(۱۰۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
'''امام مهدی؛''' محمد بن حسن عسکری و امام نهم شیعیان دوازدهامامی.
{{جعبه اطلاعات مفهوم|تصویر=امام مهدی.png|زیرنویس تصویر=خوشنویسی اسلامی نام «محمد المهدی» در مسجدالنبی|image_alt=خوشنویسی اسلامی نام «محمد المهدی» در مسجدالنبی|فایل پادکست=|حجم فایلپادکست=|تاریخ پادکست=|زیرنویس عنوان=|عنوان اصلی=|عنوان انگلیسی=|عنوان عربی=|عنوان علمی=|شاخه علمی=|نوع مفهوم=|معنای اصطلاحی=|حوزه کاربرد=|گستره جغرافیایی=|منشأ تاریخی=|نخستین کاربرد=|ریشه واژه=|مرتبط با=|اهمیت=|مبدع=|مروج=|مقدس برای=|مورد احترام=|آثار مرتبط=}}
== '''تولد و خانواده''' ==
'''{{درشت|امام مهدی؛}}''' محمد بن حسن عسکری و امام دوازدهم شیعیان دوازدهامامی.
امام مهدی، دوازدهمین امام شیعیان دوازدهامامی، در شب یا روز جمعه، نیمهشعبان سال ۲۵۵<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۲۱۸|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۹|ک=درسنامه مهدویت|ص=۱۹۲|ج=۱}}</ref> یا ۲۵۶ق<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۴۱۹|ج=}}</ref> در شهر سامرا، در خانه امام حسن عسکری به دنیا آمد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=فرهنگنامه مهدویت|ص=۴۷۳|ج=}}</ref> هرچند درباره سال، ماه و روز دقیق تولد، اختلافاتی در منابع وجود دارد. نامهای مادر امام، نرجس، سوسن، صَقِیل یا صیقل، ریحانه،<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۳۲|ج=۲}}</ref> حدیثه، حکیمه، ملیکه و خَمط خوانده شده<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=فرهنگنامه مهدویت|ص=۳۷۱|ج=}}</ref> و روایات درباره سرگذشت وی متفاوت است.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۱۷ و ۴۲۶|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=فرهنگنامه مهدویت|ص=۳۷۲-۳۷۴|ج=}}</ref>
تولد امام به دلیل جستجوی شدید خلیفه عباسی و فشارهای سیاسی، مخفیانه برگزار شد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۱|ک=حیات سیاسی و فکری امامان شیعه(ع)|ص=۵۶۷|ج=}}</ref> جز چند تن از شیعیان خاص و مورد اعتماد<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الفصول العشرة فی الغيبة|ص=۸۰|ج=}}</ref> و حکیمهخاتون دختر امام جواد و عمه امام عسکری، کسی او را ندید.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۲۴-۴۲۵ و ۴۳۰|ج=۲}}</ref> بر اساس بیشتر منابع شیعه و سنی، امام مهدی تنها فرزند امام حسن عسکری معرفی شده است.<ref>{{پک|ابنشهر آشوب|۱۳۷۹|ک=مناقب آل ابیطالب|ص=۵۲۳|ج=۳}}</ref>
محمد بن حسن عسکری، بنا بر باور [[شیعه|شیعیان]] دوازدهامامی، دوازدهمین و آخرین امام و همان مهدی موعود است. وی در سال ۲۵۵ق در سامرا زاده شد و پساز درگذشت پدرش، [[امام حسن عسکری]]، در سال ۲۶۰ق به [[امامت]] رسید. بر پایه منابع شیعه، بهسبب مراقبت و فشار حکومت عباسی، ولادت او پنهان نگاه داشته شد و این امر پساز درگذشت امام یازدهم به اختلاف و پیدایش فرقههایی در میان شیعیان انجامید؛ اما با فعالیت نائبان خاص و صدور توقیعات، اعتقاد به امامت او تثبیت شد و در نهایت مذهب شیعه دوازدهامامی استمرار یافت. بر اساس این باور، امام مهدی از سال ۲۶۰ تا ۳۲۹ق در دوره [[غیبت صغری]] از طریق چهار نایب خاص با شیعیان ارتباط داشت و پساز آن، با آغاز [[غیبت کبری]]، ارتباط مستقیم او با پیروانش پایان یافت. شیعیان معتقدند که او زنده است و در [[آخرالزمان]] ظهور خواهد کرد و با برپایی حکومتی جهانی، [[عدالت]] را جایگزین ستم خواهد ساخت. مسئله غیبت و تبیین آن، انتظار فرج، جایگاه امام مهدی در قرآن و حدیث، امکان دیدار در عصر غیبت و انتساب مکانهایی مانند سرداب غیبت، [[مسجد سهله]] و [[مسجد جمکران]] به وی، از مهمترین مباحث مرتبط با او در اندیشه و فرهنگ شیعه بهشمار میرود.
== '''نام، کنیه و القاب''' ==
== زندگی و خانواده ==
نام او محمد<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۲۸۳|ج=۲}}</ref> و از کنیههای ایشان میتوان به ابوالقاسم، ابوجعفر<ref>{{پک|طبرى|۱۳۷۱|ک=دلائل الإمامة|ص=۵۰۲|ج=}}</ref> و ابوعبدالله<ref>{{پک|مجلسی|۱۳۶۵|ک=بحار الانوار|ص=۸۲|ج=۵۱}}</ref> اشاره کرد. از میان القاب متعدد، حدود ۱۸۰ تا ۳۱۰ لقب برای او در منابع روایی و تاریخی آمده است.<ref>{{پک|طبرسی نوری|۱۴۱۰|ک=النجم الثاقب|ص=۱۶۵-۲۶۵|ج=۱}}</ref> مشهورترین آنها عبارت از بقیةالله، حجت، منتظر، قائم و مهدی است.<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۹|ک=منتهی الآمال|ص=۱۹۷۴-۱۹۷۹|ج=۳}}</ref>
امام مهدی، دوازدهمین امام شیعیان دوازدهامامی، بنابر منابع [[شیعه]] در [[نیمه شعبان]] سال ۲۵۵ق<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۲۱۸|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۹|ک=درسنامه مهدویت|ص=۱۹۲|ج=۱}}</ref> یا ۲۵۶ق<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۴۱۹|ج=}}</ref> در [[سامرا]] و در خانه [[امام حسن عسکری]] متولد شد؛ هرچند دربارهٔ تاریخ دقیق ولادت او اختلافنظر وجود دارد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=فرهنگنامه مهدویت|ص=۴۷۳|ج=}}</ref> در منابع، نام مادرش به صورتهای نرجس،<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۶۳|ج=}}</ref> سوسن، صقیل (صیقل)، ریحانه،<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۳۲|ج=۲}}</ref> حدیثه، حکیمه، ملیکه و خمط ثبت شده<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=فرهنگنامه مهدویت|ص=۳۷۱|ج=}}</ref> و گزارشهای مربوط به هویت و زندگی وی نیز یکسان نیست.<ref name=":1">{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۱۷ و ۴۲۶|ج=۲}}</ref><ref name=":2">{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=فرهنگنامه مهدویت|ص=۳۷۲–۳۷۴|ج=}}</ref> بر اساس این منابع، بهدلیل مراقبت و فشار حکومت عباسی، ولادت او پنهان نگهداشته شد<ref name=":3">{{پک|جعفریان|۱۳۸۱|ک=حیات سیاسی و فکری امامان شیعه (ع)|ص=۵۶۷|ج=}}</ref> و تنها شماری از نزدیکان و یاران مورد اعتماد امام حسن عسکری،<ref name=":4">{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الفصول العشرة فی الغیبة|ص=۸۰|ج=}}</ref> از جمله [[حکیمه خاتون]]، دختر [[امام محمد تقی|امام جواد]] و عمه امام حسن عسکری، از آن آگاه بودند.<ref name=":5">{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۲۴–۴۲۵ و ۴۳۰|ج=۲}}</ref> بیشتر منابع شیعه و شماری از منابع اهل سنت، امام مهدی را تنها فرزند امام حسن عسکری معرفی کردهاند.<ref name=":6">{{پک|ابنشهر آشوب|۱۳۷۹|ک=مناقب آل ابیطالب|ص=۵۲۳|ج=۳}}</ref>
== '''عمر امام''' '''مهدی''' ==
=== نام، کنیه و القاب ===
به باور شیعیان امامیه، امام مهدی در سال ۲۵۵ق متولد شده و همچنان زنده است. طول عمر ایشان تا سال ۱۴۴۸ق به بیش از ۱۱۹۲ سال رسیده است.<ref>{{پک|مفید|۱۳۷۲|ک=الإرشاد|ص=۳۳۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|ابن جوزی|۱۴۲۶|ک=تذکرة الخواص|ص=۵۰۶-۵۰۷|ج=۲}}</ref> در قرآن و روایات به مواردی از عمر طولانی اشاره شده است.<ref>{{پک|سوره کهف||ک=|ص=آیات ۸۲-۶۵|ج=}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الفصول العشرة فی الغيبة|ص=۸۳ و ۹۳|ج=}}</ref><ref>{{پک|صافی گلپایگانی|۱۳۹۱|ک=سلسله مباحث امامت و مهدویت|ص=۱۶۶-۱۶۷|ج=۳}}</ref> درباره چگونگی عمر طولانی، علمای شیعه و پژوهشگران نیز پاسخهای گوناگونی ارائه داده و امکان تداوم حیات انسان را از جهت علمی و عملی بررسی کردهاند.<ref>{{پک|جوادی آملی|۱۳۹۰|ک=عصاره خلقت|ص=۲۴|ج=}}</ref><ref>{{پک|صافی گلپایگانی|۱۳۹۱|ک=سلسله مباحث امامت و مهدویت|ص=۱۶۱-۲۱۷|ج=۳}}</ref><ref>{{پک|مهدیپور|۱۳۷۸|ک=راز طول عمر امام زمان(عج) از دیدگاه علم و ادیان|ص=۱۲|ج=}}</ref> مخالفان امامیه از جمله ابنتیمیه و ناصر القِفاری چنین عمری را بعید شمرده و آن را مستندی برای انکار تولد امام قرار دادهاند.<ref>{{پک|ابنتیمیه حرّانی|۱۴۰۶|ک=منهاج السنة النبویة|ص=۹۱-۹۴|ج=}}</ref><ref>{{پک|قفاری|۱۴۱۵|ک=أصول مذهب الشیعة|ص=۸۶۶|ج=۲}}</ref>
نام او، محمد<ref name=":7">{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۲۸۳|ج=۲}}</ref> و کنیههای مشهور او ابوالقاسم، ابوجعفر<ref>{{پک|طبری|۱۳۷۱|ک=دلائل الإمامة|ص=۵۰۲|ج=}}</ref> و ابوعبدالله است.<ref>{{پک|مجلسی|۱۳۶۵|ک=بحار الانوار|ص=۸۲|ج=۵۱}}</ref> در منابع روایی و تاریخی، بین ۱۸۰ تا ۳۱۰ لقب برای او ذکر شده است<ref>{{پک|طبرسی نوری|۱۴۱۰|ک=النجم الثاقب|ص=۱۶۵–۲۶۵|ج=۱}}</ref> که بقیةالله، حجت، قائم، منتظر و مهدی از مشهورترین آنها بهشمار میروند.<ref>{{پک|قمی|۱۳۷۹|ک=منتهی الآمال|ص=۱۹۷۴–۱۹۷۹|ج=۳}}</ref>
== مکان زندگی ==
=== عمر امام مهدی ===
امام مهدی از هنگام تولد تا آغاز غیبت صغری در زادگاهش سامرا زندگی میکرد و سرداب منزل امام عسکری محل زندگی و عبادت وی بوده است. بنابر گزارشهایی، او بارها در زمان حیات پدرش در این مکان دیده شده است. مشاهده امام در سالهای پایانی عمر امام حسن عسکری با منابع تاریخی شیعه چندان سازگار نیست. درباره محل زندگی امام در دوران غیبت، برخی روایات از نامعلوم بودن آن حکایت دارند، در حالیکه در روایات دیگر از مکانهایی مانند ذیطوی، کوه رضوی و طیبه در مدینه بهعنوان محل زندگی یاد شده است. همچنین برخی منابع بر اساس داستانی، جزیره خضراء را محل زندگی امام در غیبت کبری معرفی کردهاند که این دیدگاه از سوی برخی عالمان شیعی مورد تردید جدی قرار گرفته و آثاری در نقد آن نگاشته شده است.
بنابر باور [[شیعه|شیعیان]] امامیه عمر امام مهدی تا سال ۱۴۴۸ق بیش از ۱۱۹۲ سال برآورد میشود.<ref>{{پک|مفید|۱۳۷۲|ک=الإرشاد|ص=۳۳۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|ابنجوزی|۱۴۲۶|ک=تذکرة الخواص|ص=۵۰۶–۵۰۷|ج=۲}}</ref> ابنتیمیه و ناصر القفاری، طولانیبودن عمر امام مهدی را غیرممکن دانسته و آن را از دلایل انکار تولد او برشمردهاند.<ref>{{پک|ابنتیمیه حرّانی|۱۴۰۶|ک=منهاج السنة النبویة|ص=۹۱–۹۴|ج=}}</ref><ref>{{پک|قفاری|۱۴۱۵|ک=أصول مذهب الشیعة|ص=۸۶۶|ج=۲}}</ref> ناسازگاری عمر طولانی با یافتههای زیستشناسی و نبود شواهد تجربی از مهمترین شبهات در این زمینه هستند.<ref>{{پک|زینلی|۱۳۸۱|ک=انتظار موعود|ف=امام مهدی (ع) و طول عمر (پیشینه و دلائل)|ص=۲۲۳}}</ref>
=== زندگی پس از ظهور ===
عالمان شیعه در تبیین این باور، با تفکیک میان امکان عقلی، امکان علمی و وقوع عادی و با استناد به نمونههای قرآنی، روایی،<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الفصول العشرة فی الغیبة|ص=۸۳ و ۹۳|ج=}}</ref><ref>{{پک|صافی گلپایگانی|۱۳۹۱|ک=سلسله مباحث امامت و مهدویت|ص=۱۶۶–۱۶۷|ج=۳}}</ref> تاریخی و ظرفیتهای زیستشناسی،<ref>{{پک|صافی گلپایگانی|۱۳۸۰|ک=منتخب الأثر|ص=۲۷۶–۲۸۲|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|جهانمهین|۱۳۹۵|ک=درسهایی از مکتب اسلام|ف=طول عمر امام مهدی (ع) از منظر قرآن، روایات، تاریخ و علوم تجربی|ص=۴۳–۴۹}}</ref> این اشکالها را نافی امکان حیات طولانی نمیدانند<ref>{{پک|جهانمهین|۱۳۹۵|ک=درسهایی از مکتب اسلام|ف=طول عمر امام مهدی (ع) از منظر قرآن، روایات، تاریخ و علوم تجربی|ص=۴۳–۴۹}}</ref><ref>{{پک|جوادی آملی|۱۳۹۰|ک=عصاره خلقت|ص=۲۴|ج=}}</ref> و نمونههایی مانند حضرت [[نوح]]،<ref>{{پک|طبرسی|۱۴۱۷|ک=إعلام الوری بأعلام الهدی|ص=۴۷۲|ج=۲}}</ref> [[خضر]]<ref>{{پک|سوره کهف||ک=|ص=آیات ۸۲–۶۵|ج=}}</ref> و [[عیسی]]<ref>{{پک|اربلی|۱۳۸۱|ک=کشف الغمه|ص=۴۸۹|ج=۲}}</ref> و گزارش افراد مُعَمَّر در منابع تاریخی را بهعنوان شاهد ذکر کردهاند.<ref>{{پک|مهدیپور|۱۳۷۸|ک=راز طول عمر امام زمان (عج) از دیدگاه علم و ادیان|ص=۱۲|ج=}}</ref> در منابع ادیان الهی مانند سِفر تکوین تورات نمونههایی با عمرهای طولانی یاد شده است.<ref>{{پک|صافی گلپایگانی|۱۳۹۱|ک=سلسله مباحث امامت و مهدویت|ص=۱۶۶–۱۶۷|ج=۳}}</ref>
درباره محل ظهور امام اطلاع دقیقی در دست نیست. بر پایه روایتی، ایشان در منطقه ذیطوی ظهور میکند، سپس با ۳۱۳ نفر از یارانش به مکه میرود و پرچم خود را به اهتزاز درمیآورد. بر اساس این روایت و روایات دیگر، آغاز قیام او از مسجدالحرام است و یاران او بین رکن حجرالاسود و مقام ابراهیم با او بیعت میکنند. در برخی روایات از تهامه، منطقهای در غرب شبه جزیره عربستان بهعنوان نقطه آغاز قیام یاد شده است. همچنین برخی روایات، شهر کوفه را مرکز حکومت، مسجد کوفه را محل قضاوت و مسجد سهله را محل زندگی و تقسیم بیتالمال پس از قیام معرفی کردهاند.
بر اساس بررسی روایات و منابع اسلامی، درباره وضعیت جهان پس از پایان زندگی امام مهدی سه دیدگاه اصلی نظریه رجعت معصومین، جانشینی اولیای صالح و برپایی قیامت مطرح شده است. دیدگاه مورد پذیرش این است که دولت مهدوی تا برپایی قیامت پایدار خواهد ماند و جهان در وضعیت مطلوب خود باقی میماند.<ref>{{پک|یزدانی نورگورانی|۱۴۰۰|ک=پایاننامه کارشناسیارشد دانشگاه پیامنور استان خوزستان|ف=زندگی پس از ظهور حضرت مهدی موعود عجالله از دیدگاه قرآن کریم و روایات|ص=۸۹-۹۱}}</ref>
=== ازدواج امام مهدی ===
گروهی از پژوهشگران با استناد به برخی روایات حاوی اسامی فرزندان امام و جایگاه [[ازدواج]] بهعنوان سنت پیامبر، وقوع آن را محتمل یا ثابت دانستهاند.<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۵۱–۴۶|ج=۳}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبه|ص=۱۵۰|ج=}}</ref> دیدگاه دیگر، ازدواج را با فلسفه غیبت و پنهانزیستی امام ناسازگار میشمارند. گروهی دیگر مانند سید محمد صدر''،''<ref name=":8">{{پک|صدر|۱۳۸۲|ک=تاریخ الغیبه الکبری|ص=۶۴|ج=۲}}</ref> محدث نوری<ref name=":9">{{پک|محدث نوری|۱۳۸۳|ک=نجم الثاقب|ص=۴۰۳–۴۰۵|ج=}}</ref> و علیاکبر نهاوندی<ref name=":10">{{پک/بن|مهدی۵۰۰|ک=وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی|ف=نگاهی به زندگانی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه}}</ref> با وجود محتمل دانستن ازدواج، بیان کردهاند که شواهد موجود برای اثبات یا رد قطعی ازدواج کافی نیست.<ref name=":11">{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۵۲–۵۳|ج=۳}}</ref><ref name=":12">{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبه|ص=۲۲۴|ج=}}</ref>
== '''امامت''' ==
=== مکان زندگی ===
امامت امام مهدی پس از وفات امام حسن عسکری در سال ۲۶۰ق آغاز شد و تا پس از ظهور در آخرالزمان ادامه خواهد داشت. برای اثبات امامت او، به مجموعهای از روایات و ادله نقلی استناد شده است.
امام مهدی از زمان تولد تا آغاز غیبت صغری در سامرا زندگی میکرد و سرداب خانه [[امام حسن عسکری]] از زمان ولادت بهعنوان محل اقامت او یاد شده است.<ref name=":13">{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۰۷|ج=۲}}</ref> در برخی روایات از حضور او در مدینه و مکانهایی مانند ذیطُوی، کوه رضوی، دشتها، بیابانها و جزیره خضرا نیز بهعنوان محل اقامت او یاد شده است.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۲|ک=مبلغان|ف=خانه مهدی (ع) کجاست؟|ص=۱۳۱–۱۳۲}}</ref><ref name=":14">{{پک|سلیمیان|۱۳۸۲|ک=مبلغان|ف=خانه مهدی (ع) کجاست؟|ص=۱۲۷ و ۱۳۳–۱۳۵}}</ref> همچنین در منابع روایی، مسجد سهله محل اقامت و کوفه مرکز حکومت او در دوران ظهور معرفی شده است.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۲|ک=مبلغان|ف=خانه مهدی (ع) کجاست؟|ص=۱۳۴–۱۳۵}}</ref><ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۲۰۱|ج=۸}}</ref>
=== توقیعات ===
== امامت و دوران غیبت ==
توقیع، بهمعنای نامه را نشان کردن و نوشتن عبارتی در ذیل نامه و نیز به پاسخهای نوشته شده بزرگان و امرا، در درخواستهای نوشتاری ایشان گفته میشود. توقیعات منسوب به امام مهدی را از جهات مختلفی مانند موضوع، مخاطب، کارکرد و تاریخ صدور، دستهبندی کردهاند.<ref>{{پک|استادی|۱۴۰۲|ک=مطالعات فهم حدیث|ف=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|ص=۶۴-۶۵}}</ref> از آنجا که دوران غیبت او به دو دوره غیبت صغری و غیبت کبری تقسیم میشود، توقیعات منسوب به ایشان نیز در این دو دوره قابل دستهبندی هستند.<ref>{{پک|صالحی|۱۳۸۹|ک=فرهنگ کوثر|ف=ماهیتشناسی توقیعات حضرت مهدی(ع)|ص=۹۵}}</ref> فقط دو توقیع منسوب به شیخ مفید، برای عصر غیبت کبری گزارش شده است؛ که براساس گزارشها، این توقیعات عصر غیبت کبری، از امام مهدی و برای شیخ مفید نیستند و انتساب توقیعات به ایشان نادرست و بیاعتبار است.<ref>{{پک|استادی|۱۴۰۲|ک=مطالعات فهم حدیث|ف=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|ص=۶۳}}</ref><ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۴۵|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|خویی|۱۳۷۲|ک=معجم رجال الحدیث|ص=۲۲۰|ج=۱۸}}</ref> این توقیعات گاه به خط خود امام و گاه به املای ایشان و توسط نُوّاب اربعه و گاه همراه با مُهر امام نوشته میشد.<ref>{{پک|کلینی|۱۳۶۵|ک=الکافی|ص=۱۶۳|ج=۷}}</ref> در برخی موارد، امام در انتهای نامه، بر نگارش آن به خط خود تصریح کرده است.<ref>{{پک|کشی|۱۴۰۹|ک=رجال الکشی|ص=۵۱۳ و ۵۵۱|ج=}}</ref>
[[امامت]] مهدی پساز درگذشت [[امام حسن عسکری]] در سال ۲۶۰ق آغاز شد<ref>{{پک|مفید|۱۳۷۲|ک=الإرشاد|ص=۳۳۹|ج=۲}}</ref> و تا زمان فرارسیدن ظهورش در آخرالزمان در غیبت زندگی میکند. غیبت بهعنوان یکی از سنتهای الهی و دارای پیشینه در پیامبران و امتهای پشین<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=درسنامه مهدویت|ص=۴۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۳۲۳|ج=۱}}</ref> بهمعنای پنهانبودن شخص امام مهدی از شناخت عمومی است.<ref>{{پک|صافی گلپایگانی|۱۳۷۵|ک=پاسخ ده پرسش|ص=۷۰|ج=}}</ref> برای اثبات امامت وی به مجموعهای از روایات و دیگر ادله نقلی استناد شده است.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۳۶۱|ج=۲}}</ref><ref>{{پک/بن|مهدی۳|ک=وبسایت جامعه الزهرا (حوزه علمیه خواهران قم)|ف=دلایل نقلی بر اثبات امام مهدی عجّلاللهتعالیفرجهالشریف}}</ref>
در منابع حدیثی شیعه امامیه، حدود صد توقیع از امام مهدی نقل شده است که بخش عمده آنها در دو کتاب ''کمالالدین'' شیخ صدوق و ''الغیبه'' شیخ طوسی گردآوری شده است. در باب توقیعات ''کمالالدین''، ۴۹ توقیع و در ''الغیبه'' نیز ۴۳ توقیع گزارش شده است؛ اگرچه دوازده توقیع از ''کمالالدین'' در ''الغیبه'' نیز تکرار شده است.<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی(عج)|ص=۱۱۷|ج=۴}}</ref> از مشهورترین توقیعات، توقیع اِما الحوادث الواقعه خطاب به اسحاق بن یعقوب است که در آن، شیعیان برای حل مسائل پیشآمده از جمله برای اثبات نظریه ولایت فقیه به راویان حدیث ارجاع داده شدهاند.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۸۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|خمینی|۱۳۷۴|ک=ولایت فقیه|ص=۷۸-۸۲|ج=}}</ref>
محتوای توقیعات منسوب به امام مهدی از تنوع موضوعی گستردهای برخوردار است و در چهار حوزه اصلی قابل دستهبندی است:
# '''مسائل اعتقادی و کلامی:''' شامل اثبات امامت، نهی از تعیین وقت ظهور، پاسخ به سؤالات کلامی، تفسیری، حدیثی و تاریخی، معرفی امام به شیعیان و پاسخ به برخی انتقادات مطرحشده درباره ایشان، و نیز اخبار و پیشگویی از امور مخفی و حوادث جزئی یا کلی آینده.
