صله رحم: تفاوت میان نسخهها
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[پرونده:2977488 326.jpg|جایگزین=صله رحم |بندانگشتی|صله رحم و دورهمی فامیلی در شب یلدا]] | [[پرونده:2977488 326.jpg|جایگزین=صله رحم |بندانگشتی|صله رحم و دورهمی فامیلی در شب یلدا]] | ||
'''{{درشت|صله | '''{{درشت|صله رحم؛}}''' پیوند و ارتباط با خویشاوندان. | ||
صله رحم به معنای دیدار و ارتباط با خویشاوندان و انجام احسان نسبت به آنها است. در [[اسلام]]، این پیوند خانوادگی اهمیت بالایی دارد و [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] آن را جزئی از [[دین]] معرفی کرده | صله رحم به معنای دیدار و ارتباط با خویشاوندان و انجام احسان نسبت به آنها است. در [[اسلام]]، این پیوند خانوادگی اهمیت بالایی دارد و [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] آن را جزئی از [[دین]] معرفی کرده است. حداقلِ صلهرحم شامل سلام کردن و آزار نرساندن است. آثار صلهرحم گسترده و شامل آباد شدن شهرها، طول عمر، افزایش دارایی، بهبود [[اخلاق]] و دفع بلا میشود. قطع رابطه با خویشاوندان، حتی اگر آنها قطع ارتباط کرده باشند، نکوهش شده و از مبغوضترین اعمال نزد خدا شمرده شده است. | ||
== تعریف صله رحم == | == تعریف صله رحم == | ||
صله رحم در لغت از دو واژهٔ صله و رحم ترکیب یافته است. واژهٔ صله در برابر فصل،<ref>ابنمنظور، لسانالعرب، 1414ق، ج11، ص727.</ref> به معنای پیوستن،<ref>[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/204248/صلة دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه صله.]</ref><ref>راغب اصفهانی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن،1369ش، ج4، ص461.</ref> احسان و بخشش به کار میرود<ref>[https://www.ashja.com/fa/amidonliedictionary/?srchamid,صله%7Cd,25809%7Co,1/فرهنگ-و-لغتنامه-آنلاین-فارسی-عمید.html عمید، فرهنگ عمید، ذیل واژه صله.]</ref> و رَحِم به زِهدان یعنی جای جنین در شکم مادر گفته میشود.<ref>[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/162367/رحم دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه رَحِم.]</ref> از آنجا که همهٔ خویشاوندان از یک رحم سرچشمه گرفتهاند، واژهٔ رحم بهطور استعاری به معنای قرابت و خویشاوندی نیز به کار رفته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11016/4/112 نمازی، مستدرک سفینه البحار، 1408ق، ج4، ص112.]</ref><ref>فراهیدی، کتاب العین، 1409ق، ج3، ص224.</ref> همچنین این واژه بر مهربانی و عطوفت نیز اطلاق شده است.<ref>ابنفارس، معجم | صله رحم در لغت از دو واژهٔ صله و رحم ترکیب یافته است. واژهٔ صله در برابر فصل،<ref>ابنمنظور، لسانالعرب، 1414ق، ج11، ص727.</ref> به معنای پیوستن،<ref>[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/204248/صلة دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه صله.]</ref><ref>راغب اصفهانی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن،1369ش، ج4، ص461.</ref> احسان و بخشش به کار میرود<ref>[https://www.ashja.com/fa/amidonliedictionary/?srchamid,صله%7Cd,25809%7Co,1/فرهنگ-و-لغتنامه-آنلاین-فارسی-عمید.html عمید، فرهنگ عمید، ذیل واژه صله.]</ref> و رَحِم به زِهدان یعنی جای جنین در شکم مادر گفته میشود.<ref>[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/162367/رحم دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه رَحِم.]</ref> از آنجا که همهٔ خویشاوندان از یک رحم سرچشمه گرفتهاند، واژهٔ رحم بهطور استعاری به معنای قرابت و خویشاوندی نیز به کار رفته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11016/4/112 نمازی، مستدرک سفینه البحار، 1408ق، ج4، ص112.]</ref><ref>فراهیدی، کتاب العین، 1409ق، ج3، ص224.</ref> همچنین این واژه بر مهربانی و عطوفت نیز اطلاق شده است.<ref>ابنفارس، معجم مقاییساللغه، 1404ق، ج2، ص498.</ref> از دیدگاه علامه طباطبایی، رحم به مجتمع خانوادگی و کوچک اشاره دارد.<ref>طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، 1374ش، ج4، ص220.</ref> | ||
