تشییع جنازه اکبر هاشمی رفسنجانی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ۱۷ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۰۴:۱۰

تشییع جنازه اکبر هاشمی رفسنجانی؛ مراسم تشییع پیکر رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام و چهارمین رئیس‌جمهور ایران.

تشییع پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی مراسمی بود که در سه‌شنبه ۲۱ دی ۱۳۹۵ش در تهران برگزار شد. این مراسم با حضور صدهاهزار نفر از اقشار مختلف مردم، مقامات عالی‌رتبه کشوری و لشکری و چهره‌های سیاسی از جریان‌های گوناگون به یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات تاریخ نظام جمهوری اسلامی ایران تبدیل گردید. مراسم از دانشگاه تهران آغاز شد و پس از اقامه نماز میت به امامت سید علی خامنه‌ای، پیکر وی در خیابان‌های مرکزی تهران تشییع و سپس به حرم سید روح‌الله خمینی برای خاک‌سپاری منتقل شد. این رویداد، بازتاب‌ گستردۀ داخلی و بین‌المللی یافت و با حاشیه‌هایی نظیر تقابل شعارها و تنوع شرکت‌کنندگان به ثبت رسید.

اقامه نماز

مراسم وداع و تشییع پیکر از ساعت ۸:۳۰ صبح سه‌شنبه ۲۱ دی با انتقال پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی به دانشگاه تهران آغاز شد.^[۱] رأس ساعت ۱۰ صبح، سید علی خامنه‌ای، دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، با حضور در دانشگاه تهران نماز میت را اقامه کرد.^[۲] در این مراسم حسن روحانی، علی لاریجانی و صادق آملی لاریجانی به‌عنوان رؤسای قوای سه گانه، اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام، نمایندگان مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی، فرماندهان نیروهای نظامی و انتظامی و فرزندان هاشمی رفسنجانی در صفوف نخست و پشت سر سید علی خامنه‌ای ایستادند.^[۳]

اقامه نماز با ویژگی‌هایی در عبارات مستحبی همراه بود که مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت. در این نماز، رهبر جمهوری اسلامی ایران عبارت مستحب «اللّٰهُمَّ اِنّا لٰا نَعْلَمُ مِنْهُ الّا خَیْراً وَ انْتَ اعْلَمُ بِهِ مِنّا» را قرائت نکرد و به‌جای آن عبارت «اللهم عفوک عفوک عفوک» را سه بار و سپس دعای «اللهم احشره مع المجاهدین و احشره مع المُنفِقین فی سبیلک» را خواند.^[۴] برخی از استادان حوزه علمیه قم مانند محسن غرویان و رحمت‌الله عابدی در واکنش به حواشی ایجاد شده تأکید کردند که رهبر انقلاب تمام واجبات نماز میت را به‌جای آورده و دعای مذکور تنها جزء مستحبات بوده است.^[۵] با پایان یافتن نماز، سید علی خامنه‌ای لحظاتی را در کنار تابوت زانو زد و با پیکر هاشمی وداع کرد.^[۶]

حضور مردم

حضور طرفداران جنبش سبز در تشییع جنازه هاشمی رفسنجانی در مقابل تئاتر شهر
شکسته شدن نرده‌های وسط خیابان براثر ازدحام
قاسم سلیمانی در حال تسلیت گفتن به عفت مرعشی همسر هاشمی رفسنجانی در منزل وی
حضور مردم در تشییع پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی

پس از اقامه نماز، تمام درهای دانشگاه در خیابان‌های اطراف بازگشایی شد و پیکر هاشمی رفسنجانی بر روی سقف یک کامیون در میان جمعیت تشییع شد.^[۷] انبوه جمعیت در خیابان انقلاب تا تقاطع حافظ باعث شد خودروی حامل پیکر به کندی حرکت کند. همچنین بر اثر ازدحام، نرده‌های وسط خیابان و برخی داربست‌ها شکسته شد. در این مراسم اقشار مختلف مردم، روحانیون و دانشگاهیان با گرایش‌های مختلف سیاسی حضور داشتند.^[۸]

تخمین میزان دقیق جمعیت حاضر در مراسم تشییع پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی، به دلیل گستردگی حضور طیف‌های مختلف مردم، با گمانه‌زنی‌ها و اختلاف‌نظرهایی در رسانه‌ها همراه بوده است. آمارهای غیررسمی و برخی رسانه‌ها، جمعیت شرکت‌کننده در این مراسم را بین دو تا سه میلیون نفر اعلام کردند.^[۹] در مقابل، برخی بررسی‌های تحلیلی و مستقل با محاسبه دقیق مساحت مسیرهای تشییع، این رقم را در بازه‌ای واقع‌بینانه‌تر، ۳۰۰ هزار نفر برآورد کرده‌اند.^[۱۰]