# '''احکام فقهی و مواعظ اخلاقی:''' شامل پاسخ به سؤالات فقهی درباره طهارت، نماز، خمس، روزه، حج، شهادت، قضا، وقف، معاملات، صدقه، نکاح، مسکرات و زیارت قبور ائمه همراه با ارائه مواعظ اخلاقی و نهی از امور غیرشرعی.
# '''کرامات، دعاها و امور شخصی:''' شامل پاسخ به درخواست دعا از سوی شیعیان، اعلام عفو و پذیرش عذر برخی از آنان، و پاسخ به درخواستهای جزئی مانند درخواست وجه، کفن، دستخط، تقسیم وجوه شرعی، انجام حج، سفر، فرزنددار شدن، خرید و فروش، و نیز دفاع از مظلوم و بشارت به رفع ظلم از شیعیان.
# '''تکذیب و لعن مدعیان و مدیریت سازمان وکالت:''' شامل تکذیب و لعن مدعیان دروغین نیابت، اعلام خیانت خائنان، غلو غالیان و انحراف منحرفان و رد و نفرین بر آنان، نصب و عزل وکلاء و بیان شخصیت آنان همراه با توصیههای لازم به ایشان، رسیدگی به وجوه شرعی و اموال تحویلشده به وکلاء و درخواست ارسال وجوه، حسابرسی و نقد عملکرد برخی افراد، اعلام وفات یا تاریخ وفات افراد و ارسال پیام تعزیت به مناسبت رحلت نمایندگان امام.<ref>{{پک|استادی|۱۴۰۲|ک=مطالعات فهم حدیث|ف=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۱۷-۱۲۰|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|شبیری|۱۳۸۳|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=توقیع (۳)|ص=۵۸۲: ۸}}</ref>
=== بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی ===
در دوران غیبت امام دوازدهم، شیعیان با چالشهای متعددی از جمله ناآگاهی از جانشین امام و تولد ایشان، فشار حکومتها و ظهور مدعیان دروغین وکالت و امامت مواجه شدند. این شرایط به ایجاد گروههای منحرف در درون جامعه شیعه منجر شد. در این وضعیت، امام مهدی با استفاده از سازوکار سازمان وکالت و صدور توقیعات به هدایت جامعه پرداختند. کارکردهای حضور اجتماعی ایشان در این دوره شامل موارد زیر بوده است. مدیریت سازمان وکالت از طریق عزل و نصب وکیلان، برخورد با مدعیان دروغین و وکلای منحرف از طریق صدور توقیعات حاوی لعن و بیزاری، کاهش حساسیت دستگاههای حکومتی نسبت به امام و سازمان وکالت با مدیریت اطلاعات و نیز حفظ ارتباط با شیعیان و پاسخگویی به مسائل شرعی و اجتماعی آنان از طریق توقیعات. این تدابیر به ساماندهی جامعه شیعه و حرکت آن از حیرت و پراکندگی در آغاز غیبت، به سمت انسجام و اجماع نسبی در نیمه دوم غیبت انجامید.<ref>{{پک|حاجیزاده|۱۴۰۱|ک=پایاننامه کارشناسیارشد جامعه المصطفی العالمیه|ف=بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان|ص=۹}}</ref>
=== غیبت صغری ===
=== غیبت صغری ===
درباره آغاز غیبت صغری اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی از فقهای شیعه آغاز آن را با تولد امام در سال ۲۵۵ق دانستهاند که بر این اساس مدت آن ۷۴ سال بوده است، در حالیکه برخی دیگر آغاز آن را از سال ۲۶۰ق میدانند که در این صورت مدت آن ۶۹ سال خواهد بود. در این دوره، امام از طریق چهار نایب خاص خود به نامهای عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری با شیعیان ارتباط داشت و به حل مسائل عقیدتی، فقهی و مالی آنان میپرداخت. در همین دوران، افرادی مانند احمد بن هلال کرخی، محمد بن نصیر نمیری و محمد بن علی شلمغانی ادعای نیابت کردند که با صدور توقیعاتی از سوی امام، لعن و طرد شدند.
برخی آغاز غیبت صغرا را همزمان با تولد مهدی در سال ۲۵۵ق و برخی دیگر از آغاز امامت او در سال ۲۶۰ق دانستهاند.<ref>{{پک|عاشوری|۱۳۸۸|ک=موعود|ف=نگاهی به عصر غیبت صغرا|ص=بدون صفحه}}</ref> امام مهدی در این دوره از طریق چهار نایب خاص به نامهای عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری، با شیعیان ارتباط داشت و از راه [[سازمان وکالت]] و صدور توقیعات، به پاسخگویی به مسائل دینی، رسیدگی به امور مالی، مقابله با مدعیان دروغین نیابت و حفظ انسجام جامعه شیعه میپرداخت.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۱|ک=حیات فکری و سیاسی امامان شیعه|ص=۵۸۸|ج=}}</ref><ref>{{پک|حاجیزاده|۱۴۰۱|ک=پایاننامه کارشناسیارشد جامعه المصطفی العالمیه|ف=بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان|ص=۹}}</ref>
=== غیبت کبری ===
=== غیبت کبری و نیابت عامه ===
غیبت کبری از سال ۳۲۹ق با درگذشت آخرین نایب خاص علی بن محمد سمری آغاز شد. شش روز پیش از وفات او، توقیعی از سوی امام صادر شد که ضمن اعلام تاریخ درگذشت وی، از انتخاب جانشین منع کرده و آغاز غیبت دوم را اعلام نمود. اکثر منابع شیعه سال وفات نایب چهارم را ۳۲۹ق میدانند، هرچند برخی نیز آن را سال ۳۱۸ق ثبت کردهاند.
غیبت کبری با درگذشت علی بن محمد سمری، چهارمین نایب خاص بنابر روایت مشهور در سال ۳۲۹ق آغاز شد.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۱|ک=حیات فکری و سیاسی امامان شیعه|ص=۵۷۹|ج=}}</ref> اندکی پیشاز وفات او، توقیعی از امام مهدی صادر شد که ضمن پیشبینی زمان درگذشت وی، تعیین نیابت خاصه را نهی و آغاز غیبت کبری را اعلام میکرد.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۵۰۳ و ۵۱۶|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|سند|۱۴۳۱|ک=دعوی السفارة فی الغیبة الکبری|ص=۸۳–۹۲|ج=۱}}</ref> فقیهان امامیه با استناد به روایات از جمله مقبوله عمر بن حنظله،<ref>{{پک|جوادی آملی|۱۳۷۸|ک=ولایت فقیه|ص=۱۵۰|ج=}}</ref> فقهای جامعالشرایط را نایبان عام امام در عصر غیبت معرفی کردهاند.<ref>{{پک|سند|۱۴۳۱|ک=دعوی السفارة فی الغیبة الکبری|ص=۸۳–۹۲|ج=۱}}</ref> [[ولایت فقیه]] بهعنوان الگوی مطلوب اداره جامعه در عصر غیبت تبیین شده است؛ اگرچه در مورد حدود آن تفاوت دیدگاه وجود دارد.<ref>{{پک|موسوی خلخالی|۱۳۸۰|ک=حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه|ص=۱۴ و ۸۹|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|۱۳۷۰|ک=دین و سیاست در دوره صفوی|ص=۳۲ و ۳۱۲|ج=}}</ref>
== '''تبارشناسی ظهور در منابع اسلامی''' ==
=== فلسفه غیبت ===
باور به ظهور منجی و موعود آخرالزمان که هدایتگر بشر حیران امروز به سوی هدف والای الهی و امید به آینده روشن جهان است، مفهومی آشنا برای اکثریت قریب به اتفاق پیروان همه ادیان و مکاتب است.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۷۲|ج=}}</ref><ref name=":022">{{پک|شاکری زواردهی|فقیه خراسانی|۱۳۹۶|ک=مشرق موعود|ف=بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگوییهای عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی|ص=۲۳۲}}</ref> این منجی در عهد عتیق و در بین یهودیان با نامهای مختلفی مانند عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، خداوند، پسر خدا، انسان، پسر انسان، پرهیزگار، برگزیده مسیحا یا ماشیح یاد شده است.<ref name=":023">{{پک|شاکری زواردهی|فقیه خراسانی|۱۳۹۶|ک=مشرق موعود|ف=بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگوییهای عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی|ص=۲۳۲}}</ref> زرتشتها در انتظار سوشیانت،<ref>{{پک|جمعی از نویسندگان|۱۳۸۹|ک=گونهشناسی اندیشه منجی موعود در ادیان|ص=۳۶-۴۴|ج=}}</ref> مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی مسیح،<ref>{{پک|اقلیدینژاد|۱۳۸۱|ک=معرفت|ف=آخرین نبرد در آخرالزمان|ص=۷۴}}</ref> هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین<ref name=":024">{{پک|قرائی|کریمپور|۱۳۹۷|ک=تحقیقات کلامی|ف=موعود آخرالزّمان در دين هندو|ص=۲۸-۳۰}}</ref> و مسلمانان نیز در انتظار امام مهدی هستند.<ref>{{پک|منتظرالقائم|۱۳۹۶|ک=تاریخ امامت|ص=۲۷۲|ج=}}</ref> موعودباوری بهعنوان بالاترین آموزه در فرهنگ سترگ امامان معصوم، دارای واژگان و اصطلاحاتی چند است که برخی متناسب معارف این اندیشه و باور، معنایی خاص به خود گرفتند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۸}}</ref>
در برخی روایات، حکمت نهایی غیبت امام مهدی از اسرار الهی دانسته شده که پساز ظهور روشن خواهد شد.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۲۸۲|ج=۲}}</ref> با این حال، در منابع روایی، حکمتهایی مانند حفظ جان امام مهدی،<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۳۳۴|ج=}}</ref> آزمایش و پالایش ایمان مؤمنان،<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۰۳–۲۰۷|ج=}}</ref> دشواری حفظ ایمان در دوران طولانی غیبت و آشکار شدن استواری اعتقاد منتظران،<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۰۲|ج=}}</ref> بیعتنکردن با حکومتهای ستمگر و فراهمشدن امکان اجرای کامل احکام الهی هنگام ظهور،<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲|ج=}}</ref><ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۸۰|ج=۲}}</ref> تأدیب و تربیت انسانها<ref>{{پک|نعمانی|۱۴۲۲|ک=الغیبة|ص=۱۴۱|ج=}}</ref> و فراهم نبودن شرایط سیاسی و اجتماعی برای تحقق حکومت جهانی اسلام، از مهمترین فلسفههای غیبت شمرده شدهاند.<ref>{{پک/بن|مهدی۵۲۳|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=حکمت الهی در مسئله غیبت آزمایش شیعیان است}}</ref> بسترهای اجتماعی چون رفتار مردم، فراهمنبودن امنیت برای امام و مهیا نبودن شرایط پذیرش رهبری او، از عوامل استمرار غیبت دانسته شدهاند.<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۰۷|ک=تجرید الاعتقاد|ص=۲۲۱|ج=}}</ref>
=== '''ظهور''' ===
برخی از کارکردهای شمرده شده برای وجود امام مهدی در دوران غیبت مانند خورشید پشت ابر<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=درسنامه مهدویت|ص=۳۹|ج=}}</ref> عبارتند از: استمرار حجت الهی، هدایت معنوی انسانها، واسطه بودن در فیض الهی، پاسداری و صیات از معارف دینی، حفظ جامعه مؤمنان، امیدبخشی به تحقق عدالت جهانی و فراهم شدن زمینههای ظهور برای رشد اعتقادی، اخلاقی، علمی و اجتماعی و آمادگی جامعه برای پذیرش حکومت مهدوی.<ref>{{پک|نصیری|۱۳۸۶|ک=حصون|ف=برکات وجودی حضرت ولی عصر (عج) در عصر غیبت|ص=۱۰۲–۱۱۱}}</ref>
ظهور در لغت جمع ظهر و به معنای رو، سطح و ظاهر است. معادل مصدر عربی ظهور، به معنای نمود و صور ظاهرنما است. در معنای اصطلاحی، ظهور در برابر خفا قرار میگیرد. در موضوع مهدویت، منظور از ظهور، نمایان شدن امام مهدی پس از یک دوره زندگی طولانیِ پنهانی است که دو جنبه از آشکار شدن، به منظور قیام و استقرار حکومت عدل جهانی را دربردارد.<ref name=":02">{{پک|کاظمی|موسوی|۱۳۹۹|ک=موعود پژوهی|ف=وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)|ص=۶۶}}</ref>
درباره چگونگی این آشکار شدن، هرچند سخنی دقیق و روشن در روایات ذکر نشده است؛ اما با توجه به آنکه این ظهور، پایان غیبت امام دانسته شده، میتوان آشکار شدن را برپایه روایاتی که به چگونگی غیبت اشاره کردهاند، تعریف کرد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۶|ک=مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی|ص=۱۵۰-۱۵۱}}</ref>
=== ملاقات با امام مهدی در دوران غیبت ===
گروهی با استناد به گزارشهای تاریخی، برخی روایات و نقل دیدار شماری از عالمان و صالحان، وقوع ملاقات را ممکن دانستهاند و آثاری نیز در اینباره تألیف کردهاند.<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۸۰–۱۸۳|ج=۵}}</ref><ref>{{پک|جمعی از نویسندگان مجله حوزه|۱۳۷۸|ک=چشم به راه مهدی (ع)|ص=۹۸–۱۰۱|ج=}}</ref> در برخی از روایات برای دیدار با امام مهدی دعاها و اعمالی نیز ذکر شده است.<ref>{{پک|اربلی|۱۳۸۱|ک=کشف الغمه|ص=۲۸۷ و ۳۲۲|ج=۳}}</ref> در مقابل، گروهی دیگر با استناد به توقیع علیبنمحمد سَمُری، ناشناسبودن امام زمان و امتحان شیعیان در دوران غیبت، ادعای ملاقات در دوران غیبت کبری را مردود شمردهاند.<ref>{{پک|جمعی از نویسندگان مجله حوزه|۱۳۷۸|ک=چشم به راه مهدی (ع)|ص=۴۵–۶۹|ج=}}</ref><ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۸۹–۱۹۰ و ۱۹۵|ج=۵}}</ref>
ظهور و مشتقات آن با بررسی روایات به معانی زیر آمده است:
=== چالشهای دوران غیبت ===
برخی آزمونهای اعتقادی و اجتماعی زمان غیبت عبارتاند از: ظهور مدعیان دروغین مهدویت،<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۸|ج=۴}}</ref> شکلگیری جریانهای مدعی نیابت،<ref name=":0218">{{پک|عبدالاحدی مقدم|میرتبار|۱۳۹۹|ک=مطالعات معنوی|ف=چرایی گرایش مردم به مدعیان دروغین (مهدویت) و راهکارهای رویارویی با آن|ص=۹۵}}</ref> تعیین وقت ظهور،<ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}</ref> تطبیق شتابزده نشانههای ظهور بر رخدادهای زمان،<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۵۰|ج=۷}}</ref> تفسیرهای غیرمستند از نشانههای ظهور، معرفی او بهعنوان شخصیتی جنگطلب، خونریز و متحجر، مشروط دانستن ظهور به گسترش فساد، نسبت دادن مخالفت او با علم و فناوری، برگزاری برخی آیینهای فاقد پشتوانه معتبر و رواج خوابها، کرامات و نقلهای عامیانه دربارهٔ ظهور.<ref>{{پک/بن|مهدی۵۲۲|ک=وبسایت بنیاد حضرت مهدی موعود (ع)|ف=خرافات و شایعات مربوط به ظهور امام زمان علیهالسلام}}</ref>
* '''آشکار شدن امام مهدی:''' إِنَّ لِلْقَائِمِ غَيْبَةً قَبْلَ ظُهُورِهِ؛ برای قائم غیبتی پیش از ظهور او است.
در طول دوران غیبت، افرادی مانند [[سید علیمحمد باب]]، بنیانگذار فرقه بابیه<ref>{{پک|فاضل مازندرانی|۱۹۸۰|ک=تاریخ ظهور الحق|ص=۴۸۵–۵۰۱|ج=۲}}</ref> و [[غلاماحمد قادیانی]]<ref>{{پک|حسن|۱۳۷۳|ک=المهدیه فی الإسلام|ص=۲۷۰|ج=}}</ref> و گروههایی مانند [[شیخیه]]، [[بابیه]]، [[ازلیه]] و [[بهائیه]]<ref>{{پک/بن|مهدی۵۲۱|ک=وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=رخنه «خرافه» در موعودگرایی}}</ref> با ادعای نبوت، نیابت یا مهدویت ظهور کردهاند.<ref name=":023">{{پک|عبدالاحدی مقدم|میرتبار|۱۳۹۹|ک=مطالعات معنوی|ف=چرایی گرایش مردم به مدعیان دروغین (مهدویت) و راهکارهای رویارویی با آن|ص=۹۵}}</ref> عواملی مانند قدرتطلبی، توهم درونی، فریب دشمنان اسلام و مبارزه با ظلم و ستم،<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۱–۱۳|ج=۴}}</ref> جهل، برداشتهای سطحی از آموزههای دینی، استناد به روایات ضعیف، نابسامانیهای اجتماعی و اقتصادی،<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۳–۱۶|ج=۴}}</ref> گرایشهای صوفیانه، برخی مبانی و آموزههای عرفانی،<ref name=":024">{{پک|صفری|قرائتی|۱۳۹۴|ک=پژوهشنامه امامیه|ف=خاستگاهشناسی متمهدیان در ادعای مهدویت بررسی موردی سید محمد نوربخش|ص=۱۳۲}}</ref> نجاتباوری مهدوی، رواج باورهای خرافی، دگرگونی گفتمان مذهبی و خلأ معنوی از زمینههای گسترش این مدعیان ذکر شدهاند. بیشتر عالمان شیعه با استناد به روایات و پایان یافتن نیابت خاص، این ادعاها را انحرافی، تفرقه انگیز<ref>{{پک|صفری|۱۴۰۳|ک=پایاننامه کارشناسیارشد، جامعه المصطفی العالمی|ف=احکام فقهی مهدویت|ص=۱۶۰–۱۶۶}}</ref> و مردود شمردهاند و جایگزینی گفتمان عقلانی بهجای گفتمان احساسی در تبلیغات دینی و متون آموزشی را ضروری دانستهاند.<ref name=":022">{{پک|عبدالاحدی مقدم|میرتبار|۱۳۹۹|ک=مطالعات معنوی|ف=چرایی گرایش مردم به مدعیان دروغین (مهدویت) و راهکارهای رویارویی با آن|ص=۹۵ و ۱۲۰–۱۱۹}}</ref>
* '''آشکار شدن دولت حق:''' یا شَوْقاهُ إِلى رُؤْیَتِهِمْ فی حالِ ظُهُورِ دَوْلَتِهِمْ؛ چقدر مشتاق دیدار آنها هستم آن زمان که دولت آنها آشکار شود.
* '''آشکار شدن گشایش:''' وَ کَتَبْتُ أَسْأَلُهُ عَنِ الْفَرَجِ مَتى یَکُونُ؟ فَخَرَجَ إِلَیَّ: کُذِّبَ الْوَقَّاتُونَ؛ و نوشتم در آن از فرج پرسیدم کی خواهد بود؟ پس توقیعی برای من رسید که: وقتگذاران دروغ گفتند.
* '''پیروزی امام زمان و حکومت او:''' وَ کَذلِکَ قائِمُنا أَهْلَ الْبَیْتِ ... یَظْهَرُ عَلى مَنْ یَظْهَرُ؛ اینگونه است قائم ما اهلبیت پس چون او آشکار شد بر آن کس که باید، چیره خواهد شد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۹-۱۰}}</ref>
=== '''قیام''' ===
== روایات و آثار ==
از مشهورترین تعبیرها برای انقلاب جهانی امام مهدی در منابع روایی شیعه مفهوم و واژه قیام است. قیام به معنی ایستادن است. در اصطلاح به معنای نهضت جهانی امام مهدی برابر ستمگران، برای برپایی عدل و قسط در سرار جهان است.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۱۰}}</ref>
راویان مختلف بیشاز شش هزار حدیث دربارهٔ مهدویت روایت کردهاند<ref>{{پک|احمدیفرد||ک=دانشنامه مهدویت|ف=معرفی منابع دربارهٔ امام مهدی (عج)|ص=}}</ref> که موضوعاتی مانند شخصیت امام مهدی،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۸۰|ج=۵۱}}</ref> فضیلت [[انتظار فرج]]،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۱۴۶|ج=۵۲}}</ref> حوادث و [[نشانههای ظهور امام مهدی|نشانههای ظهور]]،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۱۹۰|ج=۵۲}}</ref><ref>{{پک|طبرسی|۱۴۱۷|ک=إعلام الوری بأعلام الهدی|ص=۲۸۰|ج=۲}}</ref> ویژگیهای منتظران<ref>{{پک|طبرسی|۱۴۳۱|ک=مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار|ص=۶۳|ج=}}</ref> و وضعیت جهان پساز ظهور را دربر میگیرند.<ref>{{پک|حسینی فیروز آبادی|۱۴۲۴|ک=فضائل الخمسة من الصحاح الستة|ص=۴۱۱|ج=۳}}</ref> این مجموعه روایی، مباحثی مانند توحید، فلسفه غیبت، ویژگیهای جامعه عصر ظهور و نسبت میان معنویت و عدالت را تبیین میکند.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۵۰۵|ج=۲}}</ref><ref>{{پک/بن|مهدی۱۰۰|ک=پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای|ف=حاکمیتِ جهانی عدالت و معنویت}}</ref> همچنین، در این آثار به تبیین وظایف عبادی و اجتماعی، حاکمیت حق، عقلانیت، پاسداری از حدود الهی و اصلاح جهانی پرداخته شده و از منابع اصلی در پژوهشهای کلامی و فقهی مهدویت بهشمار میروند.<ref>{{پک|غنوی|۱۳۹۱|ک=مشرق موعود|ف=درآمدی بر طرح اندیشه مهدویت در قرآن و سنت|ص=۲۵}}</ref><ref name=":029">{{پک|شهگلی|خسروپناه|۱۳۹۶|ک=تحقیقات کلامی|ف=ادلة عقلی ضرورت وجود حجت الهی و مسئله مهدویت|ص=۲۵}}</ref><ref>{{پک|میرخانی|۱۳۸۵|ک=فقه و حقوق خانواده|ف=ولایتباوری و امامت محوری در فقه جعفری|ص=۱۱}}</ref>
۱) ظهور غیر از قیام است و مرحلهای پیش از آن به شمار میرود. برخی روایات در این زمینه عبار تند از: قیام، مرحله پس از ظهور،<ref>{{پک|کلینی|۱۳۶۵|ک=الکافی|ص=۳۴۳، ح۳۰|ج=۱}}</ref> خروج مهدی شبیه خروج پیامبر،<ref>{{پک|نعمانی|۱۳۹۷|ک=الغیبه|ص=۱۹۸، ح۹، ۱۹۹، ح۱۴، ۲۴۳، ح۴۳|ج=}}</ref> نپذیرفتن توبه پس از آغاز قیام.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۱۸ و ۳۰|ج=۱}}</ref>
=== توقیعات ===
[[پرونده:امام مهدی۱.jpg|جایگزین=کتاب الغیبة شیخ طوسی|بندانگشتی|در کتاب الغیبة شیخ طوسی، توقیعات صادرشده از سوی امام مهدی در بخشی مستقل گردآوری و نقل شده است.]]
۲) هرچند در شماری از روایات، لفظ ظهور به معنای قیام نیز به کار رفته است. از اینرو، قیام و ظهور هممعنا و در یک زمان و مکان اتفاق میافتد.
