیها، استفاده میشد. این تسبیح، ۳۳ دانه داشت و از جنس چوب، یشم، عقیق و امثال آن تهیه میشد.
تسبیحها، از نظر تعداد دانههای آن، به انواع مختلفی تقسیم میشوند. برای مثال، تسبیح «چهاریکه»، تسبیحی ۲۴ دانهای است که در دست گرفتن آن، بیشتر جنبه تفننی داشته و جنس دانههای آن نیز از کائوچو یا چوب است. نوع دیگر تسبیح، تسبیح ۳۴ دانهای است. گروهی از پژوهشگران، این تسبیح را تسبیح اصلی میدانند، زیرا معتقدند که [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] به دخترش، [[حضرت فاطمه|فاطمه زهرا]]، سفارش کرد تا بعد از هر نماز، ۳۴ مرتبه «الله اکبر»، ۳۳ مرتبه «الحمدلله» و ۳۳ مرتبه «سبحانالله» بگوید. جنس دانههای این تسبیح، معمولاً از خاک است. تسبیح ۱۰۰ دانه، تسبیح رایج میان مردم است. هر تسبیح، بهجز شیخکهای آن، باید ۹۹ دانه داشته باشد که این دانهها، توسط شیخکها به سه دسته ۳۳تایی تقسیم میشوند.
تسبیحها از نظر تعداد دانهها به انواع گوناگونی تقسیم میشوند:
* '''چهاریکه''': تسبیحی ۲۴ یا ۲۵ دانهای که کاربرد آن بیشتر جنبهٔ تفننی داشته و جنس دانههای آن از کائوچو یا چوب است.
* [[پرونده:تسبیح۲.jpg|جایگزین=سید علی خامنهای در حال استفاده از تسبیح تربت ۳۴ دانهای.|بندانگشتی|[[سید علی خامنهای]] در حال استفاده از تسبیح تربت ۳۴ دانهای.]]'''تسبیح ۳۴ دانه''': گروهی از پژوهشگران این تسبیح را تسبیح اصلی میدانند، زیرا معتقدند که [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] به دخترش، حضرت فاطمه زهرا، سفارش کرد تا پساز هر نماز، ۳۴بار الله اکبر، ۳۳بار الحمدلله و ۳۳بار سبحانالله بگوید. جنس دانههای این تسبیح معمولاً از خاک است.
* '''تسبیح ۱۰۰ دانه''': این نوع، تسبیح رایج میان مردم است. هر تسبیح ۱۰۰ دانه، به جز شیخکهای آن، باید ۹۹ دانه داشته باشد که توسط شیخکها به سه دستهٔ ۳۳تایی تقسیم میشوند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239649/تسبیح احمدی، «تسبیح»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
برخی از انواع تسبیحها، بهدلیل شیوه ساخت، جنس و محل ساخت آنها، شهرتی ویژه دارند. تسبیح معروف به «شاهمقصود»، در باور مردم، نوعی تسبیح پادزهری است که محصول افغانستان بوده و به رنگ سبز روشن است. این تسبیح، از سنگی خاص، در معادن [[قندهار]] ساخته میشود و بسیار کمیاب و گرانبها است. تسبیح عقیق ساختهشده از سنگ عقیق یمنی بوده و به تسبیح «یمانی» معروف است.
=== تسبیحهای معروف و خاص ===
برخی از تسبیحها به دلیل شیوهٔ ساخت، جنس یا محل ساخت، شهرت ویژهای یافتهاند:
==اجزای تسبیح==
* '''تسبیح شاهمقصود''': در باور مردم، نوعی تسبیح پادزهری است که محصول افغانستان بوده و به رنگ سبز روشن است. این تسبیح از سنگی خاص در معادن قندهار ساخته میشود و بسیار کمیاب و گرانبها است.
