استخاره
 سید عبدالله فاطمی‌نیا در حال استخاره با تسبیح | |
پادکست مقاله | 🡇
| |
| مشخصات مفهوم | |
|---|---|
| شاخه علمی | فقه / اخلاق اسلامی |
| نوع مفهوم | عمل مستحب دینی |
| معنای اصطلاحی | طلب خیر از خداوند هنگام تردید در کارها |
| حوزه کاربرد | جوامع اسلامی |
| گستره جغرافیایی | جهان اسلام |
| تاریخچه و ریشه | |
| منشأ تاریخی | سنت اسلامی |
| ریشه واژه | خیر |
| اهمیت و ارتباط | |
| مقدس برای | مسلمانان |
| مورد احترام | متدینین |
| اهمیت | راهنمایی در هنگام تحیر و تردید |
| مرتبط با | قرآن تسبیح مشورت |
اِستِخاره؛ طلب خیر از خداوند هنگام تردید در انجام یک کار.
استخاره در لغت به‌معنای طلب خیر است و در اصطلاح، تفأل زدن با قرآن، تسبیح و مانند آن برای کاری است که انسان در آن دچار تردید شده است. مسلمانان برای کارهای مهمی مانند کسب‌وکار، ازدواج و سفر استخاره می‌کنند، اما فقیهان تأکید دارند که استخاره نباید جای تفکر، تعقل و مشورت را بگیرد. انواع آن شامل استخاره با نماز، دعا، ذات‌الرقاع، قرآن و تسبیح است و پاکی، نیت درست و پرهیز از امور ناروا از شرایط آن به‌شمار می‌رود. در فرهنگ ایرانی، استخاره جایگاه ویژه‌ای دارد.
تعریف
استخاره در لغت به‌معنای طلب خیر است[۱] و در اصطلاح به‌معنای تفأل‌زدن با قرآن یا تسبیح و مانند آن جهت انجام دادن کاری است که در آن تردید دارند.[۲] پیروان ادیان آسمانی از گذشته‌های دور، می‌کوشیدند با اتصال به منبع بی‌پایان آگاهی و خیر، از وادی حیرت و سرگردانی خارج شوند. پیروان هر دین، آداب ویژه‌ای برای استخاره دارند.[۳] برخی مسلمانان در زندگی خود، جایگاه ویژه‌ای برای استخاره در نظر می‌گیرند و برای بسیاری از فعالیت‌های مهم زندگی مانند کسب‌وکار، ازدواج و سفر، استخاره می‌کنند.[۴][۵] بیشتر فقیهان مسلمان بر این نکته تأکید کرده‌اند که استخاره فقط در موارد حیرت و سرگردانی جایز است و نباید آن را جایگزین تفکر و تعقل کرد.[۶][۷]
انواع استخاره
در منابع روایی اهل‌سنت و شیعه، انواع مختلفی برای استخاره بیان شده است. هریک از این اقسام استخاره نیز به چند روش مختلف قابل انجام است:
شیخ عباس قمی در کتاب مفاتیح‌الجنان برخی از روش‌های استخاره را به تفصیل ذکر کرده است.[۸]
شرایط و نحوهٔ استخاره
در روایات بر این نکته تأکید شده است که هرگاه شخصی تصمیم به کاری گرفت، در ابتدا با تأمل و تعقل، جوانب امر را بررسی کند و اگر به نتیجه رسید، همان را ملاک عمل قرار دهد؛ اما اگر سر دوراهی تحیّر رسید و فکرش عاجز از نشان دادن راه گردید، به مشورت با افراد دارای صلاحیت پرداخته و از تجربیات و علم آنها حق را بدست آورد.[۹] به قول مولوی:[۱۰]
اگر مشورت کارساز نبود، آنگاه از استخاره سخن به میان می‌آید. از جمله شرایط مهم و واجب در استخاره، رعایت پاکی ظاهر و درستی نیت و باطن است.[۱۱] همچنین از استخاره دربارهٔ چیزهای ناروا و واجبات شرعی نیز باید اجتناب شود.[۱۲] افزون بر این توصیه شده است که هر کس برای خودش استخاره بگیرد و عالمانی چون سیدبن طاووس و مجلسی دوم بر این مسئله صحه گذاشته‌اند.[۱۳]
استخاره در فرهنگ ایرانی
بسیاری از ایرانیان مسلمان باور قوی به استخاره دارند تا آنجا که برای انجام هر کاری، حتی دانستن خوش‌یُمنی سال نو، وفور نعمت یا خشک‌سالی، اتفاقات خوش یا ناگوار در سال جدید با توسل به خداوند، طلب ارشاد و راهنمایی می‌کنند.[۱۴] معمولاً افراد برای انجام استخاره به عالم دینیِ مورد اعتماد یا پیش‌نماز مسجد مراجعه می‌کنند.[۱۵]
شاعران و ادیبان فارسی‌زبان نیز با اثرپذیری از فقیهان مسلمان، استخاره را راه‌کاری برای رهایی انسان از حیرت و سرگردانی دانسته‌اند و باور دارند که هرگاه کسی با تفکر و تعقل به تصمیمی برسد، نیازی به استخاره ندارد. حافظ در یکی از غزل‌های خود چنین گفته است: «در کار خیر، حاجت هیچ استخاره نیست»؛[۱۶] صائب تبریزی در یکی از غزلیات خود چنین آورده است: «تو سست‌عزم در گرو استخاره‌ای».[۱۷] عطار نیشابوری نیز در کتاب تذکرةالاولیاء در وصف حال «شیخ ابواسحاق شهریار کازرونی» به نماز دورکعتی استخاره اشاره کرده است.[۱۸]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه استخاره.