در کنار شعارهای رسمی، گروه‌های مختلف مردم شعارهای متفاوتی سر دادند که بازتاب‌دهنده دیدگاه‌های مختلف سیاسی بود. دست‌نوشته‌هایی با مضامین «هاشمی زنده است چون نهضت زنده است» و «ایران در سوگ امیرکبیر زمان» در دست بخش‌هایی از مردم دیده می‌شد.^[۱۱] همچنین گروهی از هواداران جنبش سبز با دادن شعارهایی در حمایت از سید محمد خاتمی، میرحسین موسوی و مهدی کروبی، خواهان رفع حصر آنها شدند.^[۱۲] در مقابل، خودروهای بلندگودار مستقر در مسیر سعی داشتند با پخش مداحی و شعارهای رسمی، صدای این گروه‌ها را تحت‌الشعاع قرار دهند که این موضوع به تقابل شعارها میان بخشی از مردم و بلندگوها در برخی مناطق مانند خیابان قدس منجر شد. گزارش‌ها حاکی از آن است که سیمای جمهوری اسلامی ایران برای پوشش ندادن صدای این شعارها، از موسیقی عزا بر روی تصاویر زنده استفاده می‌کرد و خطوط تلفن همراه نیز در محدودۀ خیابان انقلاب دچار اختلال شد که ارسال اخبار را با مشکل مواجه کرد.^[۱۳]

قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، با حضور در منزل هاشمی رفسنجانی درگذشت وی را به خانواده‌اش تسلیت گفت و در حاشیه مراسم تشییع جنازه، او را شخصیتی استکبارستیز و صهیونیسم‌ستیز توصیف کرد.^[۱۴] دفتر وی نیز با انتشار بیانیه‌ای، از حضور مردم ایران تشکر و قدردانی کرد.^[۱۵]

خاک‌سپاری

پس از تشییع در خیابان‌های مرکزی تهران، پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی در میان بدرقه مردم به مرقد امام خمینی در جنوب تهران منتقل شد. مراسم رسمی تدفین در صحن حرم با حضور مقاماتی نظیر علی لاریجانی، محمدجواد ظریف، محمدرضا عارف، سید محمود علوی، سید حسن خمینی و عمار حکیم برگزار شد. پیکر وی در داخل ضریح و در کنار قبر سید روح‌الله خمینی به خاک سپرده شد.^[۱۶]

بازتاب‌های جهانی

تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی پس از تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های بین‌المللی داشته است.^[۱۷] خبرگزاری‌های رویترز، آسوشیتدپرس و خبرگزاری فرانسه این رویداد را به‌طور ویژه پوشش دادند؛ خبرگزاری فرانسه با اشاره به حضور ده‌ها هزار نفری مردم، از برافراشته شدن پرچم‌های سیاه در سطح تهران خبر داد و رویترز نیز این حضور را نشان‌دهنده وحدت جامعه ایران در تکریم هاشمی دانست و به پیام رهبر ایران که بر دوستی ۶۰ ساله با وجود اختلاف‌نظرها تأکید داشت، اشاره کرد.^[۱۸] شبکه‌های تلویزیونی ازجمله بی‌بی‌سی، الجزیره، فرانس ۲۴، یورونیوز و المیادین نیز بخش‌هایی از این مراسم را به‌صورت زنده پخش کردند.^[۱۹]

پانویس

↑ «حاشیه‌ها و تصاویر و فیلم تشییع آیت‌الله «هاشمی‌رفسنجانی» - تصاویر بزرگ»، کبنانیوز.
↑ «لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی/ پیکر مطهر آیت الله هاشمی رفسنجانی در کنار امام راحل آرام گرفت»، ایسکانیوز.
↑ «گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی- چشمان اشکبار مردم در بدرقه آیت‌الله- وداع رهبر انقلاب با همرزم و همگام دیرین خود»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان.
↑ «توضیحات استاد حوزه دربارهٔ نماز رهبری بر پیکر هاشمی»، عصر ایران.
↑ «توضیحات استاد حوزه دربارهٔ نماز رهبری بر پیکر هاشمی»، عصر ایران.
↑ «گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی- چشمان اشکبار مردم در بدرقه آیت‌الله- وداع رهبر انقلاب با همرزم و همگام دیرین خود»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان.
↑ «لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی/ پیکر مطهر آیت الله هاشمی رفسنجانی در کنار امام راحل آرام گرفت»، ایسکانیوز.
↑ «تشییعی از جنس هاشمی- حاشیه‌های بدرقه تاریخی آیت‌الله»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان.
↑ «حضور ۳/۵ میلیون نفری در مراسم تشییع آیت الله هاشمی»، دنیای اقتصاد.
↑ «جمعیت مراسم تشییع هاشمی رفسنجانی چقدر بود؟»، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز.
↑ «لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی/ پیکر مطهر آیت الله هاشمی رفسنجانی در کنار امام راحل آرام گرفت»، ایسکانیوز.
↑ «خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم»، صدای آمریکا.
↑ «مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی»، جمهوری.
↑ «حاج قاسم سلیمانی دربارهٔ آیت الله رفسنجانی چه گفت»، خبرگزاری رسا.
↑ «تشکر دفتر رئیس فقید مجمع تشخیص مصلحت نظام از مردم ایران»، خبرآنلاین.
↑ «لحظه به لحظه با مراسم تشییع جنازه هاشمی رفسنجانی»، خبرگزاری آناتولی.
↑ «بازتاب گسترده مراسم تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه‌های جهان»، جام جم آنلاین.
↑ «بازتاب تشییع آیت الله هاشمی در رسانه‌های خارجی»، فرادید.
↑ «بازتاب گسترده تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه‌های خارجی/ خبرگزاری فرانسه: ده‌ها هزار نفردر این مراسم شرکت کردند»، پایگاه خبری و تحلیلی دیده‌بان ایران.