* '''تسبیح عقیق (یمانی)''': از سنگ عقیق یمنی ساخته میشود و به تسبیح یمانی معروف است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/248202/داستان-پیدایش-تسبیح-و-اقسام-ان علایی، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»، 1343ش، ص33-34.'']</ref>
[[پرونده:تسبیح۴.jpg|جایگزین= تسبیح در دست محمدباقر قالیباف|بندانگشتی|محمدباقر قالیباف در حالی که تسبیحی در دست دارد در حسینیه امام خمینی]]
تسبیح افزونبر کاربرد اصلی خود برای شمارش اذکار و اوراد، در برخی کشورها جنبهٔ تفننی_نمایشی نیز یافته است. گاهی تسبیح از مواد و سنگهای قیمتی مانند سندلوس ساخته میشود و برای آن خواصی بیان شده است.<ref>[https://silver110.ir/blog/sandeloos-stone/ «تاریخچه سنگ سندلوس بررسی خواص و انواع رنگهای آن+تشخیص اصالت»، وبسایت سیلور110.]</ref> در [[فرهنگ]] عمومی، استفاده از تسبیح صرفاً برای چرخاندن و سرگرمی، مذموم شمرده شده است. امروزه استفاده از تسبیح در محافل و ملاقاتهای سیاسی نیز رایج است و بیشتر برای تمرکز ذهن به کار میرود. در این گونه ملاقاتها، نوع تسبیح و نحوهٔ به دست گرفتن آن ممکن است حامل معنا و پیام باشد. برخی رواج تسبیح در محافل سیاسی را ناشی از ورود روحانیون به عرصهٔ سیاست و تقلید از فرهنگ مخصوص علما میدانند.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-10/90165-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86 «کاربرد تسبیح برای سیاسیون ایران»، خبرگزاری ایلنا.]</ref>
استفاده از تسبیح علاوه بر شمارش اذکار، در برخی کشورها جنبۀ تفننی-نمایشی نیز دارد. گاهی تسبیح از مواد و سنگهای قیمتی مانند سندلوس ساخته میشود و برای آن خواصی بیان شده است.<ref>.[https://silver110.ir/blog/sandeloos-stone/ «تاریخچه سنگ سندلوس بررسی خواص و انواع رنگهای آن+ تشخیص اصالت»، وبسایت سیلور 110.]</ref> در فرهنگ عامه، استفاده از تسبیح برای چرخاندن و سرگرمی، مذموم محسوب میشود.<ref>[https://tarikhche.blog.ir/1393/04/07/www.yazdfarda.com شکری، «تاریخچه تسبیح»، وبلاگ تاریخچه.]</ref> امروزه استفاده از تسبیح در محافل و ملاقاتهای سیاسی نیز رایج است که بیشتر برای تمرکز ذهن بهکار میرود. در اینگونه ملاقاتها استفاده از نوع تسبیح و نحوۀ بهدست گرفتن آن نیز ممکن است حامل معنا و پیام باشد. برخی رواج تسبیح در محافل سیاسی را ناشی از ورود روحانیون به عرصۀ سیاست و تقلید از فرهنگ مخصوص علما، میدانند.<ref>[https://tarikhche.blog.ir/1393/04/07/www.yazdfarda.com شکری، «تاریخچه تسبیح»، وبلاگ تاریخچه.]</ref>
در اماکن مقدس و شهرهای دارای اهمیت دینی برای مسلمانان، تسبیح در کنار [[مهر نماز]]، یک [[سوغاتی|سوغات]] رایج بهشمار میرود. از این رو، مشاغل مرتبط با خرید و فروش و تولید تسبیح در این شهرها رونق یافته است.<ref>[https://saffat.net/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD%D8%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7-%DA%A9%D9%86%D9%88/ «تاریخچه پیدایش تسبیح، از مسیحیت تا کنون»، وبسایت صافات.]</ref>
== در فرهنگ و ملل ==
== تسبیح در فرهنگ ایرانیان ==
استفاده از تسبیح در بین عامۀ مردم بهویژه زنان در مجالس بهصورت گروهی انجام میشود که به آن سفرۀ صلوات گفته و با آداب و تشریفات خاصی انجام میشود. همچنین باورهای دیگر عامیانه نیز رایج است که بسیاری از آنها در سنت اسلامی و شیعی تأیید نشده است.<ref>[https://www.niksalehi.com/din-andishe/%D9%86%D8%AD%D9%88%D9%87-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AE%D8%AA%D9%85-%D8%B5%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%AA.html .«نحوه برگزاری مجلس ختم صلوات» وبسایت نیکی صالحی.]</ref> برای نمونه، در برخی مناطق، زنان نقشهایی را که بر روی آش، حلوا و غذاهای دیگر نذری میافتد، علامتی از شکل تسبیح، مهر و پنجۀ امالبنین یا فاطمه زهرا پنداشته و آن را نشانۀ قبولی نذر و نیاز خود میدانند. همچنین با گرداندن تسبیح تربت کربلا و خواندن ذکر و ادعیه بر سفرههای نذری، قبولی نذر را از خداوند و امامان میطلبند.<ref>.[https://fa.wikishia.net/view/%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD_(%D8%B3%D8%A8%D8%AD%D9%87) «تسبیح، سبحه»، ویکی شیعه.]</ref> در باور عامیانه، گسستن یکبارۀ رشتـۀ تسبیح و پراکنده شـدن مهرهها را علامت رواشدن حاجات و برخی دیگر نشانۀ پریشانی و پراکندگی میدانند.