در معنای اصطلاحی، صله رحم عبارت است از دیدار و برقراری ارتباط با خویشاوندان<ref>[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/162367/رحم دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه رَحِم.]</ref> و هرگونه احسان و نیکی در حق آنان؛ ازجمله کمک به کسبوکار، حل مشکلات، عیادت و مانند آن.<ref>وطندوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزههای اسلامی، 1388ش، ص377.</ref> به بیان دیگر، صله رحم به رفتارهایی اطلاق میشود که قرابت و پیوند میان انسانها را تحکیم میبخشد یا ایجاد میکند. در مقابل، قطع رحم رفتاری است که این پیوند را تضعیف یا منقطع میسازد.<ref>شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص27.</ref> از نظر دامنهٔ شمول، مراد از رحم در صله رحم، خویشاوندان نسبی است نه سببی و رضاعی؛ مانند برادر و خواهر نسبی، عمو، عمّه، خاله، دایی و فرزندان آنان، هرچند برخی آن را به محارمی که ازدواج با آنان حرام است، اختصاص دادهاند.<ref>تبریزی، صراط النجاة، 1385ش، ج۵، ص۲۶۱؛ فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، بیتا، ج۱، ص۸.</ref>[[پرونده:چهل-حدیث-صله-رحم-12.jpg|جایگزین=حدیث پیامبر دربارهٔ صله رحم|بندانگشتی|حدیث پیامبر اکرم برای انجام دهنده صله رحم]] | |||
== | == جایگاه و اهمیت == | ||
صله رحم در اسلام از جایگاه والایی برخوردار است و در قرآن و روایات، بر انجام آن تأکید و از ترک آن نهی شده است. قرآن، قطعکنندگان صله رحم را از زیانکاران<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_27_سوره_بقره سوره بقره، آیه ۲۷.]</ref> و لعنتشدگان معرفی کرده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_22_سوره_محمد سوره محمد، آیات ۲۲ و ۲۳.]</ref> پیامبر اسلام صله رحم را بخشی از دین دانسته و به آن سفارش کرده است، هرچند فاصلهٔ خویشاوندان تا یک سال راه باشد و در این راه سختیهای زیادی متحمل شوند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/151 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.]</ref> همچنین در روایتی از پیامبر، برای کسی که صله رحم انجام میدهد، پاداش یکصد شهید بیان شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11015/15/249 نوری، مستدرک الوسئل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص249.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/11021/4/16 ابنبابویه، من لایحضرهالفقیه، 1385ش، ج۴، ص۱۶.]</ref> | |||
== | == آثار صله رحم == | ||
[[پرونده:64f0a40c60495b4a4c3102f9c1a2f911.jpg|جایگزین=روایت پیامبر دربارهٔ صله رحم|بندانگشتی|روایت پیامبر اسلام راجع به صله رحم]] | آثار صله رحم تنها به زندگی دنیوی یا اخروی محدود نمیشود، بلکه دامنهای گسترده دارد و جنبههای فردی، اجتماعی و معنوی را در بر میگیرد. براساس روایات، ازجمله برکات صله رحم میتوان به آبادانی شهرها،<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/152 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص152.]</ref> طولانی شدن عمر،<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/71/93#_ftnref3 مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج71، ص93.]</ref> دفع بلاها، افزایش روزی، خوشاخلاقی،<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/151 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.]</ref> آسانی هنگام مرگ و سبکبودن حسابرسی در قیامت اشاره کرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/27725/1/481 طوسی، آمالی طوسی، 1414ق، ص481.]</ref>[[پرونده:64f0a40c60495b4a4c3102f9c1a2f911.jpg|جایگزین=روایت پیامبر دربارهٔ صله رحم|بندانگشتی|روایت پیامبر اسلام راجع به صله رحم]] | ||
== مصادیق صله رحم == | |||
صله رحم در اسلام مفهومی گسترده است که پیوندهای عاطفی، مالی و رفتاری با خویشاوندان را در بر میگیرد.<ref name=":0">[https://lib.eshia.ir/11005/2/155 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص155.]</ref> این پیوند منحصر به دیدار حضوری نیست و هرگونه نیکی که موجب تحکیم روابط شود، صله رحم محسوب میشود؛<ref>فیض کاشانی، محجة البیضاء، بیتا، ج2، فصل آداب الصحبة و المعاشرة.</ref> بهطوریکه بر اساس دیدگاه امام علی، سلام کردن کمترین حد آن است.<ref name=":0" /> امام صادق نیز کمترین سطح پذیرایی در صله رحم را نوشاندن شربتی آب معرفی کرده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/151 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.]</ref> از نظر او، سلام کردنِ خوب، پاسخ نیکو دادن به دیگران<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/157 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص157.]</ref> و پرهیز از آزار خویشاوندان، بهترین راههای خدمت به آنان است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11015/15/255 نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص255.]</ref> | |||