آثار و روایات امام مهدی، عمدتاً در قالب توقیعات، ادعیه و گزارشهای سیره نقل شدهاند.<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۲۴|ج=۴}}</ref> توقیعات، بر اساس موضوع، مخاطب، کارکرد و زمان صدور دستهبندی شدهاند.<ref>{{پک|استادی|۱۴۰۲|ک=مطالعات فهم حدیث|ف=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان (ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|ص=۶۴–۶۵}}</ref> این نامهها گاه به خط امام، گاه به املای او و بهوسیله نواب اربعه و گاه همراه با مهر وی نوشته میشد و در برخی موارد نیز امام مهدی بر نگارش آنها به خط خود تصریح کرده است.<ref>{{پک|کلینی|۱۳۶۵|ک=الکافی|ص=۱۶۳|ج=۷}}</ref><ref>{{پک|کشی|۱۴۰۹|ک=رجال الکشی|ص=۵۱۳ و ۵۵۱|ج=}}</ref> حدود یکصد توقیع از امام مهدی گزارش شده که بخش عمدهٔ آنها در کتابهای ''کمالالدین از'' [[شیخ صدوق]] و ''الغیبة'' از [[شیخ طوسی]] گرد آمده است. از مشهورترین آنها توقیع «اَمّا الحوادث الواقعة» است که در برخی مباحث فقهی، از جمله ولایت فقیه استفاده میشود.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۸۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|خمینی|۱۳۷۴|ک=ولایت فقیه|ص=۷۸–۸۲|ج=}}</ref> انتساب دو توقیع منسوب به [[شیخ مفید]] در عصر غیبت کبری، از سوی برخی پژوهشگران رد شده است.<ref>{{پک|صالحی|۱۳۸۹|ک=فرهنگ کوثر|ف=ماهیتشناسی توقیعات حضرت مهدی (ع)|ص=۹۵}}</ref><ref>{{پک|استادی|۱۴۰۲|ک=مطالعات فهم حدیث|ف=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان (ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|ص=۶۳}}</ref><ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۴۵|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|خویی|۱۳۷۲|ک=معجم رجال الحدیث|ص=۲۲۰|ج=۱۸}}</ref>
۳) تفاوت ظهور با قیام، هماهنگ با آموزههای دینی و منطق اهلبیت است. یکی دانستن آن دو به این معنا است که امام به محض ظهور، قیام جهانی را آغاز کند؛ حال آنکه چنین قیام عظیمی نیازمند مقدماتی از جمله پذیرش آگاهانه و انتخابی مردم، نه اجباری و ترس از شمشیر است.
محتوای توقیعات امام مهدی به چهار حوزه اصلی دستهبندی شده است:
* '''مسائل اعتقادی و کلامی:''' از جمله تبیین [[امامت]]، نهی از [[تعیین وقت ظهور امام مهدی|تعیین زمان ظهور]]، پاسخ به پرسشهای کلامی، تفسیری و حدیثی و معرفی امام.<ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۸۵–۲۸۶|ج=}}</ref>
* '''احکام فقهی و مواعظ اخلاقی:''' شامل پاسخ به مسائل شرعی مانند طهارت، [[نماز]]، [[خمس]]، [[روزه]]، [[حج]]، معاملات و نکاح، همراه با توصیههای اخلاقی.
* '''دعاها، کرامات و امور شخصی:''' مانند پاسخ به درخواست دعا، رسیدگی به برخی امور مالی و فردی، حمایت از مظلومان و بشارت به رفع گرفتاریها.
* '''مدیریت سازمان وکالت و مقابله با مدعیان:''' شامل نصب و عزل وکیلان، رسیدگی به وجوه شرعی، رد و لعن مدعیان دروغین نیابت و اعلام موضع دربارهٔ افراد و جریانهای منحرف.<ref>{{پک|استادی|۱۴۰۲|ک=مطالعات فهم حدیث|ف=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان (ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۱۷–۱۲۰|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|شبیری|۱۳۸۳|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=توقیع (۳)|ص=۵۸۲: ۸}}</ref>
۴) اگرچه فراهم شدن ۳۱۳ یار خاص از شرایط ظهور شمرده شده، اما در برخی روایات، گردآمدن یاوران برای یاری در قیام جهانی پس از ظهور دانسته شده است؛ چه اینکه در روایات الزامی نشده که همه یاوران پیش از ظهور، شرایط یاری را به دست آورند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۱۷-۱۸}}</ref>
== کرامات ==
گزارشهای متعددی دربارهٔ [[کرامات]] منسوب به امام مهدی نقل شده است که از جمله در آثاری مانند ''کمالالدین و تمامالنعمه''، ''الخرائج''، ''بحارالانوار'' و ''النجمالثاقب'' گردآوری شدهاند.<ref>{{پک|خلیلیان|۱۳۸۷|ک=فرهنگ کوثر|ف=معرفت و ولایت امام زمان (عج)}}</ref> همچنین در کتاب ''کرامات حضرت مهدی و فرازهایی از توقیعات او''، حدود ۴۰ کرامت منسوب به او گزارش شده است.<ref>{{پک|واحد تحقیقات مسجد جمکران|۱۳۷۴|ک=کرامات حضرت مهدی (عج) و فرازهایی از توقیعات مقدس بقیةالله الاعظم|ص=۹–۷۵|ج=}}</ref>
برخی روایات به ویژه از منابع اهلسنت حاکی از آن است که امام پیش از آشکار شدن رسمی در مسجد الحرام، در مدینه ظهور کرده است؛ دیدگاهی که با ناگهانی بودن ظهور و روایات مربوط به آن، هیچ سازگاری ندارد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۱۸}}</ref>
== توسل و زیارت ==
در منابع مهدویت، [[دعا]]، [[توسل]]، [[زیارت]] و عمل به آموزههای دینی از مهمترین راههای معرفت و ارتباط با امام مهدی شمرده شدهاند. پژوهشگران، ساختار این دعاها را در سه بُعد فکری، شکلی و ساختاری بررسی کردهاند و بر این باورند که محور اصلی آنها، شناخت امام، تبیین آموزههای غیبت، انتظار، ظهور و تقویت پیوند معنوی با امام است.''<ref name=":03">{{پک|حسینی زیدی|عباسزاده|محمدیان|۱۳۹۸|ک=عصر آدینه|ف=بررسی عناصر سهگانه فکری، شکلی و ساختاری در دعای عصر غیبت|ص=۱۱۱}}</ref>''
=== '''خروج''' ===
در منابع روایی [[شیعه]]، دعاها و زیارتهای متعددی به امام مهدی منسوب یا برای ارتباط با او توصیه شده است؛ از جمله [[دعای فرج]] با عبارت اللهم عظم البلاء، دعای یا من أظهر الجمیل، دعای اللهم رب النور العظیم، دعای اللهم ارزقنا توفیق الطاعة، دعای سهم اللیل، دعای هر روز ماه رجب، دعای اللهم إنی أسألک بالمولودین فی رجب، دعای اللهم إنی أسألک بمعانی جمیع ما یدعوک به ولاة أمرک، زیارت ناحیه مقدسه و زیارت الشهداء،<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۲۹۵–۳۲۷|ج=۶}}</ref> [[دعای ندبه]]، دعای افتتاح، دعای غریق، [[دعای عهد]]، دعای سلامتی امام در اعمال شب [[۲۳ رمضان|۲۳ ماه رمضان]]، دعای توفیق طاعت با عبارت اللهم ارزقنا توفیق الطاعة، دعای اللهم عرفنی نفسک، صلوات ضراب اصفهانی، صلوات بر امام با عبارت ااَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلیٰ وَلِیِّکَ وَ ابْنِ أَوْلِیٰائِکَ، [[زیارت آلیاسین]]<ref>{{پک/بن|بیعت۴|ک=خبرگزاری فارس|ف=12 دعای مهدوی زمان غیبت از دعای ندبه تا دعای غریق}}</ref> و زیارت روز جمعه السَّلامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ السَّلامُ عَلَیْکَ یَا عَیْنَ اللَّهِ فِی خَلْقِهِ السَّلامُ.<ref>{{پک/بن|بیعت۵|ک=وبسایت مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولیعصر (عج)|ف=زیارت امام عصر در روز جمعه}}</ref> همچنین در این منابع، توسل به امام مهدی برای رفع گرفتاریها و برآورده شدن حاجات، همراه با ذکرهای ویژه مانند یا فارسَ الحِجازِ اَدرِکنی در سحر جمعه، ذکر یا حجةُ القائم ۵۷۰ مرتبه، ذکر یا اللهُ یا محمدُ یا علیُ یا فاطمةُ یا حسنُ یا حسینُ یا صاحبَ الزمانِ ادرکنی بین نماز مغرب و عشا و اعمالی مانند صلوات و نمازهای توسل و استغاثه، توصیه شده است.<ref>{{پک/بن|بیعت۷|ک=وبسایت سرپوش مذهبی|ف=نحوهٔ توسل به امام زمان}}</ref>
از دیگر مفاهیم خروج است که گاهی به معنی ظهور و در اکثر روایات به معنی قیام است. خروج در لغت، به معنای بیرون شدن است. در اصطلاح به معنای ظهور یا قیام میباشد. این واژه در روایات اهلسنت بهطور قطع به معنای قیام است و لزوم مقصود ظهور امام مهدی، براساس دیدگاه شیعه نخواهد بود.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۱۸}}</ref> در روایات و سخنان دانشمندان دینی، خروج بیشتر همان قیام است.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۶۴۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۳|ک=خصال|ص=۳۰۳|ج=۱}}</ref> البته در برخی روایات از امام محمد بن جعفر، امام جعفر بن موسی و ذهنیت یاران اهلبیت بیشتر خروج به معنای ظهور آمده است. البته در برخی روایات ینز خرج به معنای رجع آمده است.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۱۹-۲۰}}</ref>
=== '''بَعْث''' ===
== ظهور امام مهدی ==
در برخی از روایات، از واژه بَعْث به معنای برانگیختن و واژه اَمْر به معنای فرمان الهی در جهت اشاره به ظهور استفاده شده است.<ref>{{پک|رضوی|۱۴۰۳|ک=پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه|ف=بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانههای ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهلسنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)|ص=۱۴-۱۵}}</ref> البته واژه بَعْث مفهومی گسترده و فرایر دارد و هر سه واژه قبلی را شامل میشود. برانگیختنی که در آن بعد از ظهور، دست به قیامی جهانی خواهد زد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۲۰}}</ref>
{{اصلی|ظهور امام مهدی}}
در باور [[شیعه|شیعیان]]، «ظهور» به آشکار شدن امام مهدی پساز دوره غیبت و آغاز مأموریت او برای برپایی حکومت جهانی عدالت گفته میشود.<ref name=":0211">{{پک|کاظمی|موسوی|۱۳۹۹|ک=موعود پژوهی|ف=وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی (عج)|ص=۶۶}}</ref><ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۶|ک=مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی|ص=۱۵۰–۱۵۱}}</ref><ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۸۱|ج=۲}}</ref> در روایات، علاوه بر واژهٔ ظهور، تعابیری مانند قیام، خروج، بعث و امر نیز برای اشاره به این رویداد بهکار رفته است؛ هرچند بسیاری از پژوهشگران، قیام را مرحلهای پساز ظهور میدانند.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۸۳|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|کلینی|۱۳۶۵|ک=الکافی|ص=۳۳۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۸–۱۰ و ۲۰–۱۷}}</ref><ref>{{پک|کلینی|۱۳۶۵|ک=الکافی|ص=۳۴۳، ح۳۰|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|نعمانی|۱۴۲۲|ک=الغیبه|ص=۱۹۸، ح۹، ۱۹۹، ح۱۴، ۲۴۳، ح۴۳|ج=}}</ref><ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۱۸ و ۳۰|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۶۴۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۳|ک=خصال|ص=۳۰۳|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|رضوی|۱۴۰۳|ک=پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه|ف=بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانههای ظهور حضرت مهدی (عج) در دیدگاه اهلسنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)|ص=۱۴–۱۵}}</ref> ظهور از آموزههای بنیادین مهدویت بهشمار میرود و بر حتمی بودن وقوع آن در روایات تأکید شده است.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۲۸۰|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۸}}</ref>
== دستاوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی ==
=== نشانههای ظهور ===
مهمترین دستاوردهای اجتماعی این حکومت در سه سطح تقویت زیرساختها مانند رشد عقلی و علمی، اصلاح رفتارها و ساماندهی روابط اجتماعی<ref>{{پک|حائریپور|۱۳۹۶|ک=مشرق موعود|ف=دستاوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی|ص=۱۲۰-۱۴۲}}</ref> و پنج حوزه انسجام و همبستگی اجتماعی، امنیت اجتماعی، نظم اجتماعی، قدرت اجتماعی و هویت اجتماعی قابل دستهبندی است. حکومت مهدوی با گردآوری مردم حول محور خود و ایجاد هویت واحد، قدرت اجتماعی را تقویت و ارتباط اجتماعی را تحکیم میبخشد و زمینههای امنیت و نظم اجتماعی را فراهم میآورد. تحکیم باورهای دینی در این حکومت موجب تقویت ایمان و ایجاد امنیت فراگیر میشود؛ ارزشهای نفسانی و اخلاقی مشترک ناشی از نظام اعتقادی مشترک، انسجام اجتماعی را تولید میکند؛ ارتباط و پیوند عاطفی و صمیمی میان مردم، افزون بر انسجام، امنیت را نیز بهوجود میآورد؛ هویت واحدی که از انسجام بین ملل، اقوام و خردهفرهنگها حاصل میشود، پایههای امنیت را تحکیم میبخشد؛ و اعتماد عمومیِ ناشی از انسجام و هویت مشترک، روابط مردم را مستحکم کرده و امنیت اجتماعی را تثبیت میکند. مهمترین راهکارهای دستیابی به انسجام و همبستگی اجتماعی عبارت از: ایجاد باور مشترک از راه حاکمیت دین الهی، ایجاد ارزشهای مشترک از راه فراگیر شدن دین الهی برای تحکیم پیوند میان مردم و اعتماد عمومی، ایجاد هدف مشترک از راه حاکمیت دین الهی، ایجاد هویت مشترک بین اقوام و ملل از راه فراگیر شدن دین الهی، فراگیری تعلق عاطفی مردم به امام مهدی از راه گسترش اسلام، ایجاد نظام هنجارهای مشترک، و گسترش آیینها و مناسک دینی است. راهکارهای تحقق امنیت اجتماعی نیز عبارت از ایجاد هویت واحد بین اقوام و خردهفرهنگها، گسترش اعتماد عمومی، تحکیم باورهای دینی، تقویت پیوند عاطفی در میان مردم، کنترل ناهنجاریها، استقرار عدالت، از بین رفتن عوامل ناامنی، تأمین رفاه اقتصادی و جلب رضایت مردم از حکومت است.<ref name=":025">{{پک|ملکیراد|عبدیچاری|۱۳۹۶|ک=مشرق موعود|ف=دستآوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی|ص=۱۲۵-۱۲۶ و ۱۴۵-۱۴۴}}</ref>
{{اصلی|نشانههای ظهور امام مهدی}}
اندیشمندان [[شیعه]]، نشانههای ظهور را به دو دسته حتمی و غیرحتمی تقسیم کردهاند.<ref>{{پک|صادقی|۱۳۸۹|ک=تحلیل تاریخی نشانههای ظهور|ص=۵۶–۵۷|ج=}}</ref> قیام یمانی، خروج سفیانی، صیحه آسمانی، کشته شدن نفس زکیه و خسف بیداء از نشانههای حتمی بهشمار میروند، در حالی که نشانههای غیرحتمی زمان مشخصی برای ظهور تعیین نمیکنند.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و اتمامالنعمه|ص=۶۵۰|ج=۲}}</ref><ref name=":0282">{{پک|علیانسب|نبوی|۱۳۹۹|ک=پژوهشنامه قرآن و حدیث|ف=بررسی تعداد و مصادیق نشانههای حتمی قیام حضرت مهدی (ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آنها|ص=۲۴۹}}</ref><ref>{{پک|مفید|۱۳۷۲|ک=الإرشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> در منابع شیعه، بیان این نشانهها با هدف تقویت باور به مهدویت، شناخت مدعیان دروغین و آمادگی برای ظهور تفسیر شده است و دربارهٔ رویدادهای پساز ظهور و سرانجام حکومت امام مهدی نیز دیدگاههای گوناگونی مطرح شده است.<ref>{{پک|آیتی|۱۳۹۱|ک=مشرق موعود|ف=کارکردهای نشانههای ظهور|ص=۷–۱۷}}</ref><ref>{{پک|یزدانی نورگورانی|۱۴۰۰|ک=پایاننامه کارشناسیارشد دانشگاه پیامنور استان خوزستان|ف=زندگی پس از ظهور حضرت مهدی موعود عجالله از دیدگاه قرآن کریم و روایات|ص=۸۹–۹۱}}</ref>
== '''توسل و زیارت''' ==
=== زمینهسازی ظهور ===
{{اصلی|زمینهسازی ظهور امام مهدی}}
در اندیشه [[شیعه]]، زمینهسازی ظهور از وظایف منتظران دانسته شده و اعمالی مانند دعا برای تعجیل فرج، خودسازی و اصلاح فرد و جامعه از مهمترین مصادیق آن بهشمار میرود.<ref>{{پک|آیتی|۱۳۹۰|ک=مشرق موعود|ف=زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی|ص=۲۴–۲۸}}</ref><ref>{{پک|جهانکهن|۱۳۹۳|ک=ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان|ص=۳۶–۳۸|ج=}}</ref> دربارهٔ نقش انسان در تحقق ظهور دیدگاههای متفاوتی وجود دارد، اما دیدگاه غالب در اندیشه معاصر شیعه بر نقشآفرینی مردم در فراهمسازی شرایط ظهور تأکید میکند.<ref>{{پک|امداد|۱۴۰۰|ک=نقد و نظر|ف=شیوههای ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارهٔ ولیّپنداری خود و امکان مخاطبهٔ مستقیم با خداوند|ص=۱۱۴–۱۱۶}}</ref><ref name=":02122">{{پک|بوذرینژاد|ایرانپور|۱۴۰۱|ک=پژوهشهای ایرانشناسی|ف=پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباریگری در دوره صفویه|ص=۴۶}}</ref><ref>{{پک|مطهری|۱۴۰۲|ک=قیام و انقلاب مهدی|ص=۵۸–۵۹|ج=}}</ref><ref>{{پک|آیتی|۱۳۹۰|ک=مشرق موعود|ف=زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی|ص=۲۱ و ۲۸–۲۴}}</ref><ref>{{پک|جهانکهن|۱۳۹۳|ک=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی|ف=ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان|ص=۳۶–۳۸ و ۹۴}}</ref> همچنین در منابع شیعه و اهلسنت، از برخی اقوام، مناطق و حرکتها بهعنوان زمینهسازان ظهور یاد شده و شماری از پژوهشگران معاصر نیز برخی رویدادهای تاریخی، از جمله انقلاب اسلامی ایران، را از این منظر تحلیل کردهاند.<ref>{{پک/بن|مهدی۴۰۰|ک=وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور}}</ref><ref>{{پک/بن|مهدی۱۱|ک=وبسایت تبیان|ف=قیام گروهی از مشرق زمین}}</ref><ref name=":0273">{{پک|پور سیدآقایی|سلیمان مافی|۱۳۹۷|ک=پژوهشهای مهدوی|ف=نقش ایرانیان در عصر ظهور|ص=۲۰}}</ref><ref>{{پک|حسنپور|۱۳۹۹|ک=مطالعات مهدوی|ف=بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور|ص=۳۹ و ۴۳}}</ref><ref>{{پک|خمینی|۱۳۷۹|ک=صحیفه نور|ص=۱۰۸|ج=۲۱}}</ref><ref>{{پک|شیرمردی|۱۴۰۴|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینهسازی ظهور امام زمان}}</ref>
== '''جایگاه امام''' '''مهدی در فرهنگ ایرانیان''' ==
=== تعیین وقت ظهور ===
{{اصلی|تعیین وقت ظهور امام مهدی}}
توقیت، به معنای تعیین زمان ظهور امام مهدی، از موضوعات مطرح در منابع حدیثی، کلامی و تاریخی است که دربارهٔ مستندات و انگیزههای آن دیدگاههای مختلفی وجود دارد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۴۰۴|ک=جامعه مهدوی|ف=تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق|ص=۱۷۱ و ۱۷۳–۱۷۴}}</ref><ref>{{پک|صفری|۱۴۰۳|ک=پایاننامه کارشناسیارشد، جامعه المصطفی العالمی|ف=احکام فقهی مهدویت|ص=۱۶۰–۱۶۱}}</ref><ref>{{پک|ولیزاده|۱۳۹۱|ک=انتظار موعود|ف=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|ص=۷۰}}</ref><ref>{{پک|سبحانینیا|۱۳۹۵|ک=حدیثپژوهی|ف=تحلیل حدیثشناسانهٔ تعیین وقت ظهور|ص=۱۰۶–۱۱۰}}</ref><ref>{{پک|رنجبری حیدرباغی|۱۳۹۲|ک=پژوهشهای مهدوی|ف=گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ|ص=۴۲–۴۴}}</ref> با این حال، بر پایه روایات شیعه، تعیین زمان ظهور نهی شده و علم آن ویژه خداوند دانسته شده است.<ref>{{پک|رنجبری حیدرباغی|۱۳۹۲|ک=پژوهشهای مهدوی|ف=گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ|ص=۲۴–۲۵}}</ref> مدعیان تعیین وقت در منابع روایی تکذیب شدهاند<ref>{{پک|ولیزاده|۱۳۹۱|ک=انتظار موعود|ف=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|ص=۷۵–۷۸ و ۸۵–۸۶}}</ref> و در تاریخ اجتماعی شیعه نیز این موضوع مطرح شده است.<ref>{{پک|حسینی شیرگ|۱۴۰۲|ک=پژوهشنامه قرآن و حدیث|ف=عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن|ص=۳۴–۳۶}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۳۰|ج=۱}}</ref><ref>{{پک/بن|فلسطین۴۰۱|ک=خبرگزاری خبر آنلاین|ف=نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان (عج)}}</ref><ref>{{پک|آیتی|۱۳۴۳|ک=الکواکب الدریة|ص=۷۸|ج=۱}}</ref><ref>{{پک/بن|فلسطین۴۰۲|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان}}</ref> همچنین عالمان شیعه توقیت و تطبیق شتابزده نشانههای ظهور را مردود دانسته و بر آمادگی همیشگی برای ظهور تأکید کردهاند.<ref>{{پک|سبحانینیا|۱۳۹۵|ک=حدیثپژوهی|ف=تحلیل حدیثشناسانهٔ تعیین وقت ظهور|ص=۱۰۵}}</ref><ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی (عج)|ص=۱۵۶–۱۵۸|ج=۸}}</ref><ref>{{پک|آلنبی|۱۳۹۶|ک=وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور}}</ref>
=== '''آیینهای ولادت''' ===
=== بدا در ظهور ===
{{اصلی|بدا در ظهور امام مهدی}}
بر پایه آموزه بدا، اصل ظهور امام مهدی از وعدههای قطعی الهی و تغییرناپذیر است، اما زمان ظهور و برخی نشانههای آن، بهویژه نشانههای غیرحتمی، تغییرپذیر دانسته شدهاند.<ref name=":07">{{پک|واعظی|رضایی|فقیهزاده|۱۴۰۲|ک=فلسفه و کلام اسلامی|ف=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|ص=۸۲}}</ref><ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|نعمانی|۱۴۲۲|ک=الغیبة|ص=۱۷۳|ج=}}</ref><ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۲}}</ref> در میان متکلمان شیعه، دربارهٔ امکان بدا در زمان و نشانههای ظهور دیدگاههای مختلفی وجود دارد،<ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}</ref><ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}</ref> اما بیشتر آنان امکان بدا را در نشانههای غیرحتمی پذیرفته و دربارهٔ نشانههای حتمی آرای متفاوتی مطرح کردهاند.<ref>{{پک|مفید|۱۳۷۲|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|خالد|۱۴۰۲|ک=مطالعات حدیثپژوهی|ف=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک|هادیزاده، توحید|۱۳۹۹|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانههای حتمی ظهور|ص=۱۱۱}}</ref><ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۳۲|ج=۷}}</ref><ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۹–۱۱۳}}</ref>
=== '''پویشهای مردمی''' ===
== انتظار فرج ==
{{اصلی|انتظار}}
انتظار فرج بهعنوان برترین اعمال نزد خدا،<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=من لایحضره الفقیه|ص=۳۸۱|ج=۴}}</ref> با پاداش همتراز [[شهادت]]<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۳|ک=الخصال|ص=۶۲۶|ج=}}</ref> و برترین جهاد،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۳۷۱|ج=۵۰}}</ref> در فرهنگ شیعه بهمعنای چشمبهراه ظهور امام مهدی و آمادگی برای یاری او در برپایی عدالت جهانی است.<ref>{{پک|گرجیان عربی|۱۴۰۰|ک=جامعه مهدوی|ف=مبانی انسانشناسی انتظار و عوامل زمینهساز آن در اندیشهٔ حضرت آیتالله خامنهای|ص=۹}}</ref> این مفهوم، کیفیتی نفسانی<ref>{{پک|موسوی اصفهانی|۱۳۸۱|ک=مکیال المکارم|ص=۲۳۵|ج=۲}}</ref> و اصلی اعتقادی در تشیع است<ref name=":0210">{{پک|موسوی|حسینی|۱۳۹۸|ک=موعودپژوهی|ف=واکاوی مفهوم انتظار و فضیلت آن در روایات|ص=۶۹ و ۸۰}}</ref> که در روایات با واژگان متعددی بیان شده.<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۳۰۶–۳۰۷ و ۳۲۱–۳۱۴ و ۳۶۳–۳۲۸|ج=۵}}</ref> انتظار کارکرد فردی و اجتماعی دارد<ref>{{پک|شرفی جم|۱۳۹۳|ک=مطالعات معارف اسلامی و علوم تربیتی|ف=آثار تربیتی فرهنگ انتظار در تقابل با چالشهای جدید خانواده|ص=۱۱۸–۱۲۲}}</ref><ref>{{پک|ربانی خوراسگانی|۱۳۸۸|ک=بررسی کارکردهای اجتماعی انتظار حضرت مهدی در ایران معاصر|ص=۲۳–۱۵۰|ج=}}</ref> و افزون بر پاداش اخروی،<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۳۰۹|ج=۵}}</ref> در اصلاح فرد و جامعه،<ref>{{پک|لطفی|۱۴۰۰|ک=ره توشه|ف=کاردکردهای انتظار فرج در آموزههای دینی|ص=۲۵۰–۲۵۷}}</ref><ref>{{پک/بن|فلسطین۴۰۳|ک=وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای|ف=بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت نیمهٔ شعبان}}</ref> شکیبایی در سختیهای عصر غیبت و پویایی و آمادهباش مؤثر است.<ref>{{پک|شفیعی سروستانی|۱۳۸۰|ک=موعود|ف=شیعه، انتظار، وظایف منتظران|ص=بدون صفحه}}</ref> در پژوهشهای معاصر، از آن بهعنوان مؤلفهای برای سبک زندگی مهدوی یاد شده<ref>{{پک/بن|مهدی۶۰۰|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=تبیین رابطه انتظار و سبک زندگی/ مؤلفههای سبک زندگی مهدوی}}</ref> که در رفتارهای فردی، اجتماعی و آیینهایی چون جشن نیمهشعبان، دعاهای مهدوی، حضور در اماکن منسوب و اعمال عبادی و خیرخواهانه بازتاب دارد.<ref>{{پک|ربانی خوراسگانی|۱۳۸۸|ک=بررسی کارکردهای اجتماعی انتظار حضرت مهدی در ایران معاصر|ص=۱۵۶–۱۵۸|ج=}}</ref>