تسبیح در میان مردم ایران، بهویژه زنان، در مجالس بهصورت گروهی و با عنوان سفرهٔ [[ختم صلوات]] و با آداب و تشریفات خاصی انجام میشود.<ref>[https://www.niksalehi.com/din-andishe/نحوه-برگزاری-مجلس-ختم-صلوات.html «نحوه برگزاری مجلس ختم صلوات» وبسایت نیکی صالحی.]</ref> تسبیح در افسانهها، امثال و حِکم، شعر و نثر فارسی نیز حضوری پررنگ دارد. در لرستان، به تسبیحهای ساختهشده از [[تربت امام حسین|تربت]] کربلا سوگند یاد میشود.<ref>عسکری عالم، فرهنگ عامهٔ لرستان، ج2، ۱۳۸۷ش، ص131.</ref> مردم اراک در [[امامزاده|امامزادهها]] برای حاجتروایی، نذر تسبیح میکنند. بدین ترتیب که فرد پساز رسیدن به حاجت خود، تعدادی تسبیح خریده، آنها را در [[مسجد جمکران]] تبرک کرده و سپس میان مردم توزیع میکند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/359378/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%A9 پویا، «بررسی باورهای مردمشناختی امامزاده عبدالله و آمنهخاتون شهر اراک»، ۱۳۸۷ش، ص۸۶.]</ref>
همچنین در برخی از نقاط، پس از غسل مردگان، بهدست مردگان مرد تسبیحی ۱۰۰ یا ۳۳ دانهای از تربت کربلا میدهند و مردگان زن را با دستبند و انگشتر و گلوبندی تسبیح مانند که از خاک کربلا تهیه شده و نام «پنج تن» بر آن حک شده است، میآرایند. <ref>.[https://fa.wikishia.net/view/%D8%AA%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D8%AD_(%D8%B3%D8%A8%D8%AD%D9%87) «تسبیح، سبحه»، ویکی شیعه.]</ref>
در برخی نقاط ایران، اگر روی غذای نذری شکلی همچون تسبیح نقش ببندد، آن را نشانهٔ نظرکردهٔ ائمه و برآورده شدن مراد میدانند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۳۹ و ۶۳.</ref> پارهشدن ناگهانی بند تسبیح در باور عامه نشانهٔ حاجتروایی انگاشته میشود.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص631.</ref> مردم [[سیرجان]] برای شفای بیمار، بالای سر او نشسته و درحالیکه یک دست بر سر بیمار میگذارند، با دست دیگر تسبیح میگردانند و ذکر میگویند.<ref>مؤید محسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۶ش، ص۳۲۴ و ۳۱۹.</ref> به بیماران مبتلا به تنگینفس یا تپش قلب، سفارش میشود که تسبیح کهربایی به دست گرفته و دعا بخوانند.<ref>Massé, Croyances et coutumes persanes, 1938, V.II, P335.</ref> تسبیحهای ساختهشده از خاک کربلا نزد مردم ایران ارزش ویژهای دارد و آن را در جانماز<ref>Aubin, La Perse d’aujourd’hui, 1908, P387.</ref> و [[سفره نذری|سفرههای نذری]] خود قرار میدهند.<ref>کریمی فروتقه، «نگاهی به سفرههای نذری در مزارات کاشمر»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۷؛ برزویی، آیینها و باورهای مذهبی مردم لرستان، ۱۳۸۴ش، ص۱۰۰.</ref> همچنین نقش حکشدهٔ تسبیح بر سنگ مزار درگذشتگان، نشان از جایگاه والای آن در فرهنگ عامه دارد.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/232153/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%88-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7 پورکریم، «نقشونگارهای عامیانهٔ ایران و اهمیت گردآوری و بررسی آنها»، ۱۳۵۳ش، ص۲۶؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/170022/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D9%BE%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C%DA%A9-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%87 عناصری، «پایگاه هنرهای تجسمی در باورهای عامه»، ۱۳۶۱ش، ص۱۲۸.]</ref>
ایرانیان [[مسلمان]] از تسبیح، برای ذکر و [[دعا]] بهره میگیرند. همچنین تسبیح، در افسانهها، امثال و حکم، شعر و نثر ایرانیان نیز حضوری پررنگ دارد. در لرستان، به تسبیحهایی که از [[تربت امام حسین|تربت]] کربلا ساخته شده، قسم میخورند.<ref>عسکری عالم، فرهنگ عامهٔ لرستان، ج2، ۱۳۸۷ش، ص131.</ref> مردم اراک، برای حاجتروایی خود، در امامزادهها، [[نذر]] تسبیح میکنند. اگر فردی در این منطقه به حاجت خود برسد، ابتدا تعدادی تسبیح خریده، آنها را در [[مسجد جمکران]] تبرک کرده و سپس در میان مردم توزیع میکند.<ref>پویا، «بررسی باورهای مردمشناختی امامزاده عبدالله و آمنهخاتون شهر اراک»، ۱۳۸۷ش، ص۸۶.</ref>
== استخاره با تسبیح ==