'''مصادیق زبانی و معنوی:''' بخش مهمی از این پیوند در قالب رفتارهای کلامی و حمایتهای معنوی بروز مییابد. سلام کردن، دعا برای خویشاوندان، اظهار همدردی، ذکر خیر، پرهیز از غیبت و تهمت، دفاع از آنان در غیاب و پذیرش عذر آنان از جمله این موارد است. همچنین ارائه نصیحت، آگاهیبخشی دینی و دنیوی، راهنمایی در هنگام مشورت و پاسخ به شبهات، از دیگر جلوههای صله رحم بهشمار میرود.<ref>شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص45.</ref> محبت قلبی، آرزوی خیر دنیوی و اخروی برای نزدیکان، همواره به یاد یکدیگر بودن و نقد صادقانه ویژگیهای مثبت و منفی آنان به قصد اصلاح از دیگر مصادیق معنوی صله رحم است.<ref>شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص47.</ref> | |||
'''ابعاد عملی و اجتماعی:''' در بعد رفتاری، اقداماتی نظیر دیدار و بازدید، نامهنگاری در سفر، خوشرویی، مصافحه، عیادت از بیماران و شرکت در مراسم تشییع و بزرگداشت در این چهارچوب قرار میگیرند. همچنین تلاش برای حل مشکلات، رفع ظلم، اصلاح اختلافات، عفو خطاها و سرپرستی از خویشاوندان نیازمند، از مصادیق عملی این پیوند است. انجام عباداتی مانند نماز، روزه و حج به نیابت از خویشاوندانِ زنده یا درگذشته و همچنین انجام امر به معروف و نهی از منکر در میان آنان، صله رحم محسوب میشود.<ref>شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص46.</ref> در بعد مالی نیز اقداماتی مانند کمکهای بلاعوض، پرداخت وام (قرضالحسنه)، مهلت دادن به بدهکار یا بخشش طلب، پرداخت بدهیهای خویشاوندان، [[هدیه]] دادن، مواسات مالی و حفظ اموال آنان را شامل میشود. همچنین پرداخت [[صدقه]] به نیابت از خویشاوندان از دیگر مصادیق مالی این پیوند است.<ref>شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص47.</ref> | |||
== حکم قطع رحم == | == حکم قطع رحم == | ||
قطع رابطه با خویشاوندان، حتی اگر آنان قطع رابطه کرده باشند، جایز نیست.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/347 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص247.]</ref> این کار از مبغوضترین اعمال نزد خداوند شمرده شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11016/4/108 نمازی، مستدرک سفینه البحار، 1408ق، ج4، ص108.]</ref> در روایتی از امام صادق، قطعکنندهٔ رحم، ملعون معرفی شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/16/280 | هر رفتاری که باعث کدورت و فاصله بین خویشاوندان گردد، قطع رحم محسوب میشود.<ref>فیض کاشانی، محجة البیضاء، بیتا، ج2، فصل آداب الصحبة و المعاشرة.</ref> قطع رابطه با خویشاوندان، حتی اگر آنان قطع رابطه کرده باشند، جایز نیست.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/347 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص247.]</ref> این کار از مبغوضترین اعمال نزد خداوند شمرده شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11016/4/108 نمازی، مستدرک سفینه البحار، 1408ق، ج4، ص108.]</ref> در روایتی از امام صادق، قطعکنندهٔ رحم، ملعون معرفی شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/16/280 حر عاملی، وسائل الشیعه، 1409ق، ج16، ص280.]</ref> چنین فردی وارد [[بهشت]] نمیشود<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/71/91 مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج71، ص91.]</ref> و بوی بهشت را که از فاصلهٔ دو هزار سال به مشام میرسد، احساس نمیکند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/349 کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص349.]</ref> در قرآن، رابطه با خویشاوندان کافر و مشرک ستیزهجو که دشمن اسلام هستند، استثنا شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_113_سوره_توبه سوره توبه، آیه 113.]</ref> | ||
ملا احمد نراقی در تبیین مصادیق قطع رابطه با والدین، رفتارهای زیر را مصداق قطع رحم میداند: | |||
* آزار والدین با گفتار، کردار یا رفتار ناشایست، ازجمله سخن ناخوش که موجب دلشکستگی آنان شود؛ | |||
* آزار والدین با گفتار، کردار یا رفتار ناشایست، ازجمله سخن ناخوش که موجب دلشکستگی آنان | |||
* کوتاهی در دفاع از والدین در برابر ظلم دیگران، در صورت توانایی بر رفع آن؛ | * کوتاهی در دفاع از والدین در برابر ظلم دیگران، در صورت توانایی بر رفع آن؛ | ||
* دوری و کنارهگیری از والدین از روی کینه و حسد؛ | * دوری و کنارهگیری از والدین از روی کینه و حسد؛ | ||
| خط ۳۰: | خط ۳۲: | ||
* حاضر نشدن در مجلس تعزیهٔ آنان، هنگام مصیبت؛ | * حاضر نشدن در مجلس تعزیهٔ آنان، هنگام مصیبت؛ | ||