منابع

«بازتاب تشییع آیت الله هاشمی در رسانه‌های خارجی». فرادید. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«بازتاب گسترده تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه‌های خارجی/ خبرگزاری فرانسه: ده‌ها هزار نفردر این مراسم شرکت کردند». پایگاه خبری و تحلیلی دیده‌بان ایران. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«بازتاب گسترده مراسم تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه‌های جهان». جام جم آنلاین. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«تشکر دفتر رئیس فقید مجمع تشخیص مصلحت نظام از مردم ایران». خبرآنلاین. ۲۲ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«توضیحات استاد حوزه دربارهٔ نماز رهبری بر پیکر هاشمی». عصر ایران. ۲۲ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«جمعیت مراسم تشییع هاشمی رفسنجانی چقدر بود؟». پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز. ۲۲ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«حاج قاسم سلیمانی دربارهٔ آیت الله رفسنجانی چه گفت». خبرگزاری رسا. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«حاشیه‌ها و تصاویر و فیلم تشییع آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی - تصاویر بزرگ». کبنانیوز. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«حضور ۳/۵ میلیون نفری در مراسم تشییع آیت الله هاشمی». دنیای اقتصاد. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم». صدای آمریکا. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی- چشمان اشکبار مردم در بدرقه آیت‌الله- وداع رهبر انقلاب با همرزم و همگام دیرین خود». دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی/ پیکر مطهر آیت الله هاشمی رفسنجانی در کنار امام راحل آرام گرفت». ایسکانیوز. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«لحظه به لحظه با مراسم تشییع جنازه هاشمی رفسنجانی». خبرگزاری آناتولی. ۱۰ ژانویه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.
«مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی». جمهوری. ۱۰ ژانویه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۳ تیر ۱۴۰۵.

[1] «حاشیه‌ها و تصاویر و فیلم تشییع آیت‌الله «هاشمی‌رفسنجانی» - تصاویر بزرگ»، کبنانیوز.

[2] «لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی/ پیکر مطهر آیت الله هاشمی رفسنجانی در کنار امام راحل آرام گرفت»، ایسکانیوز.

[3] «گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی- چشمان اشکبار مردم در بدرقه آیت‌الله- وداع رهبر انقلاب با همرزم و همگام دیرین خود»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان.

[4] «توضیحات استاد حوزه دربارهٔ نماز رهبری بر پیکر هاشمی»، عصر ایران.

[5] «توضیحات استاد حوزه دربارهٔ نماز رهبری بر پیکر هاشمی»، عصر ایران.

[6] «گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی- چشمان اشکبار مردم در بدرقه آیت‌الله- وداع رهبر انقلاب با همرزم و همگام دیرین خود»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان.

[7] «لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی/ پیکر مطهر آیت الله هاشمی رفسنجانی در کنار امام راحل آرام گرفت»، ایسکانیوز.

[8] «تشییعی از جنس هاشمی- حاشیه‌های بدرقه تاریخی آیت‌الله»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان.

[9] «حضور ۳/۵ میلیون نفری در مراسم تشییع آیت الله هاشمی»، دنیای اقتصاد.

[10] «جمعیت مراسم تشییع هاشمی رفسنجانی چقدر بود؟»، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز.

[11] «لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی/ پیکر مطهر آیت الله هاشمی رفسنجانی در کنار امام راحل آرام گرفت»، ایسکانیوز.

[12] «خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم»، صدای آمریکا.

[13] «مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی»، جمهوری.

[14] «حاج قاسم سلیمانی دربارهٔ آیت الله رفسنجانی چه گفت»، خبرگزاری رسا.

[15] «تشکر دفتر رئیس فقید مجمع تشخیص مصلحت نظام از مردم ایران»، خبرآنلاین.

[16] «لحظه به لحظه با مراسم تشییع جنازه هاشمی رفسنجانی»، خبرگزاری آناتولی.

[17] «بازتاب گسترده مراسم تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه‌های جهان»، جام جم آنلاین.

[18] «بازتاب تشییع آیت الله هاشمی در رسانه‌های خارجی»، فرادید.