استخاره با تسبیح، روشی رایج میان شیعیان برای طلب خیر و تشخیص مصلحت در تصمیمگیریها است که شیوههای گوناگونی برای آن ذکر شده است. در یکی از شیوههای منسوب به [[امام مهدی]]، فرد پساز فرستادن سه صلوات، بخشی از تسبیح را جدا کرده و مهرهها را دوتادوتا جدا میکند؛ باقیماندن یک مهره به معنای امر به انجام کار و باقیماندن دو مهره، نشانه نهی از آن است. در شیوهای دیگر که به [[امام جعفر صادق|امام صادق]] منسوب است، پساز قرائت سوره حمد، سه بار سوره توحید و پانزده صلوات، دعای ویژهای خوانده میشود؛ سپس فرد بخشی از تسبیح را جدا کرده و مهرهها را سه دسته میکند: با اولی «سُبحانَ الله»، با دومی «الحمدلله» و با سومی «لا إله إلا الله» میگوید. در این روش، نتیجه نهایی براساس تکرار این اذکار و مهره باقیمانده تعیین میشود، بهطوری که «الحمدلله» نشانۀ امر، «لا إله إلا الله» نشانۀ نهی، و «سُبحان الله» نشانه مخیر بودن میان انجام و ترک کار دانسته شده است.<ref>[https://old.makarem.ir/main.aspx?reader=1&pid=61829&lid=0&mid=12353 «استخاره با تسبیح»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی.]</ref>
در برخی از نقاط ایران، اگر روی غذای نذری آنها، شکلی همچون تسبیح ظاهر شود، آن غذا را نظرکرده ائمه و نمادی از برآورده شدن مراد دل خود میدانند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۳۹ و ۶۳.</ref> پاره شدن ناگهانی بند تسبیح نیز نشانه حاجتروایی انگاشته میشود.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص631.</ref> مردم [[سیرجان]] برای شفای بیمار خود، بالای سر او نشسته و یک دست بر سر بیمار گذاشته و با دست دیگر، تسبیح میگردانند و ذکر میگویند.<ref>مؤید محسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۶ش، ۳۲۴ و ۳۱۹.</ref> همچنین به بیماری که دچار تنگینفس یا تپش قلب است، سفارش میشود که تسبیج کهربایی بهدست گرفته و دعا بخواند.<ref>Massé, Croyances et coutumes persanes, 1938, V.II, P335.</ref> تسبیحهای ساختهشده از خاک کربلا، نزد مردم ایران بسیار باارزش بوده و آن را در جانماز<ref>Aubin, La Perse d’aujourd’hui, 1908, P387.</ref> و [[سفره نذری|سفرههای نذری]]<ref>کریمی فروتقه، «نگاهی به سفرههای نذری در مزارات کاشمر»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۷؛{{سخ}}
استخاره، بیشتر با تسبیح ۱۰۰ دانه انجام میشود. در فرهنگ عامیانه برای [[استخاره]] با تسبیح، ابتدا سورهای از [[قرآن]] خوانده میشود و سپس با دو دست، بخشی از دانههای تسبیح را جدا میکنند. پساز آن از سمت راست، دانههای تسبیح را یکییکی به نام آدم، حوا و ابلیس میشمرند. اگر آخرین دانه به نام آدم بیفتد، انجام آن کار خوب؛ اگر به نام حوا بیفتد، انجام آن کار میانه و اگر به نام ابلیس بیفتد، انجام آن کار، بد دانسته میشود.<ref>مرادی، فرهنگ عامهٔ خطهٔ تویسرکان، ج1، ۱۳۷۵ش، ص42.</ref> برخی، از واژههای خیر و شر برای شمارش دانههای تسبیح استفاده میکردند. در صورتیکه آخرین دانه به واژۀ خیر ختم میشد، انجام آن کار خوب بود و برعکس.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۴۸ش، ص۳۷۱.</ref>
برزویی، آیینها و باورهای مذهبی مردم لرستان، ۱۳۸۴ش، ص۱۰۰.</ref> خود قرار میدهند. نقش حک شدهٔ تسبیح بر روی سنگ مزار درگذشتگان نیز نشان از ارزش بسیار آن دارد.<ref>پورکریم، «نقشونگارهای عامیانهٔ ایران و اهمیت گردآوری و بررسی آنها»، ۱۳۵۳ش، ص۲۶؛{{سخ}}
عناصری، «پایگاه هنرهای تجسمی در باورهای عامه»، ۱۳۶۱ش، ص۱۲۸.</ref>
=== استخاره با تسبیح ===
استخاره، بیشتر با تسبیح ۱۰۰ دانه انجام میشود. در فرهنگ عامیانه برای [[استخاره]] با تسبیح، ابتدا سورهای از [[قرآن]] خوانده میشود و سپس با دو دست، بخشی از دانههای تسبیح را جدا میکنند. پس از آن از سمت راست، دانههای تسبیح را یکییکی بهنام آدم، حوا و ابلیس میشمرند. اگر آخرین دانه بهنام آدم بیفتد، انجام آن کار خوب؛ اگر بهنام حوا بیفتد، انجام آن کار میانه و اگر بهنام ابلیس بیفتد، انجام آن کار، بد دانسته میشود.<ref>مرادی، فرهنگ عامهٔ خطهٔ تویسرکان، ج1، ۱۳۷۵ش، ص42.</ref> برخی، از واژههای «خیر» و «شر» برای شمارش دانههای تسبیح استفاده میکردند. در صورتیکه آخرین دانه به واژه خیر ختم میشد، انجام آن کار خوب بود و برعکس.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۴۸ش، ص۳۷۱.</ref> در برخی از کتابهای دعا نیز با تکیه بر روایات و احادیث پیشوایان مذهب [[شیعه]]، روشهایی برای استخاره با تسبیح، بیان شده است.