* ترک رفتوآمد، احوالپرسی و یاری نکردن با مال، دست، زبان و آبرو؛ | * ترک رفتوآمد، احوالپرسی و یاری نکردن با مال، دست، زبان و آبرو؛ | ||
* دریغ کردن از کمک در صورت نیاز والدین به مسکن، لباس یا خوراک، درحالیکه فرزند توانایی مالی دارد و بیش از نیاز خود متمکن است.<ref>ملااحمد نراقی، معراج السعادة، | * دریغ کردن از کمک در صورت نیاز والدین به مسکن، لباس یا خوراک، درحالیکه فرزند توانایی مالی دارد و بیش از نیاز خود متمکن است.<ref>ملااحمد نراقی، معراج السعادة، بیتا، ص406-408.</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۵۷: | خط ۴۰: | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* قرآن کریم. | * قرآن کریم. | ||
* | * ابنبابویه محمد بن علی (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۵ش. | ||
* | * ابنفارس، احمد بن فارس، معجم مقاییساللغة، محقق، مصحح عبدالسلام هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق. | ||
* | * ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسانالعرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق. | ||
* تبریزی، جواد، صراط النجاه، | * حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۴۰۹ق. | ||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، | * تبریزی، جواد، صراط النجاه، قم، دارالصدیقه الشهید، ۱۳۸۵ش. | ||
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات، ترجمه | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، وبسایت مؤسسه لغت نامه دهخدا و مرکز بینالمللی آموزش زبان فارسی، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد ۱۴۰۰ش. | ||
* شرفالدین، حسین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم؛ کلیاتی از ابعاد فقهی صله و قطع رحم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، مرکز انتشارات، | * راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات، ترجمه غلامرضا خسروی حسینی، تهران، مرتضوی، ۱۳۶۹ش. | ||
* شرفالدین، حسین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم؛ کلیاتی از ابعاد فقهی صله و قطع رحم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، مرکز انتشارات، ۱۳۷۸ش. | |||
* طباطبایی، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، مصحح محمد باقر موسوی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۳۷۴ش. | * طباطبایی، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، مصحح محمد باقر موسوی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۳۷۴ش. | ||
* طوسی، محمد بن حسن، آمالی طوسی، قم، دار الثقافة، | * طوسی، محمد بن حسن، آمالی طوسی، قم، دار الثقافة، ۱۴۱۴ق. | ||
* عمید، حسن، فرهنگ عمید، | * عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، وبسایت کتابسرای اشجع، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد ۱۴۰۰ش. | ||
* فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، | * فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، هجرت، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق. | ||
* فیض کاشانی، محسن، محجة البیضاء، چاپ دوم، | * فیض کاشانی، محسن، محجة البیضاء، مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ دوم، بیتا. | ||
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق. | * کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق. | ||
* مجلسی، | * مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق. | ||
* نراقی، ملااحمد، معراج السعادة، تهران، رشیدی، بیتا. | |||
* نراقی، ملااحمد، معراج السعادة، تهران، | |||
* نمازی شاهرودی، علی، مستدرک سفینه البحار، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین، چاپ سوم، ۱۳۹۵ش. | * نمازی شاهرودی، علی، مستدرک سفینه البحار، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین، چاپ سوم، ۱۳۹۵ش. | ||
* نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة | * نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۴۰۸ق. | ||
* | * وطندوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزههای اسلامی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۸۸ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{خانواده}} | {{خانواده}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۸ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۳۷
صله رحم؛ پیوند و ارتباط با خویشاوندان.