[19] «بازتاب گسترده تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه‌های خارجی/ خبرگزاری فرانسه: ده‌ها هزار نفردر این مراسم شرکت کردند»، پایگاه خبری و تحلیلی دیده‌بان ایران.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''مرگ و تشییع اکبر هاشمی رفسنجانی'''؛ آیین وداع و خاکسپاری رئیس پیشین مجمع تشخیص مصلحت.
+{{جعبه اطلاعات مفهوم
+| تصویر             =  تشییع جنازه اکبر هاشمی رفسنجانی.jpg
+| زیرنویس تصویر     =  اقامه نماز میت بر پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی توسط [[سید علی خامنه‌ای]]
+| image_alt         =اقامه نماز میت بر پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی توسط سید علی خامنه‌ای
+| فایل پادکست       =
+| حجم فایلپادکست    =
+| تاریخ پادکست      =
+| زیرنویس عنوان     =
-مرگ و تشییع اکبر هاشمی رفسنجانی رویدادی تاریخی و گسترده بود که در ۲۱ دی ۱۳۹۵ش (۱۰ ژانویه ۲۰۱۷م) در دانشگاه تهران و خیابان‌های مرکزی پایتخت برگزار شد. این مراسم در پی درگذشت ناگهانی وی بر اثر ایست قلبی در ۱۹ دی ۱۳۹۵ش (۸ ژانویه ۲۰۱۷م) سازماندهی گردید و با حضور پرشمار اقشار مختلف مردم، چهره‌های سیاسی و مقامات کشوری به یکی از بزرگترین گردهمایی‌های عمومی پس از انقلاب تبدیل شد. پیکر او پس از اقامه نماز در دانشگاه تهران، به آرامگاه بنیان‌گذار جمهوری اسلامی منتقل و در آنجا به خاک سپرده شد. این رویداد علاوه بر ابعاد سوگواری، به دلیل تکثر شرکت‌کنندگان، تقابل شعارهای سیاسی و بازتاب‌های گسترده بین‌المللی اهمیت ویژه‌ای در تاریخ معاصر یافت.
+| عنوان اصلی        =
+| عنوان انگلیسی     =
+| عنوان عربی        =
+| عنوان علمی        =
+| شاخه علمی         =
+| نوع مفهوم         =
+| معنای اصطلاحی      =
+| حوزه کاربرد       =
+| گستره جغرافیایی   =
+| منشأ تاریخی       =
-== مرگ و ابهامات ==
+| نخستین کاربرد     =
-اکبر هاشمی رفسنجانی در غروب روز یکشنبه در حالی که به تنهایی در استخر کوشک حضور داشت، دچار علائم ایست قلبی شد و پس از انتقال وی به بیمارستان شهدای تجریش، تلاش‌های نود دقیقه‌ای تیم پزشکی برای احیا ناموفق بود و درگذشت وی رسماً اعلام گردید. سید حسن قاضی‌زاده هاشمی، وزیر وقت بهداشت، ضمن تایید خبر درگذشت، اعلام کرد که تیم پزشکی در زمان بروز عارضه همراه وی نبوده‌اند و محمد هاشمی، برادر وی، با اشاره به عدم انجام کالبدشکافی، علت دقیق ایست قلبی را نامشخص خواند. فائزه هاشمی نیز بعدتر اظهار داشت که در جلسه‌ای با حضور اعضای شورای عالی امنیت ملی، به خانواده اعلام شده است که در بدن پدرشان ده برابر حد مجاز مواد رادیواکتیو وجود داشته است، هرچند مسئولان شورا وجود این مواد را علت اصلی مرگ اعلام نکردند و علی مطهری نیز پیگیری‌هایی در این خصوص انجام داد که به وی اعلام شد میزان مواد رادیواکتیو در حدی نبوده که منجر به فوت شود.<ref>[[#source1|«خانواده هاشمی و معمای مرگ آیت‌الله»، پایگاه خبری فرارو.]]</ref>
+| ریشه واژه         =
+| مرتبط با          =
+| اهمیت             =
+| مبدع              =
+| مروج              =
+| مقدس برای         =
+| مورد احترام       =
+| آثار مرتبط        =
+}}
+'''تشییع جنازه اکبر هاشمی رفسنجانی؛''' مراسم تشییع پیکر رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام و چهارمین رئیس‌جمهور ایران.
-== اقامه نماز میت ==
+تشییع پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی مراسمی بود که در سه‌شنبه [[۲۱ دی]] ۱۳۹۵ش در [[تهران]] برگزار شد. این مراسم با حضور صدهاهزار نفر از اقشار مختلف مردم، مقامات عالی‌رتبه کشوری و لشکری و چهره‌های سیاسی از جریان‌های گوناگون به یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات تاریخ [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] تبدیل گردید. مراسم از دانشگاه تهران آغاز شد و پس از اقامه [[نماز میت]] به امامت [[سید علی خامنه‌ای]]، پیکر وی در خیابان‌های مرکزی تهران تشییع و سپس به [[مرقد امام خمینی|حرم سید روح‌الله خمینی]] برای [[خاک‌سپاری]] منتقل شد. این رویداد، بازتاب‌ گستردۀ داخلی و بین‌المللی یافت و با حاشیه‌هایی نظیر تقابل شعارها و تنوع شرکت‌کنندگان به ثبت رسید.
-نماز میت بر پیکر او در دانشگاه تهران به امامت سید علی خامنه‌ای اقامه شد.<ref>[[#source2|«خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم»، صدای آمریکا.]]</ref> در جریان این نماز، تغییراتی نسبت به رویه مرسوم اعمال گردید و رهبر ایران عبارت مستحب اللّٰهُمَّ اِنّا لٰا نَعْلَمُ مِنْهُ الّا خَیْراً را که به معنای گواهی دادن بر نیکی فرد است، قرائت نکرد و در عوض، سه بار عبارت اللهم عفوک عفوک عفوک تکرار شد و جمله اللهم احشره مع المجاهدین واحشره مع المنفقین فی سبیلک جایگزین آن گردید.<ref>[[#source3|«کدام فراز نماز میت را رهبر انقلاب نخواندند»، پایگاه خبری بلاغ نیوز.]]</ref>