== در ادبیات فارسی ==
== در ادبیات فارسی ==
واژۀ تسبیح در ادبیات فارسیزبانان نیز حضور یافته است؛ برای مثال، قائممقام فراهانی میگويد:
واژهٔ تسبیح در [[شعر فارسی|شعر فارسی]] حضور پررنگی دارد:
{{شعر جدید
| شاعر =قائممقام فراهانی
| متن =زاهد چه بلائی تو که این دانه تسبیح\\از دست تو سوراخ به سوراخ گریزد<ref>[https://ganjoor.net/ghaemmagham/divan/ghasghet/sh9 قائم مقام فراهانی، دیوان اشعار، قصاید و قطعات، وبسایت گنجور.]</ref>}}
|متن=طریقت به جز خدمت خلق نیست\\به تسبیح و سجاده و دلق نیست<ref>[https://ganjoor.net/saadi/boostan/bab1/sh9 سعدی، بوستان، باب اول، بخش 9، بیت 7، وبسایت گنجور.]</ref>}}
در ادبیات داستانی ایرانیان نیز واژۀ تسبیح بسیار پرکاربرد بوده است. افسانههای محلی بسیاری، در اینباره وجود دارد، مانند افسانه مردم آذربایجان، که در آن شاهزاده بهکمک تسبیح خود، دختر یتیمی را پیدا کرده و با او [[ازدواج]] میکند.<ref>کوهی، افسانههای دیار شهریار، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۳–۱۲۶.</ref> [[ضربالمثل|امثال]] و حکم ایرانیان نیز از این واژه بیبهره نبوده است. از آن جمله میتوان به ضربالمثلهای «کار به استخاره شد، تسبیح ملا پاره شد» کنایه از بدبیاری؛ «مثل مهر و تسبیح» کنایه از وفور هر چیز؛<ref>شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۸7ش، ص۳۱۳.</ref> «کربلا من بودم، تو از مهر و تسبیح آنجا خبر داری؟»؛<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضربالمثلهای فارسی، ج2، ۱۳۸۸ش، ص1379 و 1420.</ref> «تسبیح هزاردانه در دست مپیچ» کنایه از زهدفروشی و ریا؛<ref>بهمنیار، داستاننامهٔ بهمنیاری، ۱۳۶۹ش، ص۱۴۱.</ref> «تسبیح آب کشیدن» کنایه از [[ریا]]؛ «تسبیح انداز» کنایه از سختگیر<ref>پرچمی، پسکوچههای فرهنگ، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۹.</ref> و «تسبیح دستتم» نیز کنایه از اظهار کوچکی است.<ref>اکرامی، مردمشناسی اصطلاحات خودمانی، ۱۳۸۴ش، ص۱۴۶.</ref>
زاهد چه بلائي تو كه اين دانه تسبيح *** از دست تو سوراخ به سوراخ گريزد<ref>.[https://ganjoor.net/ghaemmagham/divan/ghasghet/sh9 قائم مقام فراهانی، «دیوان اشعار»، وبسایت گنجور.]</ref>
== پانویس ==
صائب تبریزی نیز گفته است:
منه زنهار دل بر مهلت صد ساله دنيا *** كه آخر ميشود چندان كه يك تسبيح گرداني<ref>[https://ganjoor.net/saeb/divan-saeb/ghazalkasa/sh6777 .صائب تبریزی، «دیوان اشعار»،] وبسایت گنجور.</ref>
حافظ نیز به این واژه اشاره کرده است:
رشته تسبيح اگر بگسست معذورم بدار *** دستم اندر دامن ساقي سيمين ساق بود<ref>.[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh206 حافظ، «غزلیات»،] وبسایت گنجور.</ref>
تسبیح یا سبحه، در دایره واژگان کاربردی شاعران و نویسندگان پارسیزبان، همواره حضور داشته است. برای مثال، [[سعدی شیرازی|سعدی]] در شعر خود میگوید:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/boostan/bab1/sh9 سعدی، بوستان، باب اول، بخش 9، بیت 7، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|طریقت به جز خدمت خلق نیست|به تسبیح و سجاده و دلق نیست}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
[[خاقانی]] در شعر از این واژه، بارها، استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/khaghani/divankh/ghasidekh/sh98 خاقانی، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره 98، بیت 2، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|دانهدانه گهر اشک ببارید چنانک|گره رشته تسبیح ز سر بگشایید}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
در ادبیات داستانی ایرانیان نیز واژه تسبیح بسیار پرکاربرد بوده است. افسانههای محلی بسیاری، در اینباره وجود دارد، مانند افسانه مردم آذربایجان، که در آن شاهزاده بهکمک تسبیح خود، دختر یتیمی را پیدا کرده و با او ازدواج میکند.<ref>کوهی، افسانههای دیار شهریار، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۳–۱۲۶.</ref> امثال و حکم ایرانیان نیز از این واژه بیبهره نبوده است. از آن جمله میتوان به ضربالمثلهای «کار به استخاره شد، تسبیح ملا پاره شد» (کنایه از بدبیاری)؛ «مثل مهر و تسبیح» (کنایه از وفور هر چیز)؛<ref>شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۸7ش، ص۳۱۳.</ref> «کربلا من بودم، تو از مهر و تسبیح آنجا خبر داری؟»؛<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضربالمثلهای فارسی، ج2، ۱۳۸۸ش، ص1379 و 1420.</ref> «تسبیح هزاردانه در دست مپیچ» (کنایه از زهدفروشی و ریا)؛<ref>بهمنیار، داستاننامهٔ بهمنیاری، ۱۳۶۹ش، ص۱۴۱.</ref> «تسبیح آب کشیدن» (کنایه از خودنمایی)؛ «تسبیح انداز» (سختگیر)<ref>پرچمی، پسکوچههای فرهنگ، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۹.</ref> و «تسبیح دستتم» (اظهار کوچکی).<ref>اکرامی، مردمشناسی اصطلاحات خودمانی، ۱۳۸۴ش، ص۱۴۶.</ref>
علایی، علیاکبر، «''داستان'' ''پیدایش'' ''تسبیح'' ''و'' ''اقسام'' ''آن»،'' هنر و مردم، بهمن 1343ش، شماره 28.