صله رحم به معنای دیدار و ارتباط با خویشاوندان و انجام احسان نسبت به آنها است. در اسلام، این پیوند خانوادگی اهمیت بالایی دارد و پیامبر اسلام آن را جزئی از دین معرفی کرده است. حداقلِ صلهرحم شامل سلام کردن و آزار نرساندن است. آثار صلهرحم گسترده و شامل آباد شدن شهرها، طول عمر، افزایش دارایی، بهبود اخلاق و دفع بلا میشود. قطع رابطه با خویشاوندان، حتی اگر آنها قطع ارتباط کرده باشند، نکوهش شده و از مبغوضترین اعمال نزد خدا شمرده شده است.
تعریف صله رحم
صله رحم در لغت از دو واژهٔ صله و رحم ترکیب یافته است. واژهٔ صله در برابر فصل،[۱] به معنای پیوستن،[۲][۳] احسان و بخشش به کار میرود[۴] و رَحِم به زِهدان یعنی جای جنین در شکم مادر گفته میشود.[۵] از آنجا که همهٔ خویشاوندان از یک رحم سرچشمه گرفتهاند، واژهٔ رحم بهطور استعاری به معنای قرابت و خویشاوندی نیز به کار رفته است.[۶][۷] همچنین این واژه بر مهربانی و عطوفت نیز اطلاق شده است.[۸] از دیدگاه علامه طباطبایی، رحم به مجتمع خانوادگی و کوچک اشاره دارد.[۹]
در معنای اصطلاحی، صله رحم عبارت است از دیدار و برقراری ارتباط با خویشاوندان[۱۰] و هرگونه احسان و نیکی در حق آنان؛ ازجمله کمک به کسبوکار، حل مشکلات، عیادت و مانند آن.[۱۱] به بیان دیگر، صله رحم به رفتارهایی اطلاق میشود که قرابت و پیوند میان انسانها را تحکیم میبخشد یا ایجاد میکند. در مقابل، قطع رحم رفتاری است که این پیوند را تضعیف یا منقطع میسازد.[۱۲] از نظر دامنهٔ شمول، مراد از رحم در صله رحم، خویشاوندان نسبی است نه سببی و رضاعی؛ مانند برادر و خواهر نسبی، عمو، عمّه، خاله، دایی و فرزندان آنان، هرچند برخی آن را به محارمی که ازدواج با آنان حرام است، اختصاص دادهاند.[۱۳]
جایگاه و اهمیت
صله رحم در اسلام از جایگاه والایی برخوردار است و در قرآن و روایات، بر انجام آن تأکید و از ترک آن نهی شده است. قرآن، قطعکنندگان صله رحم را از زیانکاران[۱۴] و لعنتشدگان معرفی کرده است.[۱۵] پیامبر اسلام صله رحم را بخشی از دین دانسته و به آن سفارش کرده است، هرچند فاصلهٔ خویشاوندان تا یک سال راه باشد و در این راه سختیهای زیادی متحمل شوند.[۱۶] همچنین در روایتی از پیامبر، برای کسی که صله رحم انجام میدهد، پاداش یکصد شهید بیان شده است.[۱۷][۱۸]
آثار صله رحم
آثار صله رحم تنها به زندگی دنیوی یا اخروی محدود نمیشود، بلکه دامنهای گسترده دارد و جنبههای فردی، اجتماعی و معنوی را در بر میگیرد. براساس روایات، ازجمله برکات صله رحم میتوان به آبادانی شهرها،[۱۹] طولانی شدن عمر،[۲۰] دفع بلاها، افزایش روزی، خوشاخلاقی،[۲۱] آسانی هنگام مرگ و سبکبودن حسابرسی در قیامت اشاره کرد.[۲۲]
مصادیق صله رحم
صله رحم در اسلام مفهومی گسترده است که پیوندهای عاطفی، مالی و رفتاری با خویشاوندان را در بر میگیرد.[۲۳] این پیوند منحصر به دیدار حضوری نیست و هرگونه نیکی که موجب تحکیم روابط شود، صله رحم محسوب میشود؛[۲۴] بهطوریکه بر اساس دیدگاه امام علی، سلام کردن کمترین حد آن است.[۲۳] امام صادق نیز کمترین سطح پذیرایی در صله رحم را نوشاندن شربتی آب معرفی کرده است.[۲۵] از نظر او، سلام کردنِ خوب، پاسخ نیکو دادن به دیگران[۲۶] و پرهیز از آزار خویشاوندان، بهترین راههای خدمت به آنان است.[۲۷]