=== '''نامگذاری فرزندان''' ===
== حکومت امام مهدی ==
حکومت امام مهدی حکومتی جهانی بر پایه عدالت و آموزههای اسلامی معرفی شده است.<ref name=":0216">{{پک|فاطمه|مکاری امیری|۱۴۰۰|ک=موعودپژوهی|ف=ویژگیهای حکومت امام مهدی (عج)|ص=۸۴–۸۶}}</ref> از ویژگیهای این حکومت، اجرای احکام الهی، استقرار صلح و امنیت،<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۲۰۵|ج=۱}}</ref> مبارزه با ظلم و فساد و اتخاذ سیاست ویژه در خصوص کارگزاران، اجرای عدالت در ابعاد مختلف آن، قضاوت و توزیع عادلانه، آمادگیهای تکنولوژی و ارتباطی،<ref>{{پک|سامانی|۱۳۹۷|ک=پژوهشهای اعتقادی-کلامی|ف=شاخصههای حکومت مهدوی زمینهساز صلح و امنیت جهانی|ص=۸۸–۹۹}}</ref> رشد اخلاقی، پیشرفت علمی و رونق اقتصادی ذکر شده است.<ref name=":0215">{{پک|فاطمه|مکاری امیری|۱۴۰۰|ک=موعودپژوهی|ف=ویژگیهای حکومت امام مهدی (عج)|ص=۷۹}}</ref><ref>{{پک|سامانی|۱۳۹۷|ک=پژوهشهای اعتقادی-کلامی|ف=شاخصههای حکومت مهدوی زمینهساز صلح و امنیت جهانی|ص=۷۳}}</ref> برخی مهمترین دستاوردهای مدیریتی حکومت امام مهدی را نظم، رشد و معنویت ذکر کرده است.<ref name=":0217">{{پک|قزی|قوامی|۱۳۹۷|ک=همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی|ف=دستاوردهای مدیریتی حکومت امام مهدی عج الله تعالی فرجه الشریف|ص=۳۴۳}}</ref>
=== '''نامگذاری فضاهای شهری''' ===
در منابع اسلامی، پیامدهای اجتماعی حکومت امام مهدی در سه محور تقویت زیرساختهای جامعه، اصلاح رفتارهای فردی و جمعی و ساماندهی روابط اجتماعی بررسی شده است.<ref>{{پک|حائریپور|۱۳۹۶|ک=مشرق موعود|ف=دستاوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی|ص=۱۲۰–۱۴۲}}</ref> این پیامدها در پنج حوزهٔ انسجام و همبستگی، امنیت، نظم، قدرت و هویت اجتماعی تبیین شدهاند و در تعامل با یکدیگر، جامعهای مبتنی بر ارزشها و هنجارهای مشترک را ترسیم میکنند.<ref name=":025">{{پک|ملکیراد|عبدیچاری|۱۳۹۶|ک=مشرق موعود|ف=دستآوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی|ص=۱۲۵–۱۲۶ و ۱۴۵–۱۴۴}}</ref> در این منابع، انسجام اجتماعی با گسترش باورها، ارزشها، هویت مشترک و مناسک دینی، امنیت اجتماعی با تقویت اعتماد عمومی، استقرار عدالت، کاهش عوامل ناامنی و تأمین رفاه، نظم اجتماعی با تقویت پایبندی به قوانین و هنجارهای مشترک، قدرت اجتماعی با همگرایی مردم حول محور امام و تحقق اهداف مشترک و هویت اجتماعی با شکلگیری هویت مشترک میان اقوام، ملتها و خردهفرهنگها توصیف شده است.<ref name=":026">{{پک|ملکیراد|عبدیچاری|۱۳۹۶|ک=مشرق موعود|ف=دستآوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی|ص=۱۲۵–۱۲۶ و ۱۴۵–۱۴۴}}</ref> در برخی پژوهشهای معاصر نیز از جامعه مطلوب شکلگرفته در پرتو حکومت امام مهدی با عنوان جامعه مهدوی یاد شده و عدالت، امنیت و همبستگی اجتماعی از مهمترین ویژگیهای آن دانسته شده است.<ref name=":02">{{پک|مریجی|قنبری نیک|۱۴۰۱|ک=جامعه مهدوی|ف=ویژگیهای اجتماعی جامعه مهدوی از دیدگاه آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (ره)|ص=۷۲–۷۳}}</ref>
=== آثار هنری ===
=== یاران ===
یاران ویژهٔ امام مهدی ۳۱۳ نفر هستند که همزمان با ظهور، در مکه گرد میآیند و با برافراشتن پرچم، آغاز قیام او را همراهی میکنند.<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۲۰۱|ج=۸}}</ref> هر یک از آنان فرماندهی گروهی از یاران را بر عهده دارند.<ref>{{پک|حلی|۱۴۱۷|ک=المستجاد من کتاب الإرشاد|ص=۵۱۱|ج=}}</ref> از حضرت عیسی، شعیب بن صالح،<ref>{{پک|ابن طاووس|۱۴۰۳|ک=الملاحم و الفتن|ص=۵۳ و ۸۳|ج=}}</ref> [[اصحاب کهف]]<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحار الأنوار|ص=۳۴۶|ج=۵۲}}</ref> و شماری از یاران پیامبر اسلام و [[امامان شیعه]] بهعنوان همراهان امام در عصر ظهور یاد شده است.<ref>{{پک|حر عاملی|۱۳۷۹|ک=إثبات الهداة|ص=۵۵۰ و ۵۶۱ و ۵۷۳|ج=۳}}</ref> بر اساس برخی روایات، زنان نیز در شمار یاران امام مهدی حضور دارند.<ref>{{پک|حر عاملی|۱۳۷۹|ک=إثبات الهداة|ص=۷۵|ج=۳}}</ref>
== '''کتابشناسی''' ==
== امام مهدی در فرهنگ ایرانیان ==
باور به امام مهدی و فرهنگ انتظار در ایران از طریق باورها، رفتارها و نمادهای فرهنگی، بر کنشها و هنجارهای اجتماعی ایرانیان شیعه اثر گذاشته است.<ref>{{پک|لکزایی|۱۳۹۷|ک=وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران}}</ref> در بُعد اجتماعی با مفاهیمی مانند عدالتطلبی، مبارزه با ظلم، مسئولیتپذیری و [[همبستگی اجتماعی]] پیوند خورده و در بُعد فرهنگی و تمدنی نیز با حفظ هویت اسلامی و شیعی، تولید و گسترش فرهنگ مهدوی و شکلگیری برخی رویکردهای تمدنی مرتبط دانسته شده است.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۲۸|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=مهدویت؛ پیونددهنده پویایی فردی و انسجام اجتماعی شیعه}}</ref><ref>{{پک/بن|مهدی۶۲۷|ک=خبرگزاری دانشجو|ف=اندیشه مهدویت برای نظام اجتماعی/ مهدویت چگونه میتواند باعث قدرت اجتماعی شود؟}}</ref>
== همایش ==
==== جشن نیمه شعبان ====
[[پرونده:امام مهدی۲.jpg|جایگزین=جشن نیمهشعبان در مسجد جمکران|بندانگشتی|جشن نیمهشعبان در مسجد جمکران، ۲۵ بهمن ۱۴۰۳ش.]]
{{اصلی|جشن نیمه شعبان}}
سالروز ولادت و آغاز [[امامت]] امام مهدی از مناسبتهای مهم مذهبی در ایران است و هر سال با برگزاری آیینهای دینی، فرهنگی و مردمی گرامی داشته میشود. در این مناسبت، شهرها و اماکن عمومی با نمادهای مهدوی آذینبندی و چراغانی میشوند و مساجد، حسینیهها، مهدیهها و مراکز فرهنگی میزبان جشنها، برنامههای مذهبی، اجرای سرود، موکبهای مردمی و ایستگاههای صلواتی هستند.<ref>{{پک/بن|مهدی۱۲|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=ثبت لحظههای مهدوی در پویش مردمی مؤسسه اهل بیت (ع) + فیلم}}</ref> [[نذر]]، اطعام نیازمندان و [[قربانی کردن|قربانی]] از سنتهای رایج این روز بهشمار میرود.<ref>{{پک/بن|مهدی۵۰۰|ک=وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی|ف=نگاهی به زندگانی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه}}</ref> این مناسبت همچنین با [[دعا]]، [[نیایش]]، [[روزه|روزهداری]]، نمازهای مستحبی، حاجتخواهی و در بسیاری از مناطق ایران با مشارکت گسترده مردم برگزار میشود.<ref>{{پک|عطاردی|۱۴۰۳|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=سنتهای نیمه شعبان؛ از دریافت براتِ رهایی از دوزخ تا جشن «حق لیلی»}}</ref>
== منابع ==
[[مسجد جمکران]] از مهمترین کانونهای برگزاری آیینهای نیمه شعبان در ایران است و هر سال پذیرای شمار زیادی از زائران و شرکتکنندگان در برنامههای مذهبی و فرهنگی است. همچنین نهادهای دینی و فرهنگی با برگزاری نشستهای آموزشی و اعزام مبلغان، به ترویج آموزههای مهدویت، بهویژه میان نسل جوان، میپردازند.<ref>{{پک/بن|مهدی۱۵|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=میزبانی موکب جامعه قرآنی قم از زائران مسجد جمکران + عکس}}</ref><ref>{{پک/بن|مهدی۱۴|ک=خبرگزاری رسا|ف=شرایط اعزام مبلغ هفته مهدویت اعلام شد}}</ref> نیمه شعبان در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران تعطیل است<ref>{{پک/بن|مهدی۵۰۰|ک=وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی|ف=نگاهی به زندگانی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه}}</ref> و آیینهای آن در قالب [[دهه مهدویت]] در بسیاری از شهرهای کشور برگزار میشود.<ref>{{پک|محبی|۱۳۹۲|ک=وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=نیمهٔ شعبان در سراسر جهان}}</ref> بخشی از زائران ایرانی نیز همزمان با این مناسبت در آیین پیادهروی نیمه شعبان میان نجف و کربلا شرکت میکنند.<ref>{{پک/بن|مهدی۱۳|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=عکس: پیادهروی نیمه شعبان در عراق}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابنتیمیه حرَانی|نام=احمد بن عبدالحلیم|عنوان=منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة|سال=۱۴۰۶|مکان=ریاض|ناشر=جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة|پیوند نویسنده=احمد بن عبدالحلیم ابنتیمیه حرَانی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
==== آیینها و سنتهای مردمی نیمه شعبان ====
در فرهنگ مردم ایران، آیینهای محلی متعددی با نیمهشعبان پیوند خورده است. از جمله این آیینها میتوان به کمچهبَعَک در شوشتر، مرادمندی در دزفول، آلادوشی در شوشتر و رامهرمز، جیرجیرونی در برخی مناطق اصفهان، حق لیلی/[[آردگیزگردانی]] در میناب و دیگر مناطق هرمزگان، گرگاعو در یزد و شونیمی در اردکان اشاره کرد. این آیینها معمولاً با نذر، توزیع خوراکی، حضور کودکان، درخواست عیدی، دعا برای برآورده شدن حاجات و ابراز ارادت به امام مهدی همراه هستند.<ref>{{پک|عطاردی|۱۴۰۳|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=سنتهای نیمه شعبان؛ از دریافت براتِ رهایی از دوزخ تا جشن «حق لیلی»}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابنجوزی|نام=یوسف بن قزاوغلی|عنوان=تذکرة الخواص للعلامة سبط ابنالجوزی|سال=۱۴۲۶|مکان=قم|ناشر=المجمع العالمی لاهل البیت علیهمالسلام، مرکز الطباعة و النشر|پیوند نویسنده=یوسف ابن قزاوغلی ابنجوزی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
در برخی مناطق ایران، نیمهشعبان همزمان با [[شب برات]] برگزار میشود که پیشینهای کهن دارد و بازماندهای از رسم فروردینگان در نزد ایرانیان پیشاز اسلام شناخته میشود. آیینی که با حضور در آرامستانها، قرائت فاتحه، خیرات از جمله انواع خوراکها، حلواها و نانها برای درگذشتگان و روشن کردن شمع همراه است. این مراسم با نامهایی مانند چراغ برات، شب روشن و عید برات شناخته میشود و آیینهایی مانند شمعبراتی، کاسهاندازی، کوزهبراتی/شوبراتو، نیمهبراتی و باغبند در برخی شهرها و روستاهای ایران از جلوههای آن بهشمار میروند. پژوهشگران فرهنگ عامه، شب برات را از آیینهای کهن ایرانی دانستهاند که در دوره اسلامی با مناسبت نیمهشعبان و فرهنگ مهدویت پیوند یافته است. برخی سنتهای محلی نیز با هدف آشنایی کودکان با امام مهدی شکل گرفتهاند. در گذشته هنگام برشمردن نام ائمه، به جای بردن مستقیم نام امام مهدی عبارت بپرس تا بگویم به کار میرفت تا کودکان با پرسش دربارهٔ آن، با نام و جایگاه ایشان آشنا شوند. این شیوه بهعنوان یکی از جلوههای آموزش غیرمستقیم مفاهیم مهدوی در فرهنگ عامه شناخته شده است.<ref>{{پک|عطاردی|۱۴۰۳|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=سنتهای نیمه شعبان؛ از دریافت براتِ رهایی از دوزخ تا جشن «حق لیلی»}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابنشهر آشوب|نام=محمد بن علی|عنوان=مناقب آل ابیطالب علیهمالسلام|سال=۱۳۷۹|مکان=قم|ناشر=علامه|پیوند نویسنده=محمد بن علی ابنشهر آشوب|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
==== فعالیتهای فرهنگی و رسانهای ====
فعالیتهای فرهنگی و رسانهای با موضوع مهدویت، بخشی از برنامههای نهادها و مراکز دینی و فرهنگی را تشکیل میدهد. این فعالیتها در قالب تولید پادکستهای آموزشی و پرسشوپاسخ، استوریموشن، دلگویههای مهدوی، محتوای دیجیتال و پیامهای کوتاه برای تابلوهای شهری و شبکههای اجتماعی، با هدف ترویج فرهنگ مهدویت و انتظار انجام میشود.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۲۰|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=برنامههای بنیاد مهدویت؛ از جشن «یوم المهدی» تا اجرای طرح «پاتوق امام زمانی»}}</ref>
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=استادی|نام۱=کاظم|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|پیوند=https://journals.ikiu.ac.ir/article_3050.html|ژورنال=مطالعات فهم حدیث|دوره=نهم|شماره=دوم|صفحات=۶۳-۸۶}}
==== نامگذاری فضاهای عمومی ====
باور به امام مهدی و فرهنگ انتظار در نامگذاری بسیاری از فضاهای عمومی ایران بازتاب یافته است؛<ref>{{پک/بن|مهدی۱۰۴|ک=خبرگزاری شبستان|ف=نامگذاری مکانهای مناسب به نام امام زمان از شعائر الهی است}}</ref> ازجمله:
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=اقلیدینژاد|نام۱=علی|تاریخ=۱۳۸۱|عنوان=آخرین نبرد در آخرالزمان|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/12658/%d8%a7%d8%ae%d8%b1%db%8c%d9%86-%d9%86%d8%a8%d8%b1%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%ae%d8%b1%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%85%d8%a7%d9%86|ژورنال=معرفت|دوره=یازدهم|شماره=پنجاه و نهم|صفحات=۷۳-۷۷}}
* '''مهدیه:''' مهدیه به مراکز مذهبیای گفته میشود که با هدف ترویج فرهنگ مهدویت، مراسمی مانند دعای ندبه، جشن نیمهشعبان، سخنرانیهای مذهبی و برنامههای فرهنگی را برگزار میکنند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=فرهنگنامه مهدویت|ص=۴۳۷|ج=}}</ref> نخستین مهدیه ایران در سال ۱۳۲۵ش به همت علیاصغر عابدزاده در مشهد تأسیس شد.<ref>{{پک|میردامادی|۱۳۹۵|ک=مهدیه، در فرهنگ سوگ شیعی|ص=۴۷۱|ج=}}</ref> پساز آن، احمد کافی با همکاری مردم، ۳۶ مهدیه در شهرهای مختلف ایران بنیان نهاد. تا نیمه دهه ۱۳۹۰ش، حدود ۱۶۵ مهدیه در ایران فعال بود<ref>{{پک/بن|مهدی۶۲۳|ک=خبرگزاری مهر|ف=مقبره کافی نگین خواجه ربیع مشهد/ مویههایی که در گوش عاشقان مهدی (عج) طنینانداز است}}</ref> که مهدیه تهران، تأسیسشده در سال ۱۳۴۷ش به همت احمد کافی، از شناختهشدهترین آنها بهشمار میرود و افزون بر برگزاری برنامههای مذهبی، در دورههایی فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی نیز داشته است.<ref>{{پک|طاووسی مسرور|مهدیه تهران|ک=۱۳۹۵|ص=۴۷۴–۴۷۵|ج=}}</ref> مهدیه اصفهان نیز در سال ۱۳۷۴ش بهصورت یک مجتمع خیریه و با بهرهگیری از موقوفات امام مهدی و با مدیریت سید احمد روضاتی آغاز به کار کرد و در حوزههای فرهنگی، مذهبی، امور خیریه، حمایت از محرومان، درمان و ورزش فعالیت میکند.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۲۴|ک=وبسایت مجتمع خیریه مهدیه اصفهان|ف=معرفی مهدیه اصفهان}}</ref>
* [[پرونده:امام مهدی۳.jpg|جایگزین=بیمارستان مهدیه تهران در میدان شوش|بندانگشتی|بیمارستان مهدیه تهران در میدان شوش]]'''خیابانها، میدانها و مراکز فرهنگی:''' نامهایی مانند ولیعصر، مهدیه،<ref>{{پک/بن|مهدی۱۰۷|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=در مورد مهدیه تهران در ویکی تابناک بیشتر بخوانید}}</ref> صاحبالزمان<ref>{{پک/بن|مهدی۱۰۹|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=امضای تفاهم نامه احداث بیمارستان تخصصی حضرت صاحب الزمان - قم}}</ref> و قائم<ref>{{پک/بن|مهدی۱۰۸|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=نگاهی به مسجد قائم اردبیل / مکانی که معماری و هنر اسلامی تجلی میکند}}</ref> برای خیابانها، میدانها، مساجد، مراکز فرهنگی، آموزشی، درمانی و دیگر اماکن عمومی بهکار رفته است. پژوهشگران این نامگذاریها را بخشی از بازنمایی هویت دینی و حضور نمادهای مهدوی در فضای شهری ایران دانستهاند.<ref>{{پک/بن|مهدی۱۰۳|ک=وبسایت شورای اسلامی شهر مقدس قم|ف=نامگذاری خیابان و میدانی به نام “مسجد مقدس جمکران” در شهرها یکی از راهکارهای تقویت فرهنگ انتظار است}}</ref><ref>{{پک/بن|مهدی۱۰۶|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=نامگذاری صحیح معابر شهری از راههای مؤثر در حفظ فرهنگ بومی است}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفریان|نام=رسول|عنوان=حیات فکری و سیاسی امامان شیع|سال=۱۳۸۱|مکان=قم|ناشر=انصاریان|پیوند نویسنده=رسول جعفریان|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
==== نامگذاری اشخاص ====
نام مهدی از رایجترین نامهای پسران در ایران است و نامهای مرکب برگرفته از آن نیز کاربرد گستردهای دارند. بر پایه آمار سازمان ثبت احوال کشور، تا سال ۱۴۰۴ش بیش از یک میلیون و ۴۶۰ هزار نفر با نام مهدی یا نامهای مرکب مشتمل بر این واژه در پایگاه داده این سازمان ثبت شدهاند.<ref>{{پک/بن|بیعت۶|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=بیش از ۱٫۴ میلیون ایرانی «مهدی» نام دارند}}</ref> نام نرجس نیز که در منابع اسلامی بهعنوان نام مادر امام مهدی نیز شناخته میشود، بهدلیل پیشینه زبانی و فرهنگی خود، در ایران و برخی دیگر از کشورهای اسلامی کاربرد دارد. بر پایه آمار سازمان ثبت احوال ایران، تا سال ۱۴۰۳ش، این نام بیش از ۲۵۳ هزار بار در پایگاه داده این سازمان ثبت شده است.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۲۱|ک=وبسایت راسخون|ف=معنی اسم نرجس و نامهای هم آوا با آن + میزان فراوانی در ثبت احوال}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از نویسندگان|نام=|عنوان=گونهشناسی اندیشه منجی موعود در ادیان|سال=۱۳۸۹|مکان=قم|ناشر=دانشگاه ادیان و مذاهب|پیوند نویسنده=جمعی از نویسندگان|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
==== پویشها و فعالیتهای مردمی ====
باور به امام مهدی در ایران زمینهساز شکلگیری پویشها و فعالیتهای مردمی متعددی با رویکردهای تمدنی، فرهنگی، آموزشی و تربیتی، اجتماعی، آیینی و مناسکی و مردمشناختی، تبلیغی، رسانهای،<ref>{{پک/بن|مهدی۶۲۵|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=گونهشناسی رویکردها به مهدویت در ایران امروز}}</ref> خیریه و نیکوکارانه شده است.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۲۶|ک=خبرگزاری مهر|ف=اجرای پویش کمک مؤمنانه با هدف بروز چهرههایی از جامعه مهدوی}}</ref> این برنامهها با هدف ترویج فرهنگ مرتبط با امام مهدی از سوی نهادهای مردمی و فرهنگی برگزار میشوند. از شناختهشدهترین این برنامهها میتوان به پویشهای پویشهای بقیةالله،<ref>{{پک/بن|مهدی۳۱|ک=خبرگزاری رسا|ف=هدیهای از جنس حیات برای پویش بقیةالله}}</ref> مهر مهدوی،<ref>{{پک/بن|مهدی۳۲|ک=وبسایت مهر مهدوی|ف=پویش مردمی مهر مهدوی}}</ref> یک درصد نذر امام زمان،<ref>{{پک/بن|مهدی۳۳|ک=خبرگزاری رسا|ف=آغاز پویش ملی «یک درصد نذر امام زمان}}</ref> ''Who Is Imam Mahdi'',<ref>{{پک/بن|مهدی۳۴|ک=خبرگزاری شبستان|ف=طنین نام منجی در کویر؛ روایتی از حرکت جهانی «Who Is Imam Mahdi» در خراسان جنوبی}}</ref> هر خانه یک مهدیه،<ref>{{پک/بن|مهدی۳۶|ک=خبرگزاری شبستان|ف=۱۰۰ هزار بسته معیشتی به نیت سلامتی و تعجیل در فرج آقا امام زمان (عج) در ایام نیمه شعبان در فارس توزیع میشود}}</ref> سهشنبههای مهدوی،<ref>{{پک/بن|مهدی۳۹|ک=وبسایت سهشنبههای مهدوی|ف=سهشنبههای مهدوی {{!}} پویش مردمی}}</ref> چله دعای عهد،<ref>{{پک/بن|مهدی۴۰|ک=پایگاه خبری تحلیلی تابناک|ف=تدارک تلویزیون برای آغاز پویش «چله دعای عهد» /یک میلیون نفر عهد بستند}}</ref> کوچههای مهدوی،<ref>{{پک/بن|مهدی۴۵|ک=خبرگزاری فارس|ف=توزیع ۲۰ هزار بسته معیشتی بین نیازمندان در پویش «کوچههای مهدوی»}}</ref> پویش نذر همدلی،<ref>{{پک/بن|مهدی۴۳|ک=خبرگزاری قدس آنلاین|ف=پویش «نذر همدلی» ویژه عیدانه نیمه شعبان اجرا میشود}}</ref> اکنون نوبت یاری ماست،<ref>{{پک/بن|مهدی۴۴|ک=خبرگزاری شبستان|ف=راهاندازی پویش مهدوی «#اکنون نوبت یاری ما است» برای کمک به سیلزدگان}}</ref> روز امید،<ref>{{پک/بن|مهدی۴۶|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=برگزاری پویش «روز امید» با ارائه ۱۱۹۲ خدمت اجتماعی در ایام نیمه شعبان}}</ref> عید نو، عهد نو<ref>{{پک/بن|مهدی۴۷|ک=خبرگزاری فارس|ف=آغاز پویش «عید نو، عهد نو» / همدلی مهمترین عامل برای ظهور}}</ref> و نیز پویشهای مجازی،<ref>{{پک/بن|مهدی۴۱|ک=خبرگزاری شبستان|ف=پویش مجازی مردمی «#به_یاد_او (هدیهای به امام زمان (عج))» اجرا میشود}}</ref> مسابقات<ref>{{پک/بن|مهدی۳۵|ک=خبرگزاری شبستان|ف=پویش مهدوی "ربیع الانام" و مسابقه سراسری "روز عهد و بیعت" برگزار میشود}}</ref><ref>{{پک/بن|مهدی۳۷|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=پویش عکس «اجتماع مهدوی» در همدان برگزار میشود}}</ref><ref>{{پک/بن|مهدی۳۸|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=آغاز پویش ملی اطعام مهدوی در سراسر کشور/ توزیع بیش از ۴۰ میلیون پرس غذای گرم و افطاری میان نیازمندان}}</ref> جشنوارههای مرتبط با فرهنگ انتظار و مهدویت اشاره کرد.<ref>{{پک/بن|مهدی۴۲|ک=خبرگزاری ایرنا|ف=برگزاری جشنواره ملی «به سوی خورشید» و ارتقاء آگاهیهای مهدوی}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جوادی آملی|نام=عبدالله|عنوان=عصاره خلقت: درباره امام زمان(عج)|سال=۱۳۹۰|مکان=قم|ناشر=اسراء|پیوند نویسنده=عبدالله جوادی آملی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
=== پیوند عاشورا و امام مهدی ===
در فرهنگ [[شیعه]]، برخی آیینهای عاشورایی و [[عزاداری|عزاداری]]های [[ماه محرم|محرم]] و [[ماه صفر|صفر]] با امام مهدی پیوند یافته است. شعارهایی مانند یا لثارات الحسین و نوحههایی با مضمون اللهم عجل لولیک الفرج و فرازهای روایات با مضامین القائم من ولدی یثأر للحسین یا إذا قام القائم ینادی مناد یا لثاات الحسین، از مهمترین جلوههای این پیوند بهشمار میروند. در منابع روایی نیز با تأکید بر انتساب امام مهدی به نسل [[امام حسین]]، میان قیام عاشورا و ظهور ارتباطی اعتقادی ترسیم شده است؛ ازاینرو، این آیینها افزون بر سوگواری، در فرهنگ شیعی بهعنوان نمادهایی از تابآوری و امید به استمرار فرهنگ [[انتظار]] و آمادگی برای [[ظهور امام مهدی|ظهور]] نیز شناخته میشوند.<ref>{{پک|شجاعیمهر|۱۴۰۴|ک=عصر آدینه|ف=نشانهشناسی مناسک مهدویت و نقش آن در تابآوری جوامع شیعی|ص=۱۱۸}}</ref>
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حاجیزاده|نام۱=محسن|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان|پیوند=|ژورنال=پایاننامه کارشناسیارشد جامعه المصطفی العالمیه، مؤسسه زبان و فرهنگشناسی|دوره=|شماره=|صفحات=}}
=== امام مهدی در گفتمان سیاسی جمهوری اسلامی ایران ===