عروجنیا، پروانه، «تسبیح (2)»، دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، تهران، 1375ش.
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* احمدی، محسن، «تسبیح»، وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۵ش.
* ابراهیمی، معصومه، «تسبیح یا سبحه»، وبسایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی، آخرین بهروزرسانی: ۷ مهر ۱۳۹۸ش.
* «استخاره با تسبیح»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۹ تیر ۱۴۰۵ش.
تسبیح، نوعی مهره به رشته درآمده برای شمارش ذکر، روزها و تزیین.
تسبیح در اصطلاح دینی به معنای تنزیه خداوند از هر نقص و در کاربرد رایج به رشتهای از مهرهها برای شمارش اذکار گفته میشود. این ابزار، پیشینهای دیرین در تمدنهای کهن داشته و از طریق مسیحیت یا فرهنگ هندو و بودایی وارد جهان اسلام شده است. تسبیح در انواع گوناگون از نظر تعداد دانه و جنس ساخته میشود و افزونبر کاربرد عبادی، در محافل سیاسی، سوغات اماکن مقدس و باورهای عامیانه نیز جایگاه دارد. تسبیح، کاربردهای نمایشی و تزئینی هم دارد.
معرفی
واژهٔ تسبیح در فرهنگ اسلامی، به معنای تنزیه خداوند و نسبت دادن پاکی و دوری او از هرگونه نقص و عیب است.[۱] در فرهنگ قرآنی نیز تسبیح به معنای یاد کردن خداوند با وصف پاکی به کار رفته است.[۲] در کاربرد مصطلح و رایج میان مسلمانان، تسبیح به رشتهای از مهرهها گفته میشود که به وسیلهٔ نخ به هم متصل شدهاند و برای به یاد داشتن شمارش اذکار مورد استفاده قرار میگیرد. این ابزار در برخی منابع با عنوان سُبحه نیز شناخته میشود.[۳] به کسانی که به رشتهکشیدن مهرههای تسبیح و عرضهٔ آن برای فروش میپردازند، در اصطلاح تسبیحبند میگویند.[۴]
تاریخچه
استفاده از تسبیح یا مهرههای شمارشگر، پیشینهای دیرین در تاریخ بشر دارد.[۵] هدف اولیهٔ استفاده از تسبیح در تمدنهای کهن، ثبت اعداد و روزها بوده است. برای نمونه، در چین باستان، مردم رشتههایی از نخ را با گرههای مختلف به کار میبردند. زنان در آفریقای مرکزی، روزها و ماههای بارداری خود را با گرهزدن به رشتهای نخ محاسبه میکردند. در تمدنهای کهن یونان، روم، مصر و هند نیز از تسبیح برای شمارش رسیدن به مرحلهٔ خاصی از تشرف، ابزاری برای طلسم و تعویذ، تفأل، تزئین و پاسداشت روزهای جشن و آیینها استفاده میکردند.[۶]
در سنت مسیحی
زنی در حال دعا با تسبیح مسیحی در مراسم عشای ربانی، در کلیسای جامع ملیِ زیارتگاهِ لقاحِ مطهر، واشنگتن، ایالات متحده، ۱۹ ژانویهٔ ۲۰۲۳.