مصادیق زبانی و معنوی: بخش مهمی از این پیوند در قالب رفتارهای کلامی و حمایتهای معنوی بروز مییابد. سلام کردن، دعا برای خویشاوندان، اظهار همدردی، ذکر خیر، پرهیز از غیبت و تهمت، دفاع از آنان در غیاب و پذیرش عذر آنان از جمله این موارد است. همچنین ارائه نصیحت، آگاهیبخشی دینی و دنیوی، راهنمایی در هنگام مشورت و پاسخ به شبهات، از دیگر جلوههای صله رحم بهشمار میرود.[۲۸] محبت قلبی، آرزوی خیر دنیوی و اخروی برای نزدیکان، همواره به یاد یکدیگر بودن و نقد صادقانه ویژگیهای مثبت و منفی آنان به قصد اصلاح از دیگر مصادیق معنوی صله رحم است.[۲۹]
ابعاد عملی و اجتماعی: در بعد رفتاری، اقداماتی نظیر دیدار و بازدید، نامهنگاری در سفر، خوشرویی، مصافحه، عیادت از بیماران و شرکت در مراسم تشییع و بزرگداشت در این چهارچوب قرار میگیرند. همچنین تلاش برای حل مشکلات، رفع ظلم، اصلاح اختلافات، عفو خطاها و سرپرستی از خویشاوندان نیازمند، از مصادیق عملی این پیوند است. انجام عباداتی مانند نماز، روزه و حج به نیابت از خویشاوندانِ زنده یا درگذشته و همچنین انجام امر به معروف و نهی از منکر در میان آنان، صله رحم محسوب میشود.[۳۰] در بعد مالی نیز اقداماتی مانند کمکهای بلاعوض، پرداخت وام (قرضالحسنه)، مهلت دادن به بدهکار یا بخشش طلب، پرداخت بدهیهای خویشاوندان، هدیه دادن، مواسات مالی و حفظ اموال آنان را شامل میشود. همچنین پرداخت صدقه به نیابت از خویشاوندان از دیگر مصادیق مالی این پیوند است.[۳۱]
حکم قطع رحم
هر رفتاری که باعث کدورت و فاصله بین خویشاوندان گردد، قطع رحم محسوب میشود.[۳۲] قطع رابطه با خویشاوندان، حتی اگر آنان قطع رابطه کرده باشند، جایز نیست.[۳۳] این کار از مبغوضترین اعمال نزد خداوند شمرده شده است.[۳۴] در روایتی از امام صادق، قطعکنندهٔ رحم، ملعون معرفی شده است.[۳۵] چنین فردی وارد بهشت نمیشود[۳۶] و بوی بهشت را که از فاصلهٔ دو هزار سال به مشام میرسد، احساس نمیکند.[۳۷] در قرآن، رابطه با خویشاوندان کافر و مشرک ستیزهجو که دشمن اسلام هستند، استثنا شده است.[۳۸]
ملا احمد نراقی در تبیین مصادیق قطع رابطه با والدین، رفتارهای زیر را مصداق قطع رحم میداند:
- آزار والدین با گفتار، کردار یا رفتار ناشایست، ازجمله سخن ناخوش که موجب دلشکستگی آنان شود؛
- کوتاهی در دفاع از والدین در برابر ظلم دیگران، در صورت توانایی بر رفع آن؛
- دوری و کنارهگیری از والدین از روی کینه و حسد؛
- عیادت نکردن از آنان در زمان بیماری، بدون عذر موجه؛
- به دیدار نرفتن پساز بازگشت از سفر؛
- حاضر نشدن در مجلس تعزیهٔ آنان، هنگام مصیبت؛
- ترک رفتوآمد، احوالپرسی و یاری نکردن با مال، دست، زبان و آبرو؛
- دریغ کردن از کمک در صورت نیاز والدین به مسکن، لباس یا خوراک، درحالیکه فرزند توانایی مالی دارد و بیش از نیاز خود متمکن است.[۳۹]
پانویس
- ↑ ابنمنظور، لسانالعرب، 1414ق، ج11، ص727.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه صله.