در گفتمان سیاسی [[نظام جمهوری اسلامی ایران]]، مضامینی مانند [[ولایت فقیه]]، [[عدالت]]، استکبارستیزی، [[تمدن اسلامی]]، امیدآفرینی و زمینهسازی ظهور با امام مهدی پیوند خوردهاند و ظهور امام مهدی در تبیین برخی اهداف، سیاستها و رویکردهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نظام جمهوری اسلامی ایران بازتاب یافته است.<ref name=":0">{{پک|فوزی|احمدی|موسوی|۱۴۰۴|ک=جستارهای سیاسی معاصر|ف=آرمان ظهور و تأثیرات آن بر گفتمان سیاسی جمهوری اسلامی ایران|ص=۳۳۹}}</ref> این رویکرد در [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]] نیز انعکاس یافته و بر اساس اصل پنجم، در دوران غیبت امام مهدی، ولایت امر و امامت امت بر عهده فقیه واجد شرایط قرار دارد.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۲۹|ک=وبسایت شورای نگهبان|ف=قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران}}</ref> همچنین مفهوم انتظار فرج امام مهدی و جایگاه امام مهدی در سخنان رهبران جمهوری اسلامی و ادبیات رسمی کشور بازتاب گستردهای داشته است؛<ref>{{پک/بن|مهدی۶۳۰|ک=وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=مهدویت در کلام امام خمینی رحمة الله علیه}}</ref><ref>{{پک|کرمی|۱۴۰۲|ک=مشرق موعود|ف=مهدویت در اندیشه مقام معظم رهبری (مدظله العالی)|ص=۷}}</ref> بهگونهای که در پژوهشی دربارهٔ بیانات [[سید علی خامنهای]]، از ۷۳ سخنرانی، ۱۷۵ زیرمقوله مرتبط با امام مهدی استخراج شده است.<ref>{{پک|کرمی|۱۴۰۲|ک=مشرق موعود|ف=مهدویت در اندیشه مقام معظم رهبری (مدظله العالی)|ص=۷}}</ref> در همین چارچوب، تعابیری مانند ایران، کشور امام زمان<ref>{{پک/بن|مهدی۶۳۱|ک=وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=ایران کشور امام زمان «عجلاللهتعالیفرجهالشریف»}}</ref> و مفاهیمی همچون تربیت نسل منتظر و پرورش سربازان امام زمان نیز در برخی سخنان، برنامههای فرهنگی و متون آموزشی بهکار رفتهاند.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۳۲|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=نقش فرزندآوری در سربازسازی و زمینهسازی ظهور}}</ref>
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حائریپور|نام۱=محمدمهدی|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=دستاوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/401395/%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|ژورنال=مشرق موعود|دوره=یازدهم|شماره=چهل و چهارم|صفحات=۱۱۹-۱۴۴}}
== آثار هنری ==
مضامین مرتبط با امام مهدی در شاخههای گوناگون هنر، از جمله هنرهای تصویری و دیجیتال، هنرهای دینی و آیینی، نقاشی، هنرهای تجسمی، طراحی فرش و پارچه، هنرهای بومی و سنتی، معماری و شهرسازی، مرمت آثار تاریخی، موسیقی و لالاییهای آیینی، هنرهای نمایشی، انیمیشن و سینما بازتاب یافتهاند.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۰۱|ک=وبسایت سیویلیکا|ف=همایش ملی مهدویت و هنر}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خمینی|نام=سید روحالله|عنوان=ولایت فقیه|سال=۱۳۷۳|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|پیوند نویسنده=سید روحالله خمینی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
=== خوشنویسی ===
خوشنویسی از جمله هنرهایی است که مضامین مرتبط با امام مهدی در آن نمود یافته است. از جمله، کارگاههای خوشنویسی با موضوع چله مهدویت و رضوی در شهرستان ری،<ref>{{پک/بن|مهدی۶۱۴|ک=خبرگزاری فارس|ف=خلق آثار هنری در «چله مهدویت» و «رضوی» شهرستان ری}}</ref> همایش بداههنویسی با محوریت مهدویت در رودان<ref>{{پک/بن|مهدی۶۱۵|ک=خبرگزاری مهر|ف=خوشنویسان هرمزگان در «مدح مهدویت» قلم زدند}}</ref> و نمایشگاه خوشنویسی مهدویت به مناسبت نیمه شعبان در شهریار برگزار شدهاند. نمایشگاه شهریار با حضور ۲۵ خوشنویس و ارائه ۴۴ اثر، به موضوع امام مهدی و فرهنگ انتظار اختصاص داشته است.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۱۶|ک=خبرگزاری صدا و سیما|ف=برگزاری نمایشگاه خوشنویسی “مهدویت” به مناسبت نیمه شعبان در شهریار}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خویی|نام=سیدابوالقاسم|عنوان=معجم رجال الحدیث|سال=۱۳۷۲|مکان=قم|ناشر=مرکز نشر الثاقة الاسلامیة فی العالم|پیوند نویسنده=سیدابوالقاسم خویی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
=== هنرهای تجسمی ===
[[پرونده:امام مهدی۴.jpg|جایگزین=مینیاتور «او خواهد آمد» اثر محمود فرشچیان|بندانگشتی|مینیاتور «او خواهد آمد» اثر محمود فرشچیان.]]
از نمونههای بازتاب امام مهدی در [[نگارگری ایرانی|نگارگری]]، تابلوی ''او خواهد آمد'' اثر محمود فرشچیان است که با الهام از مفهوم ظهور امام مهدی خلق شده است.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۰۲|ک=خبرگزاری ایکنا|ف= «او خواهد آمد»؛ وقار هنر نگارگری در خدمت فرهنگ مهدویت}}</ref><ref name=":027">{{پک|مرادخانی|اکبرینسب|۱۳۹۵|ک=عصر آدینه|ف=تجلی گفتمان مهدویت در هنر معاصر ایران|ص=۱۸۷}}</ref> موضوع ظهور، انتظار، قداست، امید و منجیباوری در هنرهای تجسمی معاصر ایران نیز در آثاری از هنرمندانی مانند محمود فرشچیان، علی بحرینی، شادی قدیریان، حسن روحالامین و دیگر هنرمندان بازتاب یافته و با بهرهگیری از عناصری چون رنگ، نور، ترکیببندی، فضا، فرم و نمادپردازی بیان شده است.<ref name=":028">{{پک|هادی|زارعزاده|۱۴۰۴|ک=چهارمین کنفرانس بینالمللی معماری، عمران، شهرسازی، محیط زیست و افقهای هنر اسلامی در بیانیه گام دوم انقلاب|ف=تحلیلی بر آثار تجسمی معاصر ایران با موضوع ظهور حضرت مهدی}}</ref> همچنین نمایشگاه کسی میآید به سرپرستی سیده معصومه حسینی، با نمایش ۱۸ اثر از ۱۰ هنرمند و با موضوع آخرالزمان و امام مهدی برگزار شده و آثار آن با تکنیکهایی مانند اکریلیک، رنگروغن، مرکب و ترکیب مواد روی بوم ارائه شدهاند.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۱۰|ک=خبرگزاری تسنیم|ف=برپایی نمایشگاه "کسی میآید" با محتوای مهدویت و آخرالزمان}}</ref>
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رضوی|نام۱=سیدعباس|تاریخ=۱۴۰۳|عنوان=بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانههای ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهلسنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)|پیوند=|ژورنال=پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی|دوره=|شماره=|صفحات=}}
=== موسیقی و سرورد ===
اصطلاح موسیقیهای بدون ساز مهدوی در ایران بهعنوان مفهومی تازه و متناسب با امام مهدی شکل گرفته است.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۰۶|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=بررسی وضعیت موسیقیهای بدون ساز مهدوی در ایران}}</ref> وبسایت صدای جمهوری اسلامی ایران از تولیدکنندگان آثار موسیقایی با موضوع امام مهدی است و تاکنون بیش از ۳۲۰ اثر صوتی در قالبهای سرود، تصنیف، ترانه و مرثیه دربارهٔ ایشان منتشر کرده است.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۰۷|ک=وبسایت صدای جمهوری اسلامی ایران|ف=#امام زمان (عج)(322 مورد)}}</ref> از جمله آثار شناختهشده در این حوزه نماهنگ حریفت منم، بیعت، گوش به فرمان، عزیزم مهدی، دنیای چشم به راه، برگرد مسافر، خورشید نمیسوزه، سیدنا القائد، سلام فرمانده / سلام یا مهدی،<ref>{{پک/بن|مهدی۶۰۸|ک=وبسایت کآشوب|ف=بهترینهای گروه سرود مناجات با امام زمان (عج)}}</ref> ای وارث غدیر و غروب انتظار است.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۰۹|ک=وبسایت کمپین دعا فقط برای یک نفر|ف=برترین موسیقیهای مهدوی}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سلیمیان|نام=خدامراد|عنوان=فرهنگنامه مهدویت|سال=۱۳۸۸|مکان=تهران|ناشر=بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)|پیوند نویسنده=خدامراد سلیمیان|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
=== ادبیات و شعر ===
مضامین مرتبط با امام مهدی در شعر، ادبیات و دیگر شاخههای هنر، بهویژه در ادبیات معاصر فارسی و عربی، بازتاب گستردهای یافته است. شیخ بهایی قصیدهٔ بلند الفوز و الأمان فی مدح مولانا صاحب الزمان را به زبان عربی در مدح امام مهدی سروده است.<ref name=":0212">{{پک|ورمزیار|ورمزیار|۱۳۹۷|ک=عصر آدینه|ف=ذوق ادبی شیخ بهایی در خدمت معارف مهدوی|ص=۷۲}}</ref> شاعرانی مانند سیدرضا موسویهندی، سلمان هراتی، قیصر امینپور و محسن ابوالحب، در آثار خود به موضوعاتی چون ولادت، غیبت، انتظار، بشارت ظهور، جامعه آرمانی مهدوی و برخی مفاهیم اعتقادی مرتبط با امام مهدی پرداختهاند. در این میان، شاعران فارسیزبان بیشتر از بیانهای نمادین و استعاری بهره گرفتهاند، در حالی که در شعر عربی این مضامین غالباً بهصورت مستقیم بیان شدهاند.<ref name=":04">{{پک|خسروی|چراغیوش|بابائی|۱۳۹۲|ک=کاوشنامه ادبیات تطبیقی|ف=بررسی تطبیقی سیمای امام مهدی (عج) در شعر معاصر فارسی و عربی|ص=۵۳}}</ref> از میان مجموع ۱۸۵ قصیده دیوان محمدرضا شمشیری، متخلص به شکیب اصفهانی، الگوهای ذهنی کلیدی شامل امام بهمثابه منبع نور کیهانی، پادشاه مقتدر، طرح هستی، روح و ذات الهی، باغبان و طبیعت، پزشک و درمانگر، ثمره نبوت و امامت و غایب حاضر در اشعار او شناسایی شده است. قصاید او بازتابی از اندیشه امام مهدی در ادبیات فارسی دورهٔ گذار قاجار به پهلوی دانست که منبعی ارزشمند برای مطالعات ادبیدینی و معادشناسی شیعی بهشمار میرود.<ref name=":05">{{پک|داودی|کریمی نورالدینوند|عبداللهی|۱۴۰۴|ک=پژوهشنامه فرهنگ و معارف دینی|ف=جهانبینی مهدوی در اشعار شکیب اصفهانی؛ تحلیل الگوهای ذهنی و استعارههای مفهومی|ص=۱۲۶–۱۲۷}}</ref> نمونههایی از این اشعار در منابع ادبی معاصر نقل شده است؛ از جمله:<ref name=":06">{{پک|داودی|کریمی نورالدینوند|عبداللهی|۱۴۰۴|ک=پژوهشنامه فرهنگ و معارف دینی|ف=جهانبینی مهدوی در اشعار شکیب اصفهانی؛ تحلیل الگوهای ذهنی و استعارههای مفهومی|ص=۱۳۲}}</ref>{{شعر جدید|متن=مهدی قائم امام عصر ختم اوصیاء \\بر سریر عز و رفعت خسرو ذو الاقتدار}}
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سلیمیان|نام=خدامراد|عنوان=درسنامه مهدویت|سال=۱۳۸۹|مکان=تهران|ناشر=بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)|پیوند نویسنده=خدامراد سلیمیان|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
=== سینما، تلویزیون و رادیو ===
[[پرونده:امام مهدی۵.jpg|جایگزین=پوستر فیلم سینمایی شیار ۱۴۳|بندانگشتی|پوستر فیلم سینمایی شیار ۱۴۳ با محوریت انتظار]]
مضامین مرتبط با امام مهدی، در سینمای ایران بیشتر در قالب اشارات نمادین یا مضامین مرتبطی چون امید، منجی، عدالتخواهی و انتظار بازنمایی شده است. پژوهشگران، محدود بودن شمار آثار با محوریت مستقیم امام مهدی را به عواملی مانند دشواریهای بازنمایی این مفهوم، ملاحظات فرهنگی و سیاستگذاریهای سینمایی نسبت دادهاند.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۰۵|ک=خبرگزاری پانا|ف=امام عصر (عج) در آیینه سینما}}</ref>
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۳۹۵|عنوان=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی|پیوند=https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C|ژورنال=مشرق موعود|دوره=دهم|شماره=سی و هشتم|صفحات=۷-۲۴}}
فیلمهای سینمایی میهمان داریم، شاهزاده روم، بوی پیراهن یوسف، شیار ۱۴۳، وعده دیدار، سبز کوچک، اینجا چراغی روشن است، خدا میآید<ref>{{پک/بن|مهدی۶۰۵|ک=خبرگزاری پانا|ف=امام عصر (عج) در آیینه سینما}}</ref> و ''قدمگاه<ref>{{پک/بن|مهدی۶۰۴|ک=خبرگزاری فارس|ف=لحظههای ناب «انتظار» در «سینما» / بغضهایی که از جنس «سکوت» نیست}}</ref>'' در برخی گزارشها از مهمترین تجربههای سینمای ایران در بازنمایی موضوعات مرتبط با امام مهدی معرفی شده است.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۰۵|ک=خبرگزاری پانا|ف=امام عصر (عج) در آیینه سینما}}</ref>
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721226/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C|ژورنال=مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت|دوره=|شماره=جلد دوم|صفحات=۱۴۹-۱۷۲}}
همچنین مجموعه تلویزیونی ''موعود''،<ref>{{پک/بن|مهدی۱۱۵|ک=خبرگزاری مهر|ف=وظایف منتظران در مجموعه تلویزیونی موعود بیان میشود}}</ref> جشنواره فیلمنامهنویسی مهدویت،<ref>{{پک/بن|مهدی۱۱۷|ک=پایگاه خبری تحلیلی حلقه وصل|ف=اعلام فراخوان نخستین جشنواره فیلمنامهنویسی مهدویت}}</ref> مستند ''ظهور بسیار نزدیک است'' که در برخی محافل علمی، از جمله دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان، مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.<ref>{{پک/بن|مهدی۱۱۶|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=نقد مستند «ظهور بسیار نزدیک است» در اصفهان}}</ref> برنامه رادیویی ''او خواهد آمد'' از تولیدات رادیو فارس که به مناسبت دهه مهدویت و ایام میلاد امام مهدی پخش شده است، از دیگر نمونههای بازتاب این موضوع در رسانهها بهشمار میروند.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۰۳|ک=خبرگزاری ایکنا|ف= «او خواهد آمد» در رادیو فارس}}</ref>
{{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=شبیری|نام=محمدجواد|مدخل=توقیع (۳)|دانشنامه=دانشنامه جهان اسلام (ج۸)|سال=۱۳۸۳|ناشر=[[بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|مکان=تهران|کوشش=|پیوند مدخل=https://rch.ac.ir/article/Details/10629?}}
=== معماری ===
در برخی دیدگاهها، مفاهیم مرتبط با امام مهدی در معماری و شهرسازی با مؤلفههایی مانند آیندهنگری، هویت دینی، آرامش، عدالت و تأمین نیازهای معنوی جامعه پیوند داده شده است. بر این اساس، شماری از پژوهشگران و مراکز پژوهشی، از جمله مرکز پژوهشهای مسجد جمکران، به تبیین الگوهایی برای معماری و شهرسازی با الهام از آموزههای قرآنی و روایی پرداختهاند.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۱۲|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=خلأ آموزههای مهدوی در معماری و شهرسازی امروز/ تزریق نگاه دینی و مهدوی؛ نوشداروی معماری آشفته مدرن}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صافی گلپایگانی|نام=لطفالله|عنوان=سلسله مباحث امامت و مهدویت|سال=۱۳۹۱|مکان=قم|ناشر=دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی صافی گلپایگان|پیوند نویسنده=لطفالله صافی گلپایگانی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
== کتابشناسی ==
دربارهٔ امام مهدی، از سدههای نخستین اسلامی تاکنون آثار فراوانی در میان عالمان [[شیعه]] و اهلسنت تألیف شده است. بخشی از این آثار پیشاز تولد امام مهدی و بر پایه روایات پیامبر و ائمه دربارهٔ امام مهدی نگاشته شده و در دورههای بعد نیز شمار زیادی کتاب، رساله، پژوهش و سایر آثار علمی به زبانهای گوناگون در این زمینه منتشر شده است.<ref>{{پک|احمدیفرد||ک=دانشنامه مهدویت|ف=معرفی منابع دربارهٔ امام مهدی (عج)|ص=}}</ref>
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صالحی|نام۱=علامرضا|تاریخ=۱۳۸۹|عنوان=ماهیتشناسی توقیعات حضرت مهدی(ع)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/693077/%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9|ژورنال=فرهنگ کوثر|دوره=سیزدهم|شماره=هشتاد و دوم|صفحات=۹۴-۱۰۱}}
=== نسخه خطی ===
بیش از ۷۵۰ نسخه نفیس خطی و چاپ سنگی با موضوع امام مهدی در گنجینه کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی موجود است که قدمت تعدادی از آنها به ۸۸۰ سال قبل میرسد و برخی از این نسخ بهطور اختصاصی و برخی نیز فصلهایی را به امام مهدی اختصاص داده است.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۱۳|ک=وبسایت مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب|ف=رونمایی از نسخ خطی با موضوع مهدویت}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی بن حسین بن بابویه|عنوان=کمالالدین و تمام النعمه|سال=۱۳۹۵|مکان=قم|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|پیوند نویسنده=محمد بن علی بن حسین بن بابویه صدوق|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
=== کتاب و دانشنامه ===
[[پرونده:امام مهدی۶.jpg|جایگزین=دانشنامه امام مهدی به سرپرستی محمد محمدی ریشهری |بندانگشتی|دانشنامه امام مهدی به سرپرستی محمد محمدی ریشهری ]]
تحول آثار مرتبط با امام مهدی از آغاز غیبت تاکنون، به انتشار بیش از ۲۰۰۰ مقالهٔ علمی، ۳۵۰ رساله و بیش از ۶۰۰۰ اثر توصیفی و تحلیلی در موضوعات گوناگون مهدویت منجر شده است.<ref>{{پک|معنوی|۱۴۰۲|ک=انتظار موعود|ف=سیر تطور آثار مکتوب (برگزیده) مهدوی در سده اخیر حوزه علمیه قم|ص=۹۳}}</ref> منابع مهدویت معمولاً به دو دسته منابع اصلی شامل قرآن، حدیث و آثار حدیثی و کلامی، و منابع مطالعاتی و پژوهشی تقسیم میشوند.<ref>{{پک/بن|مهدی۱۱۱|ک=وبسایت پرسمان|ف=منابع و کتب مهدویت}}</ref> گستره آثار مهدوی به اندازهای است که تعیین شمار دقیق آنها دشوار دانسته شده است. با این حال، برخی کتابشناسیهای تخصصی کوشیدهاند این آثار را معرفی و طبقهبندی کنند؛ از جمله در کتاب ''در جستجوی قائم'' بیش از ۱۸۵۰ عنوان کتاب، رساله، پایاننامه، مجله و آثار ادبی دربارهٔ امام مهدی معرفی شده است<ref>{{پک|پورطباطبایی|۱۳۷۰|ک=در جستجوی قائم (عج)|ص=۱۳|ج=}}</ref> و کتاب ''کتابنامه حضرت مهدی'' نیز بیش از ۲۰۰۰ اثر به زبانهای مختلف، از جمله [[زبان فارسی|فارسی]]، [[زبان عربی|عربی]]، [[زبان انگلیسی|انگلیسی]]، [[زبان ترکی|ترکی]]، [[زبان روسی|روسی]] و [[زبان فرانسوی|فرانسوی]] را فهرست کرده است.<ref>{{پک/بن|مهدی۱۱۲|ک=وبسایت کتابخانه حضرت آیتالله العظمی گلپایگانی|ف=ولادت امام زمان (عج)}}</ref> دانشنامه امام مهدی بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ مجموعهای دهجلدی در موضوع امام مهدی است که به سرپرستی [[محمد محمدی ریشهری]] و با همکاری گروهی از پژوهشگران تدوین شده است.<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=|ج=۱۰–۱}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی بن حسین بن بابویه|عنوان=خصال|سال=۱۴۰۳|مکان=قم|ناشر=جامعه مدرسین|پیوند نویسنده=محمد بن علی بن حسین بن بابویه صدوق|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
=== رمان و داستان ===
در کنار آثار پژوهشی و دینی، امام مهدی در قالب رمان و داستان نیز مورد توجه نویسندگان قرار گرفته است. از جمله رمانها و داستانهای منتشرشده با این محور میتوان به ''قبیله برمودا''، ''مفرد مذکر غائب''، ''طاووس مستور''، ''اتوبوس فیروزهای''، ''سر بر دامن ماه''، ''چهارفانوس''، ''زنی که پشت خزر خواب بود'' و ''نامه آخر'' اشاره کرد.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۱۹|ک=وبسایت انتشارات کتاب جمکران|ف=بهترین کتابهای رمان و داستان مهدوی}}</ref> همچنین برای آشنایی کودکان و نوجوانان با امام مهدی، آثار داستانی و آموزشی متعددی در قالب کتابهای کودک و نوجوان منتشر شده است.<ref>{{پک/بن|مهدی۶۱۷|ک=وبسایت پاتوق کتاب|ف=بهترین کتابهای کودک و نوجوان با موضوع مهدویت}}</ref><ref>{{پک/بن|مهدی۶۱۸|ک=خبرگزاری دفاع مقدس|ف=معرفی ۲۰ کتاب داستانی دربارهٔ امام زمان (عج)}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طبری|نام=محمد بن جریر|عنوان=دلائل الإمامة|سال=۱۳۷۱|مکان=قم|ناشر=بنياد بعثت|پیوند نویسنده=محمد بن جریر طبری|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
== همایشها ==
امام مهدی از محورهای مهم پژوهشهای قرآنی، روایی، کلامی، سیاسی و از ارکان تاریخ اسلام است<ref>{{پک|پاک|۱۳۸۵|ک=تاریخ اسلام|ف=مهدویت در غرب اسلامی|ص=۱۲۷}}</ref> و از دهههای اخیر، همایشها و کنگرههای ملی و بینالمللی متعددی دربارهٔ ابعاد اعتقادی، تاریخی، کلامی، اجتماعی و تمدنی آن برگزار شده است. این همایشها عمدتاً با مشارکت حوزههای علمیه، دانشگاهها و مراکز تخصصی مهدویت از جمله مؤسسه آینده روشن در ایران،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۰۲|ک=وبسایت مؤسسه آیندهروشن بشریت|ف=فراخوان مقاله بیست و یکمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت}}</ref> عراق و برخی دیگر از کشورهای اسلامی برگزار میشود<ref>{{پک/بن|مهدی۵۰۱|ک=خبرگزاری فارس|ف=اولین همایش بینالمللی مهدویت در کاظمین برگزار شد}}</ref> و حاصل آن انتشار صدها مقاله، کتاب و مجموعه مقالات علمی در حوزه مطالعات امام مهدی و مهدویت است.<ref>{{پک|معنوی|۱۴۰۲|ک=انتظار موعود|ف=سیر تطور آثار مکتوب (برگزیده) مهدوی در سده اخیر حوزه علمیه قم|ص=۹۳}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طوسی|نام=محمد بن حسن|عنوان=الغیبة|سال=۱۴۱۱|مکان=قم|ناشر=دارالمعارف الاسلامیة|پیوند نویسنده=محمد بن حسن طوسی|پیوند=|کوشش=عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح|مترجم=|شابک=|دوره=}}
مهمترین رویدادهای علمی اماممهدیپژوهی در ایران، عبارتاند از: بیستویکمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت با موضوع مهدویت و دشمنشناسی یهود صهیونی در قم،<ref>{{پک/بن|مهدی۱۱۸|ک=وبسایت مرکز تخصصی مهدویت – حوزه علمیه قم|ف=فراخوان بیستویکمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت اعلام شد}}</ref> همایش بینالمللی گفتمان مهدویت در تمدن اسلامی،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۰۴|ک=وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان)|ف=زمان آغاز همایش بینالمللی گفتمان مهدویت در تمدن اسلامی اعلام شد}}</ref> پنجمین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی با موضوع خانواده مهدوی و تمدن نوین اسلامی،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۰۳|ک=وبسایت دانشگاه تهران|ف=اطلاعرسانی پنجمین اجلاس ملی مهدویت و انقلاب اسلامی}}</ref> چهارمین همایش مهدویت و انقلاب اسلامی با عنوان دولت تراز انقلاب اسلامی و مهدویت،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۱۱|ک=وبسایت مرکز تخصصی مهدویت – حوزه علمیه قم|ف=پیشنشست چهارمین همایش مهدویت و انقلاب اسلامی با عنوان «دولت تراز انقلاب اسلامی و مهدویت» برگزار شد}}</ref> سومین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی با رویکرد تربیت اسلامی نسل منتظر،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۱۲|ک=وبسایت مرکز تخصصی مهدویت – حوزه علمیه قم|ف= «سومین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی» با رویکرد تربیت اسلامی نسل منتظر برگزار میشود}}</ref> همایش ملی مهدویت، انقلاب اسلامی و تمدن نوین اسلامی،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۰۵|ک=وبسایت سیویلیکا|ف=مجموعه مقالات همایش ملی مهدویت، انقلاب اسلامی و تمدن نوین اسلامی}}</ref> همایش ملی تربیت مهدوی،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۰۶|ک=وبسایت دانشگاه رازی|ف=نخستین همایش ملی تربیت مهدوی}}</ref> همایش ملی مهدویت و آینده پژوهی،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۰۸|ک=وبسایت سیویلیکا|ف=مجموعه مقالات اولین همایش ملی مهدویت و آیندهپژوهی}}</ref> همایش ملی مهدویت محور وحدت در مذاهب اسلامی<ref>{{پک/بن|مهدی۵۱۰|ک=وبسایت بنیاد حضرت مهدی موعود (عج)|ف=همایش ملی مهدویت محور وحدت در مذاهب اسلامی}}</ref> و نشستهای تخصصی دانشگاهی و حوزوی.<ref>{{پک/بن|مهدی۵۱۳|ک=وبسایت دانشگاه آزاد واحد سنندج|ف=نشست تخصصی مهدویت و انتظار از دیدگاه مذاهب اسلامی با حضور اساتید حوزه و دانشگاه}}</ref>
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=قرائی|نام۱=فیاض|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=موعود آخرالزّمان در دین هندو|پیوند=https://www.tkalam.ir/article_39080.html|ژورنال=تحقیقات کلامی|دوره=ششم|شماره=بیست و یکم|صفحات=۲۷-۴۸|نام۲=سعید|نام خانوادگی۲=کریمپور|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