- ↑ عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه استخاره.
- ↑ «تاریخ استخاره و استخاره‌های تاریخ‌ساز»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، 19 دیماه 1397ش.
- ↑ فیض‌الاسلام، ترجمه و شرح فیض الاسلام، 1376ش ص۲۲8.
- ↑ تنوخی، الفرج بعد الشدة، ۱۳۹۸ق، ج۱، ص۱۸۲-۱۸۵.
- ↑ «تاریخ استخاره و استخاره‌های تاریخ‌ساز»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، 19 دیماه 1397ش.
- ↑ زرین‌کوب، فال و استخاره، 1382ش، ص۵۵۴.
- ↑ قمی، مفاتیح‌الجنان، ۱۳۷۶ش، ص851-842.
- ↑ «معنای استخاره و جایگاه آن در زندگی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، 11 دی 1385ش.
- ↑ مولوی، مثنوی معنوی، دفتر اول، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 14 مهر 1400ش.
- ↑ فیض‌الاسلام، حواشی و شرح صحیفۀ کاملۀ سجادیه، 1375ق، ص۲۲۹.
- ↑ زرین‌کوب، فال و استخاره، 1382ش، ص۵۵۴–۵۵۵.
- ↑ «استخاره و تفأل در نگاه بزرگان دین»، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب،: 19 دی 1389ش.
- ↑ اعتمادالسلطنه، روزنامه خاطرات، 1345ش، ص۷۱۹.
- ↑ وحیدنیا، استخاره‌های محمدعلی شاه، 1345ش، ص۴۹–۱۰۹.
- ↑ حافظ، غزلیات حافظ، غزل شماره 72، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 4 مهر 1400ش.
- ↑ صائب تبریزی، دیوان اشعار، غزل شماره 6909، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 4 مهر 1400ش.
- ↑ «تاریخ استخاره و استخاره‌های تاریخ‌ساز»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، 19 دیماه 1397ش.
منابع
- «استخاره و تفأل در نگاه بزرگان دین»، خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب،: ۱۹ دی ۱۳۸۹ش.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامهٔ خاطرات، تهران، بی‌نا، ۱۳۴۵ش.
- «تاریخ استخاره و استخاره‌های تاریخ‌ساز»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دیماه ۱۳۹۷ش. حافظ شیرازی، غزلیات حافظ، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۰ش.
- تنوخی، محسن، الفرج بعد الشدة، بیروت، بی‌نا، ۱۳۹۸ق / ۱۹۷۸م.
- زرین‌کوب، عبدالحسین، فال و استخاره، تهران، صفحه سفید، ۱۳۸۲ش.
- صائب تبریزی دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۴ مهر ۱۴۰۰ش.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی، تهران، اَشجَع، ۱۳۸۹ش.
- فیض‌الاسلام، علینقی، ترجمه و شرح فیض الاسلام، تهران، فقیه، ۱۳۷۶ش.
- قمی، عباس، مفاتیح‌الجنان، تهران، بی‌نا، ۱۳۸۱ق.
- «معنای استخاره و جایگاه آن در زندگی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۳۸۵ش.
- مولوی، مثنوی معنوی، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۴ مهر ۱۴۰۰ش.
- وحیدنیا، سیف‌الله، «استخاره‌های محمدعلی شاه»، در نشریهٔ دانشکدهٔ ادبیات اصفهان، اصفهان، سال ۲، شماره ۲ و ۳، ۱۳۴۵ش.