- ↑ راغب اصفهانی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن،1369ش، ج4، ص461.
- ↑ عمید، فرهنگ عمید، ذیل واژه صله.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه رَحِم.
- ↑ نمازی، مستدرک سفینه البحار، 1408ق، ج4، ص112.
- ↑ فراهیدی، کتاب العین، 1409ق، ج3، ص224.
- ↑ ابنفارس، معجم مقاییساللغه، 1404ق، ج2، ص498.
- ↑ طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، 1374ش، ج4، ص220.
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه رَحِم.
- ↑ وطندوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزههای اسلامی، 1388ش، ص377.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص27.
- ↑ تبریزی، صراط النجاة، 1385ش، ج۵، ص۲۶۱؛ فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، بیتا، ج۱، ص۸.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۷.
- ↑ سوره محمد، آیات ۲۲ و ۲۳.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.
- ↑ نوری، مستدرک الوسئل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص249.
- ↑ ابنبابویه، من لایحضرهالفقیه، 1385ش، ج۴، ص۱۶.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص152.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج71، ص93.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.
- ↑ طوسی، آمالی طوسی، 1414ق، ص481.
- ↑ ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص155.
- ↑ فیض کاشانی، محجة البیضاء، بیتا، ج2، فصل آداب الصحبة و المعاشرة.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص151.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص157.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، 1408ق، ج15، ص255.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص45.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص47.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص46.
- ↑ شرفالدین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم، 1378ش، ص47.
- ↑ فیض کاشانی، محجة البیضاء، بیتا، ج2، فصل آداب الصحبة و المعاشرة.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص247.
- ↑ نمازی، مستدرک سفینه البحار، 1408ق، ج4، ص108.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، 1409ق، ج16، ص280.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج71، ص91.
- ↑ کلینی، الکافی، 1407ق، ج2، ص349.
- ↑ سوره توبه، آیه 113.
- ↑ ملااحمد نراقی، معراج السعادة، بیتا، ص406-408.
منابع
- قرآن کریم.
- ابنبابویه محمد بن علی (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۵ش.
- ابنفارس، احمد بن فارس، معجم مقاییساللغة، محقق، مصحح عبدالسلام هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسانالعرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۴۰۹ق.
- تبریزی، جواد، صراط النجاه، قم، دارالصدیقه الشهید، ۱۳۸۵ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، وبسایت مؤسسه لغت نامه دهخدا و مرکز بینالمللی آموزش زبان فارسی، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد ۱۴۰۰ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات، ترجمه غلامرضا خسروی حسینی، تهران، مرتضوی، ۱۳۶۹ش.
- شرفالدین، حسین، تحلیلی اجتماعی از صله رحم؛ کلیاتی از ابعاد فقهی صله و قطع رحم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، مرکز انتشارات، ۱۳۷۸ش.
- طباطبایی، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، مصحح محمد باقر موسوی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۳۷۴ش.
- طوسی، محمد بن حسن، آمالی طوسی، قم، دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، وبسایت کتابسرای اشجع، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد ۱۴۰۰ش.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، هجرت، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- فیض کاشانی، محسن، محجة البیضاء، مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ دوم، بیتا.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- نراقی، ملااحمد، معراج السعادة، تهران، رشیدی، بیتا.
- نمازی شاهرودی، علی، مستدرک سفینه البحار، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین، چاپ سوم، ۱۳۹۵ش.
- نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۴۰۸ق.
- وطندوست و دیگران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزههای اسلامی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۸۸ش.
| جامعهشناسی خانواده | |
|---|---|
| مسائل زنان و خانواده | |
| فرهنگ خانواده | |
| تربیت در خانواده | |
| اخلاق خانواده | |
| در باورهای دینی | |
| اقتصاد خانواده | |
| موارد مرتبط | |