در سنت مسیحی، استفاده از تسبیح برای تکرار اذکار، بهویژه میان مسیحیان نستوریِ شرق و برخی گروههای کاتولیک رواج یافت. در مقابل، بسیاری از فرقههای پروتستان با استناد به رویکردهای کلامی خود، استفاده از تسبیح را نپذیرفته و آن را نوعی بدعت یا عملی فاقد پشتوانهٔ دینی دانستهاند.[۷]
ورود به جهان اسلام
برخی معتقدند تسبیح از مسیحیت به جهان اسلام وارد شده و نخستینبار مسیحیان تسبیحهای طویلی را که از انتهای آن صلیب آویزان میکردند، به گردن میآویختند. برخی مستشرقان نیز ورود تسبیح به جهان اسلام را متأثر از فرهنگ هندو و بودایی میدانند.[۸] بااینحال، این ابزار بهمرور زمان جایگاه خود را در مناسک عبادی مسلمانان تثبیت کرد.[۹]
اختلاف نظر میان فرقههای اسلامی
میان فرقههای مسلمان، پیروان محمد بن عبدالوهاب (سلفیان) شمارش ذکر با تسبیح را بدعت دانسته و بهجای آن از انگشتان دست استفاده میکنند.[۱۰] در منابع حدیثی شیعه، روایاتی دربارهٔ منشأ پیدایش تسبیح و انتساب آن به سیرهٔ حضرت فاطمه زهرا یا استفاده از تربت حضرت حمزه وجود دارد.[۱۱]
انواع تسبیح
در کشورهای اسلامی، تسبیحها گاهی بسیار گرانبها ساخته شده[۱۲] و با سنگهای جواهر، مزین میشوند. تسبیح نقره شیرازی ازجمله تسبیحهای معروف ایرانی بود که بزرگان و بازرگانان در دست میگرفتند.[۱۳] همچنین نوعی تسبیح به نام خرمهره وجود داشت که بیشتر توسط لوطیها و داشمشتیها استفاده میشد و دارای ۳۳ دانه از جنس چوب، یشم، عقیق و مانند آن بود.[۱۴]
تسبیحها از نظر تعداد دانهها به انواع گوناگونی تقسیم میشوند:
چهاریکه: تسبیحی ۲۴ یا ۲۵ دانهای که کاربرد آن بیشتر جنبهٔ تفننی داشته و جنس دانههای آن از کائوچو یا چوب است.
سید علی خامنهای در حال استفاده از تسبیح تربت ۳۴ دانهای.تسبیح ۳۴ دانه: گروهی از پژوهشگران این تسبیح را تسبیح اصلی میدانند، زیرا معتقدند که پیامبر اسلام به دخترش، حضرت فاطمه زهرا، سفارش کرد تا پساز هر نماز، ۳۴بار الله اکبر، ۳۳بار الحمدلله و ۳۳بار سبحانالله بگوید. جنس دانههای این تسبیح معمولاً از خاک است.
تسبیح ۱۰۰ دانه: این نوع، تسبیح رایج میان مردم است. هر تسبیح ۱۰۰ دانه، به جز شیخکهای آن، باید ۹۹ دانه داشته باشد که توسط شیخکها به سه دستهٔ ۳۳تایی تقسیم میشوند.[۱۵]
تسبیحهای معروف و خاص
برخی از تسبیحها به دلیل شیوهٔ ساخت، جنس یا محل ساخت، شهرت ویژهای یافتهاند:
تسبیح شاهمقصود: در باور مردم، نوعی تسبیح پادزهری است که محصول افغانستان بوده و به رنگ سبز روشن است. این تسبیح از سنگی خاص در معادن قندهار ساخته میشود و بسیار کمیاب و گرانبها است.
تسبیح عقیق (یمانی): از سنگ عقیق یمنی ساخته میشود و به تسبیح یمانی معروف است.[۱۶]
اجزای تسبیح
تسبیح فیروزهای
یک تسبیح کامل دارای اجزای زیر است:
سَره: دانهای به اندازه هسته خرما که هر دو سر نخ تسبیح از سوراخ طولی آن گذشته و به منگولهها متصل میشوند.
شیخک: دانههایی که نخ تسبیح از وسط آنها گذشته و تعداد دانههای اصلی تسبیح را به ۳ قسمت تقسیم میکنند.
منگوله: این قسمت از تسبیح، بیشتر از جنس نخ قیطان، نخهای ابریشمی زرتاب یا نقرهتاب است.
محمدباقر قالیباف در حالی که تسبیحی در دست دارد در حسینیه امام خمینی
تسبیح افزونبر کاربرد اصلی خود برای شمارش اذکار و اوراد، در برخی کشورها جنبهٔ تفننی_نمایشی نیز یافته است. گاهی تسبیح از مواد و سنگهای قیمتی مانند سندلوس ساخته میشود و برای آن خواصی بیان شده است.[۱۸] در فرهنگ عمومی، استفاده از تسبیح صرفاً برای چرخاندن و سرگرمی، مذموم شمرده شده است. امروزه استفاده از تسبیح در محافل و ملاقاتهای سیاسی نیز رایج است و بیشتر برای تمرکز ذهن به کار میرود. در این گونه ملاقاتها، نوع تسبیح و نحوهٔ به دست گرفتن آن ممکن است حامل معنا و پیام باشد. برخی رواج تسبیح در محافل سیاسی را ناشی از ورود روحانیون به عرصهٔ سیاست و تقلید از فرهنگ مخصوص علما میدانند.[۱۹]