در دیگر کشورها نیز همایشها و نشستهای متعددی دربارهٔ امام مهدی برگزار شده است، ازجمله: کنگره بینالمللی امام مهدی و آینده جهان با همکاری حوزه علمیه قم و نجف در شهر عراق،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۰۹|ک=خبرگزاری رسمی حوزه|ف=کنگره امام مهدی (عج) و آینده جهان چگونه برگزار میشود؟}}</ref> همایش سالانه امام مهدی در کشمیر،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۱۶|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=برگزاری همایش سالانه امام مهدی (عج) در کشمیر}}</ref> سمینار مهدویت، امید بشریت در پاکستان،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۱۷|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=برگزاری سمینار «مهدویت، امید بشریت» در پاکستان}}</ref> کنفرانس مفهوم مهدویت در اسلام در آنتالیا،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۱۹|ک=وبسایت خبرگزاری رسمی حوزه|ف=کنفرانس «مفهوم مهدویت در اسلام» در آنتالیا برگزار میشود}}</ref> همایش گامی به سوی ظهور در شهر ماژونگای ماداگاسکار،<ref>{{پک/بن|مهدی۵۱۵|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=مهدویت از دیدگاه قرآن در ماداگاسکار تبیین شد}}</ref> همایش بینالمللی مهدویت در لاهه هلند<ref>{{پک/بن|مهدی۵۱۴|ک=وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان|ف=اولین همایش بینالمللی مهدویت در هلند}}</ref> و همایش حقیقت مهدویت در لندن.<ref>{{پک/بن|مهدی۵۱۸|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=برگزاری نخستین همایش «حقیقت مهدویت» در لندن}}</ref> این همایشها با هدف تبیین و ترویج فرهنگ مهدویت و انتظار در پنج قاره جهان در کشورهایی مانند [[آلمان]]، [[اتریش]]، [[جمهوری آذربایجان]]، [[اندونزی]]، [[مالزی]]، [[کانادا]]، [[سوریه]]، [[لبنان]] و کشورهای آفریقایی که [[مجمع جهانی اهلبیت]] در آنجا دارای نمایندگی است، برگزار میشود.<ref>{{پک/بن|مهدی۵۲۰|ک=خبرگزاری ایسنا|ف=مدیرکل اروپا و آمریکا مجمع جهانی اهلبیت (ع) خبر داد: برگزاری همایشهای مهدوی در پنج قاره دنیا}}</ref>
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=قفاری|نام=ناصر بن عبدالله|عنوان=اصول مذهب الشیعه الامامیه الإثنی عشریه، نقدٌ و عرضٌ|سال=۱۴۱۵|مکان=قاهره|ناشر=بینا|پیوند نویسنده=ناصر بن عبدالله قفاری|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
== دیدگاه اهلسنت ==
روایات فراوانی از [[اهلسنت]] دربارهٔ مهدی آخرالزمان نقل شده است<ref>{{پک|ایوب|۱۴۱۹|ک=الطریق الی المهدی المنتظر (عج)|ص=۹۲|ج=}}</ref><ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۷۶–۸۲|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|اکبرنژاد|۱۳۸۶|ک=مبلغان|ف=امام مهدی (ع) در نگاه اهلسنت|ص=۴۳–۵۸}}</ref> که آبری شافعی، عبدالحق دهلوی، سفارینی و شوکانی، این روایات را متواتر دانستهاند.<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۸۲–۸۳|ج=۱}}</ref> بیشتر عالمان اهلسنت بر این باورند که محمد مهدی در آخرالزمان از نسل امام حسن متولد خواهد شد و پدر وی عبدالله نام دارد.<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۸۸–۹۰|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|ابوالحسینی|۱۳۸۲|ک=رواق اندیشه|ف=مهدی (علیهالسلام) از نگاه اهلسنت|ص=۷۴–۸۴}}</ref><ref>{{پک|ابنقیم جوزیه|۱۴۰۸|ک=المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف|ص=۱۵۱|ج=}}</ref> مهدی در پایان تاریخ قیام میکند، عدالت را در سراسر جهان گسترش میدهد و حضرت عیسی نیز هنگام ظهور او فرود میآید و با وی همراه میشود.<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۸۶–۸۸|ج=۱}}</ref> ابنجوزی و ابنطلحه شافعی، مهدی موعود را همان محمد بن حسن عسکری دانسته و او را قائم و منتظر معرفی کردهاند.<ref>{{پک|ابنجوزی|۱۴۲۶|ک=تذکرة الخواص|ص=۳۲۵|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|ابنطلحه شافعی|۱۴۱۹|ک=مطالب السؤول|ص=۳۱۱|ج=}}</ref>
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=کاظمی|نام۱=شاهده پروین|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1795446/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%AC|ژورنال=موعود پژوهی|دوره=دوم|شماره=چهارم|صفحات=۶۱-۷۹|نام۲=سیده فاطمه|نام خانوادگی۲=موسوی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کشی|نام=محمد بن عمر|عنوان=رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)|سال=۱۴۰۹|مکان=مشهد|ناشر=مؤسسه نشر دانشگاه مشهد|پیوند نویسنده=محمد بن عمر کشی|پیوند=|کوشش=محمد بن حسن طوسی و حسن مصطفوی|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|عنوان=قرآن کریم}}
* {{یادکرد وب|عنوان=آغاز پویش «عید نو، عهد نو» / همدلی مهمترین عامل برای ظهور|نشانی=https://farsnews.ir/Culture/1616655153000931540/آغاز-پویش-عید-نو-عهد-نو-همدلی-مهمترین-عامل-برای-ظهور|تاریخ=۵ فروردین ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۷ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۴۷}}|وبگاه=خبرگزاری فارس}}
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کلینی|نام=محمد بن یعقوب|عنوان=الکافی|سال=۱۳۶۵|مکان=تهران|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|پیوند نویسنده=محمد بن یعقوب کلینی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=آغاز پویش ملی اطعام مهدوی در سراسر کشور/ توزیع بیش از ۴۰ میلیون پرس غذای گرم و افطاری میان نیازمندان|نشانی=https://www.isna.ir/news/1403121309191/آغاز-پویش-ملی-اطعام-مهدوی-در-سراسر-کشور-توزیع-بیش-از-۴۰-میلیون|تاریخ=۱۳ اسفند ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۲۷ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۳۸}}|وبگاه=خبرگزاری ایسنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=آغاز پویش ملی «یک درصد نذر امام زمان»|نشانی=https://rasanews.ir/fa/news/805857/آغاز-پویش-ملی-یک-درصد-نذر-امام-زمان|تاریخ=۱۹ بهمن ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۷ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۳۳}}|وبگاه=خبرگزاری رسا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور|نشانی=https://hawzah.net/fa/Article/View/95392/انقلاب_اسلامی_آغاز_ظهور_یا_زمینه_ساز_ظهور|تاریخ=۲۵ شهریور ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۹ مرداد ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه|نام خانوادگی۱=آلنبی|نام۱=سیدمحسن}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آیتی|نام=عبدالحسین|عنوان=الکواکب الدریة|سال=۱۳۴۳|مکان=مصر|ناشر=مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=محمدی ریشهری|نام=محمد|عنوان=دانشنامه امام مهدی(عج)|سال=۱۳۹۳|مکان=قم|ناشر=دارالحدیث|پیوند نویسنده=محمد محمدی ریشهری|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=آیتی|نام۱=نصرتالله|تاریخ=۱۳۹۰|عنوان=زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/318157/زمینه-سازی-ظهور-چیستی-و-چگونگی|ژورنال=مشرق موعود|دوره=پنجم|شماره=نوزدهم|صفحات=۱۹–۶۱}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=آیتی|نام۱=نصرتالله|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=کارکردهای نشانههای ظهور|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_127519.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=ششم|شماره=چهارم، پیاپی بیست و چهارم|صفحات=۵–۲۴}}
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مفید|نام=محمد بن محد|عنوان=الفصول العشرة في الغيبة|سال=۱۴۱۳|مکان=قم|ناشر=المؤتمر العالمی لألفية الشيخ المفيد|پیوند نویسنده=محمد بن محد مفید|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابنتیمیه حرَانی|نام=احمد بن عبدالحلیم|عنوان=منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة|سال=۱۴۰۶|مکان=ریاض|ناشر=جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابنجوزی|نام=یوسف بن قزاوغلی|عنوان=تذکرة الخواص للعلامة سبط ابنالجوزی|سال=۱۴۲۶|مکان=قم|ناشر=المجمع العالمی لاهل البیت علیهمالسلام، مرکز الطباعة و النشر|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مفید|نام=محمد بن محمد|عنوان=الإرشاد فی معرفة حججالله علی العباد|سال=۱۳۷۲|مکان=قم|ناشر=مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام لاحیاء التراث|پیوند نویسنده=محمد بن محمد مفید|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابنشهر آشوب|نام=محمد بن علی|عنوان=مناقب آل ابیطالب علیهمالسلام|سال=۱۳۷۹|مکان=قم|ناشر=علامه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن طاووس|نام=علی بن موسی|عنوان=الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=مؤسسة الأعلمی للمطبوعات|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ملکیراد|نام۱=محمود|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=دستآوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_125351.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=یازدهم|شماره=دوم، پیایی چهل و دوم|صفحات=۱۲۵-۱۴۸|نام۲=مرتضی|نام خانوادگی۲=عبدیچاری|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابنقیم جوزیه|نام=محمد بن ابیبکر|عنوان=المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف|سال=۱۴۰۸|مکان=بیروت|ناشر=دار الکتب العلمیه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری، احمد عبدالشافی|مترجم=|شابک=|دوره=}}
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مهدیپور|نام=علیاکبر|عنوان=راز طول عمر امام زمان(عج) از دیدگاه علم و ادیان|سال=۱۳۷۸|مکان=تهران|ناشر=طاووس بهشت|پیوند نویسنده=علیاکبر مهدیپور|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ابوالحسینی|نام۱=رحیم|تاریخ=۱۳۸۲|عنوان=مهدی (علیهالسلام) از نگاه اهلسنت|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/24739/مهدی-علیه-السلام-از-نگاه-اهل-سنت|ژورنال=رواق اندیشه|دوره=سوم|شماره=هجدهم|صفحات=۷۱–۸۴}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اجرای پویش کمک مؤمنانه با هدف بروز چهرههایی از جامعه مهدوی|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/4927633/اجرای-پویش-کمک-مومنانه-با-هدف-بروز-چهره-هایی-از-جامعه-مهدوی|تاریخ=۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۲۶}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}}
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=نعمانی|نام=محمد بن ابراهیم|عنوان=الغیبه|سال=۱۳۹۷|مکان=تهران|ناشر=مکتبه الصدوق|پیوند نویسنده=محمد بن ابراهیم نعمانی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=احمدیفرد|نام=فرزانه|مدخل=معرفی منابع دربارهٔ امام مهدی (عج)|دانشنامه=دانشنامه مهدویت|سال=|ناشر=|مکان=|کوشش=|پیوند مدخل=https://entezar.ahlolbait.com/content/2934/معرفی-منابع-درباره-امام-مهدی-عج}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=اربلی|نام=علی بن عیسی|عنوان=کشف الغمه فی معرفة الائمة|سال=۱۳۸۱|مکان=تبریز|ناشر=بنیهاشمی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=استادی|نام۱=کاظم|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان (ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|پیوند=https://journals.ikiu.ac.ir/article_3050.html|ژورنال=مطالعات فهم حدیث|دوره=نهم|شماره=دوم|صفحات=۶۳–۸۶}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اطلاعرسانی پنجمین اجلاس ملی مهدویت و انقلاب اسلامی|نشانی=https://management.ut.ac.ir/fa/news/51741/اطلاع-رسانی-پنجمین-اجلاس-ملی-مهدویت-و-انقلاب-اسلامی|تاریخ=۲۹ آذر ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۰۳}}|وبگاه=وبسایت دانشگاه تهران}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=اکبرنژاد|نام۱=مهدی|تاریخ=۱۳۸۶|عنوان=امام مهدی (ع) در نگاه اهلسنت|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/368470/امام-مهدی-ع-در-نگاه-اهل-سنت|ژورنال=مبلغان|دوره=نهم|شماره=نود و یکم|صفحات=۴۳–۵۸}}
* {{یادکرد وب|عنوان=امام عصر (عج) در آیینه سینما|نشانی=https://www.pana.ir/بخش-فرهنگی-32/818088-امام-عصر-عج-در-آیینه-سینما|تاریخ=۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۷|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۶۰۵}}|وبگاه=خبرگزاری پانا}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=امداد|نام۱=توران|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=شیوههای ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارهٔ ولیّپنداری خود و امکان مخاطبهٔ مستقیم با خداوند|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1760339/شیوه-های-ارتباطی-خداوند-با-انسان-تحلیلی-از-دیدگاه-صوفیه-درباره-ولی-پنداری-خود-و-امکان-مخاطبه-مستقیم-با-خداوند|ژورنال=نقد و نظر|دوره=بیست و ششم|شماره=یکم|صفحات=۹۴–۱۱۹}}
* {{یادکرد وب|عنوان=امضای تفاهم نامه احداث بیمارستان تخصصی حضرت صاحب الزمان - قم|نشانی=https://www.isna.ir/photo/95023119602/امضای-تفاهم-نامه-احداث-بیمارستان-تخصصی-حضرت-صاحب-الزمان-قم|تاریخ=۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۲۸ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۱۰۹}}|وبگاه=خبرگزاری ایسنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اندیشه مهدویت برای نظام اجتماعی/ مهدویت چگونه میتواند باعث قدرت اجتماعی شود؟|نشانی=https://snn.ir/fa/news/922472/اندیشه-مهدویت-برای-نظام-اجتماعی-مهدویت-چگونه-میتواند-باعث-قدرت-اجتماعی-شود|تاریخ=۹ فروردین ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۱۴ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۲۷}}|وبگاه=خبرگزاری دانشجو}}
* {{یادکرد وب|عنوان= «او خواهد آمد»؛ وقار هنر نگارگری در خدمت فرهنگ مهدویت|نشانی=https://iqna.ir/fa/news/3598563/او-خواهد-آمد-وقار-هنر-نگارگری-در-خدمت-فرهنگ-مهدویت|تاریخ=۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۰۲}}|وبگاه=خبرگزاری ایکنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان= «او خواهد آمد» در رادیو فارس|نشانی=https://iqna.ir/fa/news/4041734/او-خواهد-آمد-در-رادیو-فارس|تاریخ=۱۸ اسفند ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۰۳}}|وبگاه=خبرگزاری ایکنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اولین همایش بینالمللی مهدویت در هلند|نشانی=https://www.yjc.ir/fa/news/6520274/اولین-همایش-بین-المللی-مهدویت-در-هلند-فیلم|تاریخ=۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۷|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۱۴}}|وبگاه=وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان}}
* {{یادکرد وب|عنوان=اولین همایش بینالمللی مهدویت در کاظمین برگزار شد|نشانی=https://farsnews.ir/ala_ir/1720510294661004370|تاریخ=۱۹ تیر ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۰۱}}|وبگاه=خبرگزاری فارس}}
* {{یادکرد وب|عنوان=ایران کشور امام زمان «عجلاللهتعالیفرجهالشریف»|نشانی=https://hawzah.net/fa/Article/View/104410/ایران-کشور-امام-زمان-عجلاللهتعاليفرجهالشريف|تاریخ=۳۱ فروردین ۱۳۹۸|تاریخ بازبینی=۱۴ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۳۱}}|وبگاه=وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=برپایی نمایشگاه «کسی میآید» با محتوای مهدویت و آخرالزمان|نشانی=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1398/01/29/1992345/برپایی-نمایشگاه-کسی-می-آید-با-محتوای-مهدویت-و-آخرالزمان|تاریخ=۲۹ فروردین ۱۳۹۸|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۱۰}}|وبگاه=خبرگزاری تسنیم}}
* {{یادکرد وب|عنوان=برترین موسیقیهای مهدوی|نشانی=https://yekdoa.ir/category/voice/music/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۰۹}}|وبگاه=وبسایت کمپین دعا فقط برای یک نفر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=بررسی وضعیت موسیقیهای بدون ساز مهدوی در ایران|نشانی=https://www.hawzahnews.com/news/244992/بررسی-وضعیت-موسیقی-های-بدون-ساز-مهدوی-در-ایران|تاریخ=۱۰ بهمن ۱۳۸۹|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۰۶}}|وبگاه=خبرگزاری رسمی حوزه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=برگزاری پویش «روز امید» با ارائه ۱۱۹۲ خدمت اجتماعی در ایام نیمه شعبان|نشانی=https://www.isna.ir/news/1404111106066/برگزاری-پویش-روز-امید-با-ارائه-۱۱۹۲-خدمت-اجتماعی-در-ایام-نیمه|تاریخ=۱۱ بهمن ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۷ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۴۶}}|وبگاه=خبرگزاری ایسنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=برگزاری جشنواره ملی «به سوی خورشید» و ارتقاء آگاهیهای مهدوی|نشانی=https://www.irna.ir/news/84455485/برگزاری-جشنواره-ملی-به-سوی-خورشید-و-ارتقاء-آگاهی-های-مهدوی|تاریخ=۹ شهریور ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۷ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۴۲}}|وبگاه=خبرگزاری ایرنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=برگزاری نخستین همایش «حقیقت مهدویت» در لندن|نشانی=https://khouzestan.iqna.ir/fa/news/3601732/برگزاری-نخستین-همایش-حقیقت-مهدویت-در-لندن|تاریخ=۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۱۸}}|وبگاه=خبرگزاری ایکنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=برگزاری نمایشگاه خوشنویسی «مهدویت» به مناسبت نیمه شعبان در شهریار|نشانی=https://www.irib-news.ir/fa/news/5706981/برگزاری-نمایشگاه-خوشنویسی-“مهدویت”-به-مناسبت-نیمه-شعبان-در-شهریار|تاریخ=۱۵ بهمن ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۱۶}}|وبگاه=خبرگزاری صدا و سیما}}
* {{یادکرد وب|عنوان=برگزاری همایش سالانه امام مهدی (عج) در کشمیر|نشانی=https://isfahan.iqna.ir/fa/news/3962517/برگزاری-همایش-سالانه-امام-مهدیعج-در-کشمیر|تاریخ=۱۶ فروردین ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۱۶}}|وبگاه=خبرگزاری ایکنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=برنامههای بنیاد مهدویت؛ از جشن «یوم المهدی» تا اجرای طرح «پاتوق امام زمانی»|نشانی=https://www.hawzahnews.com/news/1073658/برنامه-های-بنیاد-مهدویت-از-جشن-یوم-المهدی-تا-اجرای-طرح-پاتوق|تاریخ=۹ اسفند ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۲۰}}|وبگاه=خبرگزاری رسمی حوزه}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=بوذرینژاد|نام۱=یحیی|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباری گری در دوره صفویه|پیوند=https://jis.ut.ac.ir/article_89829.html|ژورنال=پژوهشهای ایرانشناسی|دوره=داوزدهم|شماره=یکم|صفحات=۴۵–۶۷|نام۲=حسین|نام خانوادگی۲=ایرانپور|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=بهترین کتابهای کودک و نوجوان با موضوع مهدویت|نشانی=https://patoghketab.ir/blog/the-best-books-for-children-and-teenagers-on-the-subject-of-mahdavit|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۱۷}}|وبگاه=وبسایت پاتوق کتاب}}
* {{یادکرد وب|عنوان=بهترین کتابهای رمان و داستان مهدوی|نشانی=https://ketabejamkaran.ir/atf/10356/10356/|تاریخ=۱۵ بهمن ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۱۹}}|وبگاه=وبسایت انتشارات کتاب جمکران}}
* {{یادکرد وب|عنوان=بهترینهای گروه سرود مناجات با امام زمان (عج)|نشانی=https://kashoob.com/audios/sabk/گروه-سرود/cat/مناجات-امام-زمان/top/|تاریخ=۱۵ آبان ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۰۸}}|وبگاه=وبسایت کآشوب}}
* {{یادکرد وب|عنوان=بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت نیمهٔ شعبان|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3308|تاریخ=۲۹ شهریور ۱۳۸۴|تاریخ بازبینی=۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۴۰۳}}|وبگاه=وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای}}
* {{یادکرد وب|عنوان=بیش از ۱٫۴ میلیون ایرانی «مهدی» نام دارند|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/1355415/بیش-از-۱۴-میلیون-ایرانی-مهدی-نام-دارند|تاریخ=۱۴ بهمن ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۴ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۶}}|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی تابناک}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پاک|نام۱=محمدرضا|تاریخ=۱۳۸۵|عنوان=مهدویت در غرب اسلامی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/269121/مهدویت-در-غرب-اسلامی|ژورنال=تاریخ اسلام|دوره=هفتم|شماره=بیست و هفتم|صفحات=۱۲۷–۱۵۸}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پورسعیدی|نام۱=محمد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879984/نسخ-و-بداء-در-ظهور-و-علایم-ظهور-منجی-عالم-و-بررسی-اتهام-فخررازی-و-توابعش-به-شیعیان|ژورنال=سخن جامعه|دوره=ششم|شماره=چهارده|صفحات=۷–۱۶}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پور سیدآقایی|نام۱=سیدمسعود|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=نقش ایرانیان در عصر ظهور|پیوند=https://www.pajoheshhayemahdavi.ir/article_123096.html|ژورنال=پژوهشهای مهدوی|دوره=هفتم|شماره=یکم، پیاپی بیست و پنجم|صفحات=۵–۴۲|نام۲=هادی|نام خانوادگی۲=سلیمان مافی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان|نشانی=https://bokroohttps://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/02/05/3298346/پیامدهای-تعیین-وقت-برای-ظهور-امام-زمان-عجm.ir/news/31729/کتاب-شناسی-امام-رضا-ع|تاریخ=۵ اردیبهشت ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۴۰۲}}|وبگاه=خبرگزاری تسنیم}}
* {{یادکرد وب|عنوان=پیشنشست چهارمین همایش مهدویت و انقلاب اسلامی با عنوان «دولت تراز انقلاب اسلامی و مهدویت» برگزار شد|نشانی=http://www.mahdi313.org/پیش-نشست-چهارمین-همایش-مهدویت-و-انقلاب/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۱۱}}|وبگاه=وبسایت مرکز تخصصی مهدویت – حوزه علمیه قم}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تبیین رابطه انتظار و سبک زندگی/ مؤلفههای سبک زندگی مهدوی|نشانی=https://isfahan.iqna.ir/fa/news/3310657/تبیین-رابطه-انتظار-و-سبک-زندگی-مؤلفههای-سبک-زندگی-مهدوی|تاریخ=۱۲ خرداد ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۰۰}}|وبگاه=خبرگزاری ایکنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تدارک تلویزیون برای آغاز پویش «چله دعای عهد» /یک میلیون نفر عهد بستند|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/1347363/تدارک-تلویزیون-برای-آغاز-پویش-چله-دعای-عهدیک-میلیون-نفر-عهد-بستند|تاریخ=۱ دی ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۷ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۴۰}}|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی تابناک}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ترجمان|نام۱=مکارم|تاریخ=۱۴۰۳|عنوان=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|پیوند=https://cssq.ir/article-1-414-fa.html|ژورنال=مطالعات فرهنگی قرآن|دوره=یکم|شماره=دوم|صفحات=۳۰۸–۳۴۲}}