-== حاشیه‌ها و تقابل شعارها ==
+== اقامه نماز ==
-مراسم تشییع با حضور متکثر اقشار مختلف و گرایش‌های گوناگون سیاسی، از اصولگرا تا اصلاح‌طلب، برگزار شد و استاندار تهران جمعیت شرکت‌کننده را حدود دو و نیم میلیون نفر تخمین زد.<ref>[[#source4|«مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی»، سایت جمهوری.]]</ref> در جریان این مراسم، گروهی از حامیان جنبش سبز در خیابان‌های مرکزی تهران شعارهایی در حمایت از پایان حصر میرحسین موسوی و مهدی کروبی و همچنین در حمایت از سید محمد خاتمی سر دادند.<ref>[[#source2|«خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم»، صدای آمریکا.]]</ref> به دلیل ممانعت نیروهای امنیتی از حضور محمد خاتمی در مراسم، شعارهایی نظیر خاتمی، خاتمی، جای تو خالی امروز و وصیت هاشمی، حمایت از خاتمی از سوی جمعیت به طور گسترده تکرار می‌شد.<ref>[[#source4|«مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی»، سایت جمهوری.]]</ref>
+{{اصلی|2=نماز میت}}
+مراسم وداع و [[تشییع جنازه|تشییع پیکر]] از ساعت ۸:۳۰ صبح سه‌شنبه [[۲۱ دی]] با انتقال پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی به دانشگاه تهران آغاز شد.<ref>{{پک/بن|کبنانیوز|ف=حاشیه‌ها و تصاویر و فیلم تشییع آیت‌الله «هاشمی‌رفسنجانی» - تصاویر بزرگ|ک=کبنانیوز}}</ref> رأس ساعت ۱۰ صبح، [[سید علی خامنه‌ای]]، دومین [[رهبر جمهوری اسلامی ایران]]، با حضور در دانشگاه تهران [[نماز میت]] را اقامه کرد.<ref>{{پک/بن|ایسکانیوز|ف=لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی/ پیکر مطهر آیت الله هاشمی رفسنجانی در کنار امام راحل آرام گرفت|ک=ایسکانیوز}}</ref> در این مراسم [[حسن روحانی]]، [[علی لاریجانی]] و [[صادق آملی لاریجانی]] به‌عنوان رؤسای قوای سه گانه، اعضای [[مجمع تشخیص مصلحت نظام]]، نمایندگان [[مجلس خبرگان رهبری]] و [[مجلس شورای اسلامی]]، فرماندهان نیروهای نظامی و انتظامی و فرزندان هاشمی رفسنجانی در صفوف نخست و پشت سر سید علی خامنه‌ای ایستادند.<ref>{{پک/بن|آزادکرمان|ف=گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی- چشمان اشکبار مردم در بدرقه آیت‌الله- وداع رهبر انقلاب با همرزم و همگام دیرین خود|ک=دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان}}</ref>
-یکی از اتفاقات بارز این مراسم، تقابل شعارهای مردمی با بلندگوهای رسمی بود که با پخش مداحی و شعارهای رسمی سعی در تحت‌الشعاع قرار دادن صدای معترضان داشتند.<ref>[[#source5|«تشییعی از جنس هاشمی- حاشیه‌های بدرقه تاریخی آیت‌الله»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان.]]</ref> به عنوان نمونه، در پاسخ به شعار رسمی عزا عزاست امروز از سوی بلندگوها، جمعیت حاضر شعار جنبش سبز ایران، صاحب‌عزاست امروز را فریاد می‌زدند و همچنین گزارش‌هایی از اختلالات گسترده در خطوط تلفن همراه و اینترنت در محدوده خیابان انقلاب منتشر شد که ارسال اخبار و تصاویر را با مشکل مواجه کرده بود.<ref>[[#source4|«مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی»، سایت جمهوری.]]</ref>
+اقامه نماز با ویژگی‌هایی در عبارات مستحبی همراه بود که مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت. در این نماز، رهبر جمهوری اسلامی ایران عبارت مستحب «اللّٰهُمَّ اِنّا لٰا نَعْلَمُ مِنْهُ الّا خَیْراً وَ انْتَ اعْلَمُ بِهِ مِنّا» را قرائت نکرد و به‌جای آن عبارت «اللهم عفوک عفوک عفوک» را سه بار و سپس دعای «اللهم احشره مع المجاهدین و احشره مع المُنفِقین فی سبیلک» را خواند.<ref>{{پک/بن|عصرایران|ف=توضیحات استاد حوزه دربارهٔ نماز رهبری بر پیکر هاشمی|ک=عصر ایران}}</ref> برخی از استادان [[حوزه علمیه قم]] مانند محسن غرویان و رحمت‌الله عابدی در واکنش به حواشی ایجاد شده تأکید کردند که رهبر انقلاب تمام واجبات [[نماز میت]] را به‌جای آورده و دعای مذکور تنها جزء مستحبات بوده است.<ref>{{پک/بن|عصرایران|ف=توضیحات استاد حوزه دربارهٔ نماز رهبری بر پیکر هاشمی|ک=عصر ایران}}</ref> با پایان یافتن نماز، سید علی خامنه‌ای لحظاتی را در کنار تابوت زانو زد و با پیکر هاشمی وداع کرد.<ref>{{پک/بن|آزادکرمان|ف=گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی- چشمان اشکبار مردم در بدرقه آیت‌الله- وداع رهبر انقلاب با همرزم و همگام دیرین خود|ک=دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان}}</ref>
-== بازتاب‌های رسانه‌ای و پیام‌ها ==
+== حضور مردم ==