در اماکن مقدس و شهرهای دارای اهمیت دینی برای مسلمانان، تسبیح در کنار مهر نماز، یک سوغات رایج بهشمار میرود. از این رو، مشاغل مرتبط با خرید و فروش و تولید تسبیح در این شهرها رونق یافته است.[۲۰]
تسبیح در فرهنگ ایرانیان
سفره ختم صلوات
تسبیح در میان مردم ایران، بهویژه زنان، در مجالس بهصورت گروهی و با عنوان سفرهٔ ختم صلوات و با آداب و تشریفات خاصی انجام میشود.[۲۱] تسبیح در افسانهها، امثال و حِکم، شعر و نثر فارسی نیز حضوری پررنگ دارد. در لرستان، به تسبیحهای ساختهشده از تربت کربلا سوگند یاد میشود.[۲۲] مردم اراک در امامزادهها برای حاجتروایی، نذر تسبیح میکنند. بدین ترتیب که فرد پساز رسیدن به حاجت خود، تعدادی تسبیح خریده، آنها را در مسجد جمکران تبرک کرده و سپس میان مردم توزیع میکند.[۲۳]
در برخی نقاط ایران، اگر روی غذای نذری شکلی همچون تسبیح نقش ببندد، آن را نشانهٔ نظرکردهٔ ائمه و برآورده شدن مراد میدانند.[۲۴] پارهشدن ناگهانی بند تسبیح در باور عامه نشانهٔ حاجتروایی انگاشته میشود.[۲۵] مردم سیرجان برای شفای بیمار، بالای سر او نشسته و درحالیکه یک دست بر سر بیمار میگذارند، با دست دیگر تسبیح میگردانند و ذکر میگویند.[۲۶] به بیماران مبتلا به تنگینفس یا تپش قلب، سفارش میشود که تسبیح کهربایی به دست گرفته و دعا بخوانند.[۲۷] تسبیحهای ساختهشده از خاک کربلا نزد مردم ایران ارزش ویژهای دارد و آن را در جانماز[۲۸] و سفرههای نذری خود قرار میدهند.[۲۹] همچنین نقش حکشدهٔ تسبیح بر سنگ مزار درگذشتگان، نشان از جایگاه والای آن در فرهنگ عامه دارد.[۳۰]
استخاره با تسبیح
استخاره با تسبیح، روشی رایج میان شیعیان برای طلب خیر و تشخیص مصلحت در تصمیمگیریها است که شیوههای گوناگونی برای آن ذکر شده است. در یکی از شیوههای منسوب به امام مهدی، فرد پساز فرستادن سه صلوات، بخشی از تسبیح را جدا کرده و مهرهها را دوتادوتا جدا میکند؛ باقیماندن یک مهره به معنای امر به انجام کار و باقیماندن دو مهره، نشانه نهی از آن است. در شیوهای دیگر که به امام صادق منسوب است، پساز قرائت سوره حمد، سه بار سوره توحید و پانزده صلوات، دعای ویژهای خوانده میشود؛ سپس فرد بخشی از تسبیح را جدا کرده و مهرهها را سه دسته میکند: با اولی «سُبحانَ الله»، با دومی «الحمدلله» و با سومی «لا إله إلا الله» میگوید. در این روش، نتیجه نهایی براساس تکرار این اذکار و مهره باقیمانده تعیین میشود، بهطوری که «الحمدلله» نشانۀ امر، «لا إله إلا الله» نشانۀ نهی، و «سُبحان الله» نشانه مخیر بودن میان انجام و ترک کار دانسته شده است.[۳۱]
استخاره، بیشتر با تسبیح ۱۰۰ دانه انجام میشود. در فرهنگ عامیانه برای استخاره با تسبیح، ابتدا سورهای از قرآن خوانده میشود و سپس با دو دست، بخشی از دانههای تسبیح را جدا میکنند. پساز آن از سمت راست، دانههای تسبیح را یکییکی به نام آدم، حوا و ابلیس میشمرند. اگر آخرین دانه به نام آدم بیفتد، انجام آن کار خوب؛ اگر به نام حوا بیفتد، انجام آن کار میانه و اگر به نام ابلیس بیفتد، انجام آن کار، بد دانسته میشود.[۳۲] برخی، از واژههای خیر و شر برای شمارش دانههای تسبیح استفاده میکردند. در صورتیکه آخرین دانه به واژۀ خیر ختم میشد، انجام آن کار خوب بود و برعکس.[۳۳]
در ادبیات داستانی ایرانیان نیز واژۀ تسبیح بسیار پرکاربرد بوده است. افسانههای محلی بسیاری، در اینباره وجود دارد، مانند افسانه مردم آذربایجان، که در آن شاهزاده بهکمک تسبیح خود، دختر یتیمی را پیدا کرده و با او ازدواج میکند.[۳۷]امثال و حکم ایرانیان نیز از این واژه بیبهره نبوده است. از آن جمله میتوان به ضربالمثلهای «کار به استخاره شد، تسبیح ملا پاره شد» کنایه از بدبیاری؛ «مثل مهر و تسبیح» کنایه از وفور هر چیز؛[۳۸] «کربلا من بودم، تو از مهر و تسبیح آنجا خبر داری؟»؛[۳۹] «تسبیح هزاردانه در دست مپیچ» کنایه از زهدفروشی و ریا؛[۴۰] «تسبیح آب کشیدن» کنایه از ریا؛ «تسبیح انداز» کنایه از سختگیر[۴۱] و «تسبیح دستتم» نیز کنایه از اظهار کوچکی است.[۴۲]