* {{یادکرد وب|عنوان=توزیع ۲۰ هزار بسته معیشتی بین نیازمندان در پویش «کوچههای مهدوی»|نشانی=https://farsnews.ir/Culture/1615803795000464967/توزیع-۲۰-هزار-بسته-معیشتی-بین-نیازمندان-در-پویش-کوچه-های-مهدوی|تاریخ=۲۵ اسفند ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۲۷ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۴۵}}|وبگاه=خبرگزاری فارس}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفریان|نام=رسول|عنوان=دین و سیاست در عصر صفوی|سال=۱۳۷۰|مکان=قم|ناشر=انصاریان|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفریان|نام=رسول|عنوان=حیات فکری و سیاسی امامان شیع|سال=۱۳۸۱|مکان=قم|ناشر=انصاریان|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جمعی از نویسندگان مجله حوزه|نام=|عنوان=چشم به راه مهدی (عج)|سال=۱۳۷۸|مکان=قم|ناشر=دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جوادی آملی|نام=عبدالله|عنوان=ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت|سال=۱۳۷۸|مکان=قم|ناشر=مرکز نشر اسراء|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جوادی آملی|نام=عبدالله|عنوان=عصاره خلقت: دربارهٔ امام زمان (عج)|سال=۱۳۹۰|مکان=قم|ناشر=اسراء|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جهانکهن|نام=سجاد|عنوان=ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان|سال=۱۳۹۳|مکان=|ناشر=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=جهانمهین|نام۱=شکرالله|تاریخ=۱۳۹۵|عنوان=طول عمر امام مهدی (ع) از منظر قرآن، روایات، تاریخ و علوم تجربی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1121599/طول-عمر-امام-مهدی-ع-از-منظر-قران-روایات-تاریخ-و-علوم-تجربی|ژورنال=درسهایی از مکتب اسلام|دوره=پنجاه و هشتم|شماره=ششصت و شصت و یکم|صفحات=۴۳–۴۹}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حاجیزاده|نام۱=محسن|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان|پیوند=|ژورنال=پایاننامه کارشناسیارشد جامعه المصطفی العالمیه، مؤسسه زبان و فرهنگشناسی|دوره=|شماره=|صفحات=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=حاکمیتِ جهانی عدالت و معنویت|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=45339|تاریخ=۲۵ فروردین ۱۳۹۹|تاریخ بازبینی=۲۸ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۱۰۰}}|وبگاه=پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حائریپور|نام۱=محمدمهدی|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=دستاوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/401395/دستاوردهای-اجتماعی-حکومت-امام-مهدی|ژورنال=مشرق موعود|دوره=یازدهم|شماره=چهل و چهارم|صفحات=۱۱۹–۱۴۴}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حر عاملی|نام=محمد بن الحسن|عنوان=اثبات الهداة|سال=۱۳۷۹|مکان=قم|ناشر=چاپخانه علمیه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حسن|نام=سعد محمد|عنوان=المهدیه فی الإسلام منذ أقدم العصور حتی الیوم: دراسه تاریخیه لتاریخها العقدی و السیاسی و الأدبی|سال=۱۳۷۳|مکان=قاهره|ناشر=جماعه الازهر للنشر و التالیف|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حسنپور|نام۱=مرتضی|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور|پیوند=https://www.mahdimag.ir/article_195538.html|ژورنال=مطالعات مهدوی|دوره=یازدهم|شماره=چهل و هشتم|صفحات=۲۵–۴۸}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حسینی زیدی|نام۱=سیّدابوالقاسم|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=بررسی عناصر سهگانه فکری، شکلی و ساختاری در دعای عصر غیبت|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1814552/بررسی-عناصر-سه-گانه-فکری-شکلی-و-ساختاری-در-دعای-عصر-غیبت|ژورنال=عصر آدینه|دوره=دوازدهم|شماره=بیست و نهم|صفحات=۱۱۱–۱۳۵|نام۲=حمید|نام خانوادگی۲=عباسزاده|نام۳=احمد|نام خانوادگی۳=محمدیان}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حسینی شیرگ|نام۱=سیدمرتضی|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن|پیوند=https://sokhanetarikh.com/articles/عوامل-گرایش-کیسانیه-به-جعل-و-تحریف-در-مه/|ژورنال=پژوهشنامه قرآن و حدیث|دوره=شانزدهم|شماره=سی و سوم|صفحات=۲۵–۴۶}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حلی|نام=حسن بن یوسف|عنوان=المستجاد من کتاب الإرشاد|سال=۱۴۱۷|مکان=قم|ناشر=بنیاد معارف اسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=محمود بدری|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خالد|نام۱=حسین|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/568891/تحلیل-مهدویت-ظهور-بدا-حکومت-مهدوی-در-احادیث-امام-جواد-علیه-السلام|ژورنال=مطالعات حدیثپژوهی|دوره=هشتم|شماره=پانزده|صفحات=۵۹–۸۲}}
* {{یادکرد وب|عنوان=خرافات و شایعات مربوط به ظهور امام زمان علیهالسلام|نشانی=https://mahdaviat.ir/khorafat-marbot-be-zohor/|تاریخ=۱۵ شهریور ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۲۲}}|وبگاه=وبسایت بنیاد حضرت مهدی موعود (ع)}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خسروی|نام۱=کبری|تاریخ=۱۳۹۲|عنوان=بررسی تطبیقی سیمای امام مهدی (عج) در شعر معاصر فارسی و عربی|پیوند=https://jccl.razi.ac.ir/article_104.html|ژورنال=کاوشنامه ادبیات تطبیقی|دوره=سوم|شماره=یازدهم|صفحات=۵۳–۸۷|نام۲=حسین|نام خانوادگی۲=چراغوش|نام۳=حدیث|نام خانوادگی۳=بابائی}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خمینی|نام=سید روحالله|عنوان=ولایت فقیه|سال=۱۳۷۳|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خمینی|نام=سید روحالله|عنوان=صحیفه نور|سال=۱۳۷۹|مکان=تهران|ناشر=سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=خلأ آموزههای مهدوی در معماری و شهرسازی امروز/ تزریق نگاه دینی و مهدوی؛ نوشداروی معماری آشفته مدرن|نشانی=https://www.hawzahnews.com/news/379852/خلأ-آموزه-های-مهدوی-در-معماری-و-شهرسازی-امروز-تزریق-نگاه-دینی|تاریخ=۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۱۲}}|وبگاه=خبرگزاری رسمی حوزه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=خلق آثار هنری در «چله مهدویت» و «رضوی» شهرستان ری|نشانی=https://farsnews.ir/Provinces/1682396227000209148/خلق-آثار-هنری-در-چله-مهدویت-و-رضوی-شهرستان-ری|تاریخ=۵ اردیبهشت ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۱۴}}|وبگاه=خبرگزاری فارس}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خلیلیان|نام۱=مهدی|تاریخ=۱۳۸۷|عنوان=معرفت و ولایت امام زمان (عج)|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/58459/معرفت-و-ولایت-امام-زمان-عج-|ژورنال=فرهنگ کوثر|دوره=یازدهم|شماره=هفتاد و چهارم|صفحات=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خویی|نام=سیدابوالقاسم|عنوان=معجم رجال الحدیث|سال=۱۳۷۲|مکان=قم|ناشر=مرکز نشر الثاقة الاسلامیة فی العالم|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=داودی|نام۱=شکیب|تاریخ=۱۴۰۴|عنوان=جهانبینی مهدوی در اشعار شکیب اصفهانی؛ تحلیل الگوهای ذهنی و استعارههای مفهومی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2796246/جهان-بینی-مهدوی-در-اشعار-شکیب-اصفهانی-تحلیل-الگوهای-ذهنی-و-استعاره-های-مفهومی|ژورنال=پژوهشنامه فرهنگ و معارف دینی|دوره=پنجم|شماره=دهم|صفحات=۱۲۶–۱۴۰|نام۲=روحالله|نام خانوادگی۲=کریمی نورالدینوند|نام۳=فاطمه|نام خانوادگی۳=عبداللهی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=در مورد مهدیه تهران در ویکی تابناک بیشتر بخوانید|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/tags/229940/1/مهدیه-تهران|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۸ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۱۰۷}}|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی تابناک}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ربانی خوراسگانی|نام=محمدصادق|عنوان=بررسی کارکردهای اجتماعی انتظار حضرت مهدی در ایران معاصر|سال=۱۳۸۸|مکان=قم|ناشر=مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رضوی|نام۱=سیدعباس|تاریخ=۱۴۰۳|عنوان=بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانههای ظهور حضرت مهدی (عج) در دیدگاه اهلسنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)|پیوند=|ژورنال=پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی|دوره=|شماره=|صفحات=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رنجبری حیدرباغی|نام۱=احمد|تاریخ=۱۳۹۲|عنوان=گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ|ژورنال=پژوهشهای مهدوی|دوره=دوم|شماره=پنجم|صفحات=۲۳–۵۶}}
* {{یادکرد وب|عنوان=رونمایی از نسخ خطی با موضوع مهدویت|نشانی=https://mirasmaktoob.com/رونمایی-از-نسخ-خطی-با-موضوع-مهدویت/|تاریخ=۲۰ اسفند ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۱۳}}|وبگاه=وبسایت مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب}}
* {{یادکرد وب|عنوان=زمان آغاز همایش بینالمللی گفتمان مهدویت در تمدن اسلامی اعلام شد|نشانی=https://isfahan.iau.ir/mahdaviat/fa/news/3091/زمان-آغاز-همایش-بین-المللی-گفتمان-مهدویت-در-تمدن-اسلامی-اعلام-شد|تاریخ=۸ آذر ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسین۵۰۴}}|وبگاه=وبسایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان)}}
* {{یادکرد وب|عنوان=زیارت امام عصر در روز جمعه|نشانی=http://ganjineh.valiasr-aj.com/liblist/288860/3320/|تاریخ=۱ فروردین ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۲۴ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۵}}|وبگاه=وبسایت مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولیعصر (عج)}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=زینلی|نام۱=غلامحسین|تاریخ=۱۳۸۱|عنوان=امام مهدی (ع) و طول عمر (پیشینه و دلائل)|پیوند=https://www.entizar.ir/article_70464.html?lang=fa|ژورنال=انتظار موعود|دوره=دوم|شماره=ششم|صفحات=۲۲۱–۲۵۰}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سامانی|نام۱=احسان|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=شاخصههای حکومت مهدوی زمینهساز صلح و امنیت جهانی|پیوند=https://sid.ir/paper/167739/fa|ژورنال=پژوهشهای اعتقادی-کلامی|دوره=هشتم|شماره=سی و یکم|صفحات=۷۳–۱۰۲}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۳۸۲|عنوان=خانه مهدی (ع) کجاست؟|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/180629/خانه-مهدی-ع-کجاست|ژورنال=مبلغان|دوره=پنجم|شماره=چهل و هفتم|صفحات=۱۲۷–۱۳۶}}
* {{یادکرد ژورنال|عنوان=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|پیوند=https://www.entizar.ir/article_73891.html|دوره=نهم|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۳۸۸|ژورنال=انتظار موعود|شماره=سی|صفحات=۸۹–۱۱۶}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سلیمیان|نام=خدامراد|عنوان=فرهنگنامه مهدویت|سال=۱۳۸۸|مکان=تهران|ناشر=بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج)|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=سلیمیان|نام=خدامراد|عنوان=درسنامه مهدویت|سال=۱۳۸۹|مکان=تهران|ناشر=بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج)|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۳۹۵|عنوان=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی (ع) در منابع اسلامی|پیوند=https://2.189.160.148/fa/article/357507/تبارشناسی-واژگانی-ظهور-مهدی-در-منابع-اسلامی|ژورنال=مشرق موعود|دوره=دهم|شماره=سی و هشتم|صفحات=۷–۲۴}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721226/تبارشناسی-واژگانی-ظهور-مهدی-علیه-السلام-در-منابع-اسلامی|ژورنال=مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت|دوره=|شماره=جلد دوم|صفحات=۱۴۹–۱۷۲}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۴۰۴|عنوان=تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی (ع) و کارکرد آن در تعیین مصداق|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق|ژورنال=جامعه مهدوی|دوره=ششم|شماره=یکم|صفحات=۱۶۶–۱۹۰}}
* {{یادکرد وب|عنوان= «سومین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی» با رویکرد تربیت اسلامی نسل منتظر برگزار میشود|نشانی=http://www.mahdi313.org/سومین-همایش-ملی-مهدویت-و-انقلاب-اسلام/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۱۲}}|وبگاه=وبسایت مرکز تخصصی مهدویت – حوزه علمیه قم}}
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=شبیری|نام=محمدجواد|مدخل=توقیع (۳)|دانشنامه=دانشنامه جهان اسلام (ج۸)|سال=۱۳۸۳|ناشر=بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|مکان=تهران|کوشش=|پیوند مدخل=https://rch.ac.ir/article/Details/10629?}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شجاعیمهر|نام۱=رضا|تاریخ=۱۴۰۴|عنوان=نشانهشناسی مناسک مهدویت و نقش آن در تابآوری جوامع شیعی|پیوند=https://www.asreadineh.ir/article_246773.html|ژورنال=عصر آدینه|دوره=هجدهم|شماره=دوم، پیاپی چهل و دوم|صفحات=۱۰۶–۱۲۸}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شرفی جم|نام۱=محمدرضا|تاریخ=۱۳۹۳|عنوان=آثار تربیتی فرهنگ انتظار در تقابل با چالشهای جدید خانواده|پیوند=https://journals.isu.ac.ir/article_57504.html|ژورنال=مطالعات معارف اسلامی و علوم تربیتی|دوره=دوم|شماره=دوم|صفحات=۱۰۵–۱۲۹}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شفیعی سروستانی|نام۱=ابراهیم|تاریخ=۱۳۸۰|عنوان=شیعه، انتظار، وظایف منتظران|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/62324/شیعه-انتظار-وظایف-منتظران|ژورنال=موعود|دوره=ششم|شماره=بیست و هشتم|صفحات=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شوشتری|نام=نورالله بن شریفالدین|عنوان=إحقاق الحق و إزهاق الباطل|سال=۱۴۰۹|مکان=قم|ناشر=کتابخانه عمومی حضرت آیتالله العظمی مرعشی نجفی (ره)|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=آیتالله محمود مرعشی نجفی، عبداللطیف حسینی کوهکمری، مرتضی فرجپور|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=شهگلی|نام۱=احمد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=ادلة عقلی ضرورت وجود حجت الهی و مسئله مهدویت|پیوند=https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1327048/ادله-عقلی-ضرورت-وجود-حجت-الهی-و-مسیله-مهدویت|ژورنال=تحقیقات کلامی|دوره=پنجم|شماره=هفدهم|صفحات=۷–۲۸|نام۲=عبدالحسین|نام خانوادگی۲=خسروپناه|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینهسازی ظهور امام زمان (عج)|نشانی=https://iqna.ir/fa/news/4331873/انقلاب-اسلامی-نقطه-آغاز-زمینهسازی-ظهور-امام-زمانعج|تاریخ=۱۵ بهمن ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۵ تیر ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=خبرگزاری ایکنا|نام خانوادگی۱=شیرمردی|نام۱=سید یدالله}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صادقی|نام=مصطفی|عنوان=تحلیل تاریخی نشانههای ظهور|سال=۱۳۸۹|مکان=قم|ناشر=باقری|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صافی گلپایگانی|نام=لطفالله|عنوان=پاسخ ده پرسش|سال=۱۳۷۵|مکان=قم|ناشر=مؤسسه انتشارات حضرت معصومه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صافی گلپایگانی|نام=لطفالله|عنوان=منتخب الأثر فی الإمام الثانی عشر (ع)|سال=۱۳۸۰|مکان=قم|ناشر=مکتبه آیهالله العظمی الصافی الگلپایگانی، وحده النشر العالمیه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صافی گلپایگانی|نام=لطفالله|عنوان=سلسله مباحث امامت و مهدویت|سال=۱۳۹۱|مکان=قم|ناشر=دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی صافی گلپایگان|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صالحی|نام۱=غلامرضا|تاریخ=۱۳۸۹|عنوان=ماهیتشناسی توقیعات حضرت مهدی (ع)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/693077/ماهیت-شناسی-توقیعات-حضرت-مهدی-ع|ژورنال=فرهنگ کوثر|دوره=سیزدهم|شماره=هشتاد و دوم|صفحات=۹۴–۱۰۱}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی بن حسین بن بابویه|عنوان=کمالالدین و تمام النعمه|سال=۱۳۹۵|مکان=قم|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی بن حسین بن بابویه|عنوان=خصال|سال=۱۴۰۳|مکان=قم|ناشر=جامعه مدرسین|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صفری|نام=عبدالخالق|عنوان=احکام فقهی مهدویت|سال=۱۴۰۳|مکان=|ناشر=پایاننامه کارشناسیارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صفری|نام۱=سید قاسم|تاریخ=۱۳۹۴|عنوان=خاستگاهشناسی متمهدیان در ادعای مهدویت بررسی موردی سید محمد نوربخش|پیوند=https://journals.urd.ac.ir/article_43294.html|ژورنال=پژوهشنامه امامیه|دوره=اول|شماره=اول|صفحات=۱۱۵–۱۳۳|نام۲=حامد|نام خانوادگی۲=قرائتی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طاووسی مسرور|نام=سعید|عنوان=مهدیه تهران، در فرهنگ سوگ شیعی|سال=۱۳۹۵|مکان=تهران|ناشر=خیمه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=محسن حسام مظاهری|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طبرسی|نام=فضل بن حسن|عنوان=إعلام الوری بأعلام الهدی|سال=۱۴۱۷|مکان=قم|ناشر=مؤسسة آل البیت علیهمالسلام لإحیاء التراث|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طبری|نام=محمد بن جریر|عنوان=دلائل الإمامة|سال=۱۳۷۱|مکان=قم|ناشر=بنیاد بعثت|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=طنین نام منجی در کویر؛ روایتی از حرکت جهانی «Who Is Imam Mahdi» در خراسان جنوبی|نشانی=https://www.shabestan.news/news/1884754/طنین-نام-منجی-در-کویر-روایتی-از-حرکت-جهانی-Who-Is-Imam-Mahdi|تاریخ=۳ خرداد ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۲۷ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۳۴}}|وبگاه=خبرگزاری شبستان}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طوسی|نام=محمد بن حسن|عنوان=الغیبة|سال=۱۴۱۱|مکان=قم|ناشر=دارالمعارف الاسلامیة|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=عاشوری|نام۱=حسن|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=نگاهی به عصر غیبت صغرا|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/63038/نگاهی-به-عصر-غیبت-صغرا|ژورنال=موعود|دوره=دوازدهم|شماره=چهل و سوم|صفحات=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=عبدالاحدی مقدم|نام۱=علیاکبر|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=چرایی گرایش مردم به مدعیان دروغین (مهدویت) و راهکارهای رویارویی با آن|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2018561/چرایی-گرایش-مردم-به-مدعیان-دروغین-مهدویت-و-راهکارهای-رویارویی-با-ان|ژورنال=مطالعات معنوی|دوره=یازدهم|شماره=بیست و نهم|صفحات=۹۵–۱۲۱|نام۲=سید مرتضی|نام خانوادگی۲=میرتبار|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=سنتهای نیمه شعبان؛ از دریافت براتِ رهایی از دوزخ تا جشن «حق لیلی»|نشانی=https://www.isna.ir/news/1403112518585/سنت-های-نیمه-شعبان-از-دریافت-برات-رهایی-از-دوزخ-تا-جشن-حق|تاریخ=۲۵ بهمن ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱۴ مرداد ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=خبرگزاری ایسنا|نام خانوادگی۱=عطاردی|نام۱=الهه}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=علیانسب|نام۱=سیدضیاءالدین|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=بررسی تعداد و مصادیق نشانههای حتمی قیام حضرت مهدی (ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آنها|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1675351/بررسی-تعداد-و-مصادیق-نشانه-های-حتمی-قیام-حضرت-مهدی-ع-در-روایات-شیعی-و-نقد-برخی-از-ان-ها|ژورنال=پژوهشنامه قرآن و حدیث|دوره=پانزدهم|شماره=بیست و ششم|صفحات=۲۲۵–۲۵۳|نام۲=سیدمجید|نام خانوادگی۲=نبوی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=غنوی|نام۱=امیر|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=درآمدی بر طرح اندیشه مهدویت در قرآن و سنت|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/909174/درامدی-بر-طرح-اندیشه-مهدویت-در-قران-و-سنت|ژورنال=مشرق موعود|دوره=هفتم|شماره=بیست و دوم|صفحات=۲۵–۴۰}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=فاضل مازندرانی|نام=اسدالله|عنوان=تاریخ ظهور الحق|سال=۱۹۸۰|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه ملی مطبوعات امری - نهاد انتشاراتی ملی جامعهٔ بهائیان ایران|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=عادل شفیع پور|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=فاطمه|نام۱=ایلیا|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=ویژگیهای حکومت امام مهدی (عج)|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/496692/ویژگی-های-حکومت-امام-مهدی-عج-|ژورنال=موعودپژوهی|دوره=سوم|شماره=ششم|صفحات=۷۹–۹۳|نام۲=مرضیه|نام خانوادگی۲=مکاری امیری|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=فراخوان بیستویکمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت اعلام شد|نشانی=http://www.mahdi313.org/فراخوان-بیستویکمین-همایش-بینالمل/|تاریخ=۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۹ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۱۱۸}}|وبگاه=وبسایت مرکز تخصصی مهدویت – حوزه علمیه قم}}