-درگذشت و مراسم تشییع وی بازتاب بسیار گسترده‌ای در رسانه‌های بین‌المللی از جمله رویترز، بی‌بی‌سی، آسوشیتد پرس و خبرگزاری فرانسه داشت. خبرگزاری رویترز در گزارشی به حضور گسترده مردم اشاره کرد و نوشت با وجود سر دادن شعارهایی برای آزادی زندانیان سیاسی و شعارهای ضد آمریکایی، درگیری میان افراد رخ نداد و جریان‌های مختلف به یکدیگر احترام گذاشتند. شبکه فرانس ۲۴ نیز با اشاره به پیام تسلیت کاخ سفید به مناسبت درگذشت وی، از او به عنوان وزنه سنگین سیاسی یاد کرد و بی‌بی‌سی نیز این مراسم را بزرگترین تشییع در ایران پس از ارتحال بنیان‌گذار جمهوری اسلامی توصیف نمود.<ref>[[#source6|«بازتاب تشییع آیت الله هاشمی در رسانه‌های خارجی»، پایگاه خبری فرادید.]]</ref>
+<gallery>
+پرونده:تشییع جنازه اکبر هاشمی رفسنجانی۱.jpg|جایگزین=طرفداران جنبش سبز در تشییع جنازه هاشمی رفسنجانی مقابل تئاتر شهر|حضور طرفداران جنبش سبز در تشییع جنازه هاشمی رفسنجانی در مقابل تئاتر شهر
+پرونده:تشییع جنازه اکبر هاشمی رفسنجانی۲.jpg|جایگزین=شکسته شدن نرده‌های وسط خیابان براثر ازدحام تشییع جنازه اکبر هاشمی رفسنجانی|شکسته شدن نرده‌های وسط خیابان براثر ازدحام
+پرونده:تشییع جنازه اکبر هاشمی رفسنجانی۳.jpg|جایگزین=قاسم سلیمانی در حال تسلیت گفتن به همسر هاشمی رفسنجانی|قاسم سلیمانی در حال تسلیت گفتن به عفت مرعشی همسر هاشمی رفسنجانی در منزل وی
+پرونده:تشییع جنازه اکبر هاشمی رفسنجانی۴.jpg|حضور مردم در تشییع پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی
+</gallery>پس از اقامه نماز، تمام درهای دانشگاه در خیابان‌های اطراف بازگشایی شد و پیکر هاشمی رفسنجانی بر روی سقف یک کامیون در میان جمعیت تشییع شد.<ref>{{پک/بن|ایسکانیوز|ف=لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی/ پیکر مطهر آیت الله هاشمی رفسنجانی در کنار امام راحل آرام گرفت|ک=ایسکانیوز}}</ref> انبوه جمعیت در خیابان انقلاب تا تقاطع حافظ باعث شد خودروی حامل پیکر به کندی حرکت کند. همچنین بر اثر ازدحام، نرده‌های وسط خیابان و برخی داربست‌ها شکسته شد. در این مراسم اقشار مختلف مردم، روحانیون و دانشگاهیان با گرایش‌های مختلف سیاسی حضور داشتند.<ref>{{پک/بن|آزادکرمان۲|ف=تشییعی از جنس هاشمی- حاشیه‌های بدرقه تاریخی آیت‌الله|ک=دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان}}</ref>
-رهبر جمهوری اسلامی ایران نیز در پیام تسلیت خود، سابقه همکاری و همگامی با وی را پنجاه و نه سال تمام عنوان کرد و از او به عنوان تکیه‌گاهی مطمئن یاد نمود.<ref>[[#source7|«پیام تسلیت در پی ارتحال آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری.]]</ref>
+تخمین میزان دقیق جمعیت حاضر در مراسم تشییع پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی، به دلیل گستردگی حضور طیف‌های مختلف مردم، با گمانه‌زنی‌ها و اختلاف‌نظرهایی در رسانه‌ها همراه بوده است. آمارهای غیررسمی و برخی رسانه‌ها، جمعیت شرکت‌کننده در این مراسم را بین دو تا سه میلیون نفر اعلام کردند.<ref>{{پک/بن|دنیای‌اقتصاد|ف=حضور ۳/۵ میلیون نفری در مراسم تشییع آیت الله هاشمی|ک=دنیای اقتصاد}}</ref> در مقابل، برخی بررسی‌های تحلیلی و مستقل با محاسبه دقیق مساحت مسیرهای تشییع، این رقم را در بازه‌ای واقع‌بینانه‌تر، ۳۰۰ هزار نفر برآورد کرده‌اند.<ref>{{پک/بن|انصاف‌نیوز|ف=جمعیت مراسم تشییع هاشمی رفسنجانی چقدر بود؟|ک=پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز}}</ref>
+در کنار شعارهای رسمی، گروه‌های مختلف مردم شعارهای متفاوتی سر دادند که بازتاب‌دهنده دیدگاه‌های مختلف سیاسی بود. دست‌نوشته‌هایی با مضامین «هاشمی زنده است چون نهضت زنده است» و «ایران در سوگ [[امیرکبیر]] زمان» در دست بخش‌هایی از مردم دیده می‌شد.<ref>{{پک/بن|ایسکانیوز|ف=لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی/ پیکر مطهر آیت الله هاشمی رفسنجانی در کنار امام راحل آرام گرفت|ک=ایسکانیوز}}</ref> همچنین گروهی از هواداران [[جنبش سبز ایران|جنبش سبز]] با دادن شعارهایی در حمایت از [[سید محمد خاتمی]]، [[میرحسین موسوی]] و [[مهدی کروبی]]، خواهان رفع حصر آنها شدند.<ref>{{پک/بن|صدای‌آمریکا|ف=خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم|ک=صدای آمریکا}}</ref> در مقابل، خودروهای بلندگودار مستقر در مسیر سعی داشتند با پخش مداحی و شعارهای رسمی، صدای این گروه‌ها را تحت‌الشعاع قرار دهند که این موضوع به تقابل شعارها میان بخشی از مردم و بلندگوها در برخی مناطق مانند خیابان قدس منجر شد. گزارش‌ها حاکی از آن است که سیمای جمهوری اسلامی ایران برای پوشش ندادن صدای این شعارها، از موسیقی عزا بر روی تصاویر زنده استفاده می‌کرد و خطوط تلفن همراه نیز در محدودۀ خیابان انقلاب دچار اختلال شد که ارسال اخبار را با مشکل مواجه کرد.<ref>{{پک/بن|جمهوری|ف=مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی|ک=جمهوری}}</ref>
+[[قاسم سلیمانی]]، فرمانده [[نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]، با حضور در منزل هاشمی رفسنجانی درگذشت وی را به خانواده‌اش تسلیت گفت و در حاشیه مراسم [[تشییع جنازه]]، او را شخصیتی استکبارستیز و صهیونیسم‌ستیز توصیف کرد.<ref>{{پک/بن|رسا|ف=حاج قاسم سلیمانی دربارهٔ آیت الله رفسنجانی چه گفت|ک=خبرگزاری رسا}}</ref> دفتر وی نیز با انتشار بیانیه‌ای، از حضور مردم ایران تشکر و قدردانی کرد.<ref>{{پک/بن|خبرآنلاین|ف=تشکر دفتر رئیس فقید مجمع تشخیص مصلحت نظام از مردم ایران|ک=خبرآنلاین}}</ref>
+== خاک‌سپاری ==
+{{اصلی|خاک‌سپاری}}
+پس از [[تشییع]] در خیابان‌های مرکزی [[تهران]]، پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی در میان بدرقه مردم به [[مرقد امام خمینی]] در جنوب تهران منتقل شد. مراسم رسمی [[خاک‌سپاری|تدفین]] در صحن حرم با حضور مقاماتی نظیر [[علی لاریجانی]]، [[محمدجواد ظریف]]، [[محمدرضا عارف]]، [[سید محمود علوی]]، [[سید حسن خمینی]] و عمار حکیم برگزار شد. پیکر وی در داخل ضریح و در کنار قبر [[امام خمینی|سید روح‌الله خمینی]] به خاک سپرده شد.<ref>{{پک/بن|آناتولی|ف=لحظه به لحظه با مراسم تشییع جنازه هاشمی رفسنجانی|ک=خبرگزاری آناتولی}}</ref>
+== بازتاب‌های جهانی ==
+[[پرونده:تشییع جنازه اکبر هاشمی رفسنجانی۵.jpg|جایگزین=پخش مراسم تشییع اکبر هاشمی از شبکه یورونیوز|بندانگشتی|250x250پیکسل|پخش مراسم تشییع اکبر هاشمی از شبکه یورونیوز]]
+[[تشییع]] پیکر هاشمی رفسنجانی پس از [[تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی]]، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های بین‌المللی داشته است.<ref>{{پک/بن|جام‌جم|ف=بازتاب گسترده مراسم تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه‌های جهان|ک=جام جم آنلاین}}</ref> خبرگزاری‌های رویترز، آسوشیتدپرس و خبرگزاری فرانسه این رویداد را به‌طور ویژه پوشش دادند؛ خبرگزاری فرانسه با اشاره به حضور ده‌ها هزار نفری مردم، از برافراشته شدن پرچم‌های سیاه در سطح تهران خبر داد و رویترز نیز این حضور را نشان‌دهنده وحدت جامعه ایران در تکریم هاشمی دانست و به پیام رهبر ایران که بر دوستی ۶۰ ساله با وجود اختلاف‌نظرها تأکید داشت، اشاره کرد.<ref>{{پک/بن|فرادید|ف=بازتاب تشییع آیت الله هاشمی در رسانه‌های خارجی|ک=فرادید}}</ref> شبکه‌های تلویزیونی ازجمله بی‌بی‌سی، الجزیره، فرانس ۲۴، یورونیوز و المیادین نیز بخش‌هایی از این مراسم را به‌صورت زنده پخش کردند.<ref>{{پک/بن|دیده‌بان|ف=بازتاب گسترده تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه‌های خارجی/ خبرگزاری فرانسه: ده‌ها هزار نفردر این مراسم شرکت کردند|ک=پایگاه خبری و تحلیلی دیده‌بان ایران}}</ref>
 == پانویس ==
@@ خط ۲۳: / خط ۶۵: @@
 == منابع ==
-* <span id="source1"></span>بدون نویسنده (۱۳۹۶). [https://fararu.com/fa/news/340678 «خانواده هاشمی و معمای مرگ آیت‌الله»]. پایگاه خبری فرارو. ۲۶ آذر ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
+{{آغاز منابع}}
-* <span id="source2"></span>بدون نویسنده (۱۳۹۵). [https://ir.voanews.com/a/iran-government-hashemi-death/3670132.html «خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم»]. صدای آمریکا. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|فرادید}}|عنوان=بازتاب تشییع آیت الله هاشمی در رسانه‌های خارجی|وبگاه=فرادید|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://faradeed.ir/بخش-سیاست-102/32151-بازتاب-تشییع-آیت-الله-هاشمی-در}}
-* <span id="source3"></span>بدون نویسنده (۱۳۹۵). [https://www.bloghnews.com/news/259049 «کدام فراز نماز میت را رهبر انقلاب نخواندند»]. پایگاه خبری بلاغ نیوز. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|دیده‌بان}}|عنوان=بازتاب گسترده تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه‌های خارجی/ خبرگزاری فرانسه: ده‌ها هزار نفردر این مراسم شرکت کردند|وبگاه=پایگاه خبری و تحلیلی دیده‌بان ایران|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.didbaniran.ir/بخش-سیاسی-3/11301-بازتاب-گسترده-تشییع-پیکر-آیت-الله-هاشمی-رفسنجانی-در-رسانه-های-خارجی-خبرگزاری-فرانسه-ده-ها-هزار-نفردر-این-مراسم-شرکت-کردند}}
-* <span id="source4"></span>بدون نویسنده (۱۳۹۵). [http://jomhouri.com/jomhouri/archives/23840 «مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی»]. سایت جمهوری. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|جام‌جم}}|عنوان=بازتاب گسترده مراسم تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه‌های جهان|وبگاه=جام جم آنلاین|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://jamejamonline.ir/fa/news/988520/}}
-* <span id="source5"></span>بدون نویسنده (۱۳۹۵). [https://kerman.iau.ir/stu-art/fa/news/10369 «تشییعی از جنس هاشمی- حاشیه‌های بدرقه تاریخی آیت‌الله»]. دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|خبرآنلاین}}|عنوان=تشکر دفتر رئیس فقید مجمع تشخیص مصلحت نظام از مردم ایران|وبگاه=خبرآنلاین|تاریخ=22 دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.khabaronline.ir/news/622277/تشکر-دفتر-رئیس-فقید-مجمع-تشخیص-مصلحت-نظام-از-مردم-ایران}}
-* <span id="source6"></span>بدون نویسنده (۱۳۹۵). [https://faradeed.ir/fa/tiny/news-32151 «بازتاب تشییع آیت الله هاشمی در رسانه‌های خارجی»]. پایگاه خبری فرادید. ۲۱ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|عصرایران}}|عنوان=توضیحات استاد حوزه دربارهٔ نماز رهبری بر پیکر هاشمی|وبگاه=عصر ایران|تاریخ=۲۲ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.asriran.com/fa/news/516959/توضیحات-استاد-حوزه-درباره-نماز-رهبری-بر-پیکر-هاشمی}}
-* <span id="source7"></span>سید علی خامنه‌ای (۱۳۹۵). [https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=35364 «پیام تسلیت در پی ارتحال آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»]. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری. ۱۹ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|انصاف‌نیوز}}|عنوان=جمعیت مراسم تشییع هاشمی رفسنجانی چقدر بود؟|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز|تاریخ=۲۲ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://ensafnews.com/49548/جمعیت-مراسم-تشییع-هاشمی-رفسنجانی-چقدر/}}
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|رسا}}|عنوان=حاج قاسم سلیمانی دربارهٔ آیت الله رفسنجانی چه گفت|وبگاه=خبرگزاری رسا|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://rasanews.ir/fa/news/473176/}}
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|کبنانیوز}}|عنوان=حاشیه‌ها و تصاویر و فیلم تشییع آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی - تصاویر بزرگ|وبگاه=کبنانیوز|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.kebnanews.ir/gallery/221979/2/حاشیه-ها-تصاویر-فیلم-تشییع-آیت-الله-هاشمی-رفسنجانی}}
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|دنیای‌اقتصاد}}|عنوان=حضور ۳/۵ میلیون نفری در مراسم تشییع آیت الله هاشمی|وبگاه=دنیای اقتصاد|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/3156560-حضور-میلیون-نفری-در-مراسم-تشییع-آیت-الله-هاشمی}}
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|صدای‌آمریکا}}|عنوان=خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم|وبگاه=صدای آمریکا|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://ir.voanews.com/a/iran-government-hashemi-death/3670132.html}}
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|آزادکرمان}}|عنوان=گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی- چشمان اشکبار مردم در بدرقه آیت‌الله- وداع رهبر انقلاب با همرزم و همگام دیرین خود|وبگاه=دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://kerman.iau.ir/hiat/fa/news/11498/گزارش-مراسم-تشییع-پیکر-آیت-الله-هاشمی-رفسنجانی-چشمان-اشکبار-مردم-در-بدرقه-آیت-الله-وداع-رهبر-انقلاب-با-همرزم-و-همگام-دیرین-خود}}
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|ایسکانیوز}}|عنوان=لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی/ پیکر مطهر آیت الله هاشمی رفسنجانی در کنار امام راحل آرام گرفت|وبگاه=ایسکانیوز|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.iscanews.ir/news/720755/لحظه-به-لحظه-با-مراسم-تشییع-پیکر-آیت-الله-هاشمی-رفسنجانی-پیکر}}
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|آناتولی}}|عنوان=لحظه به لحظه با مراسم تشییع جنازه هاشمی رفسنجانی|وبگاه=خبرگزاری آناتولی|تاریخ=10 ژانویه 2017|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.aa.com.tr/fa/ایران/لحظه-به-لحظه-با-مراسم-تشییع-جنازه-هاشمی-رفسنجانی/723777}}
+* {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|جمهوری}}|عنوان=مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی|وبگاه=جمهوری|تاریخ=10 ژانویه 2017|تاریخ بازبینی=۱۳ تیر ۱۴۰۵|نشانی=http://jomhouri.com/jomhouri/archives/23840}}
+{{پایان منابع}}