* {{یادکرد وب|عنوان=فراخوان مقاله بیست و یکمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت|نشانی=https://www.ayandehroshan.ir/news/1549/فراخوان-مقاله-بیست-یکمین-همایش-بین-المللی-دکترین-مهدویت|تاریخ=۲۰ آذر ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۱۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۵۰۲}}|وبگاه=وبسایت مؤسسه آینده روشن بشریت}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=فوزی|نام۱=یحیی|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=آرمان ظهور و تأثیرات آن بر گفتمان سیاسی جمهوری اسلامی ایران|پیوند=https://politicalstudy.ihcs.ac.ir/article_10890.html|ژورنال=جستارهای سیاسی معاصر|دوره=شانزدهم|شماره=چهارم|صفحات=۳۳۱–۳۷۳|نام۲=مصطفی|نام خانوادگی۲=احمدی|نام۳=سید صدرالدین|نام خانوادگی۳=موسوی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|نشانی=https://www.shora-gc.ir/fa/news/4707/قانون-اساسی-جمهوری-اسلامی-ایران|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۴ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۲۹}}|وبگاه=وبسایت شورای نگهبان}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=قزی|نام۱=رضا|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=دستاوردهای مدیریتی حکومت امام مهدی عج الله تعالی فرجه الشریف|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1720766/دستاوردهای-مدیریتی-حکومت-امام-مهدی-عج-الله-تعالی-فرجه-الشریف|ژورنال=همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی|دوره=|شماره=|صفحات=|نام۲=سید صمصامالدین|نام خانوادگی۲=قوامی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=قفاری|نام=ناصر بن عبدالله|عنوان=اصول مذهب الشیعه الامامیه الإثنی عشریه، نقدٌ و عرضٌ|سال=۱۴۱۵|مکان=قاهره|ناشر=بینا|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=قنبرینیک|نام۱=محسن|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=ویژگیهای اجتماعی جامعه منتظر از منظر آیتالله خامنهای|پیوند=https://www.entizar.ir/article_115056.html|ژورنال=انتظار موعود|دوره=نوزدهم|شماره=شصت و هفتم|صفحات=۲۷–۵۰}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=کاظمی|نام۱=شاهده پروین|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی (عج)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1795446/وضعیت-شیعیان-قبل-از-ظهور-امام-مهدی-عج|ژورنال=موعود پژوهی|دوره=دوم|شماره=چهارم|صفحات=۶۱–۷۹|نام۲=سیده فاطمه|نام خانوادگی۲=موسوی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=کرمی|نام۱=حمیدرضا|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=مهدویت در اندیشه مقام معظم رهبری (مدظله العالی)|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/545204/مهدویت-در-اندیشه-مقام-معظم-رهبری-مدظله-العالی-|ژورنال=مشرق موعود|دوره=هفدهم|شماره=شصت و ششم|صفحات=۷–۲۶}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کشی|نام=محمد بن عمر|عنوان=رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)|سال=۱۴۰۹|مکان=مشهد|ناشر=مؤسسه نشر دانشگاه مشهد|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=محمد بن حسن طوسی و حسن مصطفوی|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کلینی|نام=محمد بن یعقوب|عنوان=الکافی|سال=۱۳۶۵|مکان=تهران|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=کنفرانس «مفهوم مهدویت در اسلام» در آنتالیا برگزار میشود|نشانی=https://www.hawzahnews.com/news/1230008/کنفرانس-مفهوم-مهدویت-در-اسلام-در-آنتالیا-برگزار-می-شود|تاریخ=۲۷ بهمن ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۱۹}}|وبگاه=وبسایت خبرگزاری رسمی حوزه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=کنگره امام مهدی (عج) و آینده جهان چگونه برگزار میشود؟|نشانی=https://www.hawzahnews.com/news/312406/کنگره-امام-مهدی-عج-و-آینده-جهان-چگونه-برگزار-می-شود|تاریخ=۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۲|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۰۹}}|وبگاه=خبرگزاری رسمی حوزه}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=گرجیان عربی|نام۱=محمدمهدی|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=مبانی انسانشناسی انتظار و عوامل زمینهساز آن در اندیشه حضرت آیتالله خامنهای مدظله|پیوند=https://journals.dte.ir/article_71477.html?lang=en|ژورنال=جامعه مهدوی|دوره=دوم|شماره=یکم، شماره پیاپی سوم|صفحات=۷–۳۵}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=گودرزی|نام۱=مجتبی|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_122941.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=سیزدهم|شماره=یکم، پیاپی چهل و نهم|صفحات=۴۳–۶۸}}
* {{یادکرد وب|عنوان=گونهشناسی رویکردها به مهدویت در ایران امروز|نشانی=https://isfahan.iqna.ir/fa/news/3961931/گونهشناسی-رویکردها-به-مهدویت-در-ایران-امروز|تاریخ=11 فروردین 1400|تاریخ بازبینی=13 مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۲۵}}|وبگاه=خبرگزاری ایکنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=لحظههای ناب «انتظار» در «سینما» / بغضهایی که از جنس «سکوت» نیست|نشانی=https://farsnews.ir/Wire_Plus/1678277326000783426/لحظه-های-ناب-انتظار-در-سینما-بغض-هایی-که-از-جنس-سکوت-نیست|تاریخ=۱۷ اسفند ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۶۰۴}}|وبگاه=خبرگزاری فارس}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=لطفی|نام۱=محمدمهدی|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=کاردکردهای انتظار فرج در آموزههای دینی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1744871/کاردکردهای-انتظار-فرج-در-اموزه-های-دینی|ژورنال=ره توشه|دوره=بیست و چهارم|شماره=صد و سی|صفحات=۲۴۹–۲۵۸}}
* {{یادکرد وب|عنوان=کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران|نشانی=https://hawzah.net/fa/Article/View/97920/کاربست-آموزه-مهدویت-در-سپهر-سیاسی-انقلاب-اسلامی-ایران?rcIds=96279,96299,96300,104568,105741|تاریخ=۱ شهریور ۱۳۹۷|تاریخ بازبینی=۱۴ مرداد ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه|نام خانوادگی۱=لکزایی|نام۱=نجف}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=مرآة العقول فی شرح أخبار آلالرسول|سال=۱۴۰۴|مکان=تهران|ناشر=دارالکتب الإسلامیه|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مجموعه مقالات همایش ملی مهدویت، انقلاب اسلامی و تمدن نوین اسلامی|نشانی=https://civilica.com/l/137760/|تاریخ=۴ دی ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۰۵}}|وبگاه=وبسایت سیویلیکا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مجموعه مقالات اولین همایش ملی مهدویت و آیندهپژوهی|نشانی=https://civilica.com/l/113831/|تاریخ=۱۹ فروردین ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۰۸}}|وبگاه=وبسایت سیویلیکا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نیمهٔ شعبان در سراسر جهان|نشانی=https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5793/7760/97910/نیمه-ی-شعبان-در-سراسر-جهان|تاریخ=۴ دی ۱۳۹۲|تاریخ بازبینی=۱۰ مرداد ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه|نام خانوادگی۱=محبی|نام۱=کتایون}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=محمدی ریشهری|نام=محمد|عنوان=دانشنامه امام مهدی (عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ|سال=۱۳۹۳|مکان=قم|ناشر=دارالحدیث|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مدیرکل اروپا و آمریکا مجمع جهانی اهلبیت (ع) خبر داد: برگزاری همایشهای مهدوی در پنج قاره دنیا|نشانی=https://www.isna.ir/news/8904-10467/مديرکل-اروپا-و-آمريکا-مجمع-جهاني-اهل-بيت-ع-خبر-داد-برگزاري|تاریخ=۲۰ تیر ۱۳۸۹|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۲۰}}|وبگاه=خبرگزاری ایسنا}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مرادخانی|نام۱=حجتاله|تاریخ=۱۳۹۵|عنوان=تجلی گفتمان مهدویت در هنر معاصر ایران|پیوند=https://www.asreadineh.ir/article_124824.html|ژورنال=عصر آدینه|دوره=نهم|شماره=دوم، پیاپی ۱۸|صفحات=۱۷۸–۱۹۵|نام۲=حسین|نام خانوادگی۲=اکبرینسب|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مریجی|نام۱=شمسالله|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=ویژگیهای اجتماعی جامعه مهدوی از دیدگاه آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (ره)|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/545393/ویژگی-های-اجتماعی-جامعه-مهدوی-از-دیدگاه-آیت-الله-العظمی-صافی-گلپایگانی-ره-|ژورنال=جامعه مهدوی|دوره=سوم|شماره=دوم، پیاپی ششم|صفحات=۷۰–۹۲|نام۲=محسن|نام خانوادگی۲=قنبری نیک|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=معرفی ۲۰ کتاب داستانی دربارهٔ امام زمان (عج)|نشانی=https://defapress.ir/fa/news/577639/معرفی-۲۰-کتاب-داستانی-درباره-امام-زمان-عج|تاریخ=۱۷ اسفند ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۱۸}}|وبگاه=خبرگزاری دفاع مقدس}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=معنوی|نام۱=سید مجتبی|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=سیر تطور آثار مکتوب (برگزیده) مهدوی در سده اخیر حوزه علمیه قم|پیوند=https://www.entizar.ir/article_187631.html|ژورنال=انتظار موعود|دوره=بیست و سوم|شماره=هشتاد|صفحات=۹۳–۱۲۰}}
* {{یادکرد وب|عنوان=معنی اسم نرجس و نامهای هم آوا با آن + میزان فراوانی در ثبت احوال|نشانی=https://rasekhoon.net/article/show/1639877|تاریخ=۲۰ خرداد ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۲۱}}|وبگاه=وبسایت راسخون}}
* {{یادکرد وب|عنوان=خانواده باید نسل مهدوی تربیت کند|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=49837|تاریخ=۲۳ اسفند ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۹ مرداد ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای|نام خانوادگی۱=معینالاسلام|نام۱=مریم}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مطهری|نام=مرتضی|عنوان=قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ|سال=۱۴۰۲|مکان=تهران|ناشر=صدرا|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ملکیراد|نام۱=محمود|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=دستآوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_125351.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=یازدهم|شماره=دوم، پیایی چهل و دوم|صفحات=۱۲۵–۱۴۸|نام۲=مرتضی|نام خانوادگی۲=عبدیچاری|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=منتظرالقائم|نام=اصغر|عنوان=تاریخ امامت|سال=۱۳۹۶|مکان=قم|ناشر=دفتر نشر معارف|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=موسوی|نام۱=سیده فاطمه|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=واکاوی مفهوم انتظار و فضیلت آن در روایات|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/432907/واکاوی-مفهوم-انتظار-و-فضیلت-آن-در-روایات|ژورنال=موعودپژوهی|دوره=اول|شماره=دوم|صفحات=۶۹–۸۱|نام۲=مرضیه سادات|نام خانوادگی۲=حسینی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=موسوی خلخالی|نام=سید محمدمهدی|عنوان=حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه|سال=۱۳۸۰|مکان=قم|ناشر=دفتر انتشارات اسلامی|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مهدویت از دیدگاه قرآن در ماداگاسکار تبیین شد|نشانی=https://iqna.ir/fa/news/2363518/مهدويت-از-دیدگاه-قرآن-در-ماداگاسكار-تبيين-شد|تاریخ=۱۸ تیر ۱۳۹۱|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۱۵}}|وبگاه=خبرگزاری ایکنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مهدویت؛ پیونددهنده پویایی فردی و انسجام اجتماعی شیعه|نشانی=https://iqna.ir/fa/news/4302468/مهدویت-پیونددهنده-پویایی-فردی-و-انسجام-اجتماعی-شیعه|تاریخ=۲۳ شهریور ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۱۴ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۲۸}}|وبگاه=خبرگزاری ایکنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مهدویت در کلام امام خمینی رحمة الله علیه|نشانی=https://hawzah.net/fa/Article/View/92309/مهدویت-در-کلام-امام-خمینی-رحمة-الله-علیه|تاریخ=۲۲ تیر ۱۳۹۰|تاریخ بازبینی=۱۴ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۳۰}}|وبگاه=وبسایت پایگاه اطلاعرسانی حوزه}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مهدیپور|نام=علیاکبر|عنوان=راز طول عمر امام زمان (عج) از دیدگاه علم و ادیان|سال=۱۳۷۸|مکان=تهران|ناشر=طاووس بهشت|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=میرخانی|نام۱=عزت السادات|تاریخ=۱۳۸۵|عنوان=ولایتباوری و امامت محوری در فقه جعفری|پیوند=https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/69549/ولایت-باوری-و-امامت-محوری-در-فقه-جعفری|ژورنال=فقه و حقوق خانواده|دوره=یازدهم|شماره=چهل و یک و چهل و دوم|صفحات=۱۱–۴۴}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=میردامادی|نام=سید صدرا|عنوان=مهدیه، در فرهنگ سوگ شیعی|سال=۱۳۹۵|مکان=تهران|ناشر=خیمه|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=میزبانی موکب جامعه قرآنی قم از زائران مسجد جمکران + عکس|نشانی=https://isfahan.iqna.ir/fa/news/4043936/میزبانی-موکب-جامعه-قرآنی-قم-از-زائران-مسجد-جمکران-عکس|تاریخ=۲۷ اسفند ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۵ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۱۵}}|وبگاه=خبرگزاری ایکنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نامگذاری خیابان و میدانی به نام «مسجد مقدس جمکران» در شهرها یکی از راهکارهای تقویت فرهنگ انتظار است|نشانی=https://qomshora.ir/17088/نامگذاری-خیابان-و-میدانی-به-نام-مسج/|تاریخ=۷ خرداد ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۸ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۱۰۳}}|وبگاه=وبسایت شورای اسلامی شهر مقدس قم}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نامگذاری صحیح معابر شهری از راههای مؤثر در حفظ فرهنگ بومی است|نشانی=https://iqna.ir/fa/news/3341555/نامگذاری-صحیح-معابر-شهری-از-راههای-موثر-در-حفظ-فرهنگ-بومی-است|تاریخ=۲۱ مرداد ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۲۸ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۱۰۶}}|وبگاه=خبرگزاری ایکنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نامگذاری مکانهای مناسب به نام امام زمان از شعائر الهی است|نشانی=https://www.shabestan.news/news/463084/نامگذاری-مکان-های-مناسب-به-نام-امام-زمان-از-شعائر-الهی-است|تاریخ=۱۳ خرداد ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۲۸ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۱۰۴}}|وبگاه=خبرگزاری شبستان}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نحوهٔ توسل به امام زمان|نشانی=https://www.sarpoosh.com/religion/religious-articles/appeal-imamzaman-32.html|تاریخ=اردیبهشت ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۲۵ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۷}}|وبگاه=وبسایت سرپوش مذهبی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نخستین همایش ملی تربیت مهدوی|نشانی=https://acu.razi.ac.ir/fa/w/نخستین-همایش-ملی-تربیت-مهدوی|تاریخ=۱۴ تیر ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۰۶}}|وبگاه=وبسایت دانشگاه رازی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نشست تخصصی مهدویت و انتظار از دیدگاه مذاهب اسلامی با حضور اساتید حوزه و دانشگاه|نشانی=https://sanandaj.iau.ir/fa/news/500/نشست-تخصصی-مهدویت-و-انتظار-از-دیدگاه-مذاهب-اسلامی-با-حضور-اساتید-حوزه-و-دانشگاه|تاریخ=۱۶ اسفند ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۱۳}}|وبگاه=وبسایت دانشگاه آزاد واحد سنندج}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=نصیری|نام۱=محمد|تاریخ=۱۳۸۶|عنوان=برکات وجودی حضرت ولی عصر (عج) در عصر غیبت|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/382148/برکات-وجودی-حضرت-ولی-عصر-عج-در-عصر-غیبت|ژورنال=حصون|دوره=چهارم|شماره=دوازدهم|صفحات=۱۰۰–۱۱۱}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان (عج)|نشانی=https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج|تاریخ=۷ تیر ۱۳۹۰|تاریخ بازبینی=۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|فلسطین۴۰۱}}|وبگاه=خبرگزاری خبر آنلاین}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نقد مستند «ظهور بسیار نزدیک است» در اصفهان|نشانی=https://www.hawzahnews.com/news/248848/نقد-مستند-ظهور-بسیار-نزدیک-است-در-اصفهان|تاریخ=۵ اردیبهشت ۱۳۹۰|تاریخ بازبینی=۲۹ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۱۱۶}}|وبگاه=خبرگزاری رسمی حوزه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نقش فرزندآوری در سربازسازی و زمینهسازی ظهور|نشانی=https://iqna.ir/fa/news/4265408/نقش-فرزندآوری-در-سربازسازی-و-زمینهسازی-ظهور|تاریخ=۲۳ بهمن ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۱۴ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۳۲}}|وبگاه=خبرگزاری ایکنا}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=نعمانی|نام=ابیعبدالله محمد بن ابراهیم بن جعفر|عنوان=الغیبة|سال=۱۴۲۲|مکان=قم|ناشر=انوار الهدی|پیوند=|کوشش=فارس حسون کریم|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به زندگانی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه|نشانی=https://shiastudies.com/fa/نگاهی-به-زندگانی-امام-مهدی-عجل-الله-تعا/?utm_source=chatgpt.com|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۰۰}}|وبگاه=وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی به مسجد قائم اردبیل / مکانی که معماری و هنر اسلامی تجلی میکند|نشانی=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1393/07/17/523179/نگاهی-به-مسجد-قائم-اردبیل-مکانی-که-معماری-و-هنر-اسلامی-تجلی-می-کند|تاریخ=۱۷ مهر ۱۳۹۳|تاریخ بازبینی=۲۸ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۱۰۸}}|وبگاه=خبرگزاری تسنیم}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=واحد تحقیقات مسجد مقدس جمکران|نام=|عنوان=کرامات حضرت مهدی (عج) و فرازهایی از توقیعات مقدس بقیةالله الاعظم|سال=۱۳۷۴|مکان=قم|ناشر=مسجد جمکران|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=واعظی|نام۱=محمود|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|پیوند=https://journal.ut.ac.ir/article_94057.html|ژورنال=فلسفه و کلام اسلامی|دوره=پنجاه و ششم|شماره=یکم|صفحات=۹۴–۸۱|نام۲=حسین|نام خانوادگی۲=رضایی|نام۳=رضا|نام خانوادگی۳=فقیهزاده}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ورمزیار|نام۱=مصطفی|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=ذوق ادبی شیخ بهایی در خدمت معارف مهدوی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1695988/ذوق-ادبی-شیخ-بهایی-در-خدمت-معارف-مهدوی|ژورنال=عصر آدینه|دوره=یازدهم|شماره=بیست و هفتم|صفحات=۷۲–۸۶|نام۲=مرضیه|نام خانوادگی۲=ورمزیار|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=وظایف منتظران در مجموعه تلویزیونی موعود بیان میشود|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/94768/وظايف-منتظران-در-مجموعه-تلويزيوني-موعود-بيان-مي-شود|تاریخ=۲۳ تیر ۱۳۸۳|تاریخ بازبینی=۲۹ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۱۱۵}}|وبگاه=خبرگزاری مهر}}
* {{یادکرد وب|عنوان=ولادت امام زمان (عج)|نشانی=https://aglib.ir/ولادت-امام-زمان-ع/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۹ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۱۱۲}}|وبگاه=وبسایت کتابخانه حضرت آیتالله العظمی گلپایگانی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ولیزاده|نام۱=محمدجواد|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|پیوند=https://www.entizar.ir/article_75114.html|ژورنال=انتظار موعود|دوره=دوازدهم|شماره=سی و هشتم|صفحات=۶۷–۹۰}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=هادی|نام۱=زینب|تاریخ=۱۴۰۴|عنوان=تحلیلی بر آثار تجسمی معاصر ایران با موضوع ظهور حضرت مهدی|پیوند=https://civilica.com/doc/2428878/|ژورنال=چهارمین کنفرانس بینالمللی معماری، عمران، شهرسازی، محیط زیست و افقهای هنر اسلامی در بیانیه گام دوم انقلاب|دوره=|شماره=|صفحات=|نام۲=فهیمه|نام خانوادگی۲=زارعزاده|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=هادیزاده|نام۱=محمدتقی|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=بداء و نشانههای حتمی ظهور|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_143823.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=پانزدهم|شماره=پنجاه و نه|صفحات=۸۹–۱۱۶|نام۲=حبیب|نام خانوادگی۲=توحید|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=هدیهای از جنس حیات برای پویش بقیةالله|نشانی=https://rasanews.ir/fa/news/801615/هدیهای-از-جنس-حیات-برای-پویش-بقیهالله|تاریخ=۶ دی ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۷ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۳۱}}|وبگاه=خبرگزاری رسا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=همایش ملی مهدویت محور وحدت در مذاهب اسلامی|نشانی=https://mahdaviat.ir/hamayesh-mahdaviat-mehvar-vahdat/|تاریخ=۳۰ مرداد ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۱۱ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۵۱۰}}|وبگاه=وبسایت بنیاد حضرت مهدی موعود (عج)}}
* {{یادکرد وب|عنوان=همایش ملی مهدویت و هنر|نشانی=https://civilica.com/l/183594/|تاریخ=۱۴ دی ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۰۱}}|وبگاه=وبسایت سیویلیکا}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=یزدانی نورگورانی|نام۱=زینب|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=زندگی پس از ظهور حضرت مهدی موعود عجالله از دیدگاه قرآن کریم و روایات|پیوند=|ژورنال=پایاننامه کارشناسیارشد دانشگاه پیامنور استان خوزستان، مرکز پیامنور دزفول|دوره=|شماره=|صفحات=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=۱۰۰ هزار بسته معیشتی به نیت سلامتی و تعجیل در فرج آقا امام زمان (عج) در ایام نیمه شعبان در فارس توزیع میشود|نشانی=https://www.shabestan.news/news/1156802/۱۰۰-هزار-بسته-معیشتی-به-نیت-سلامتی-و-تعجیل-در-فرج-آقا-امام-زمان|تاریخ=۲۱ اسفند ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۷ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۳۶}}|وبگاه=خبرگزاری شبستان}}
* {{یادکرد وب|عنوان=12 دعای مهدوی زمان غیبت از دعای ندبه تا دعای غریق|نشانی=https://farsnews.ir/Culture/1422006420000792119/12-دعای-مهدوی-زمان-غیبت-از-دعای-ندبه-تا-دعای-غریق|تاریخ=۳ بهمن ۱۳۹۳|تاریخ بازبینی=۲۴ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۴}}|وبگاه=خبرگزاری فارس}}
* {{یادکرد وب|عنوان=#امام زمان (عج)(322 مورد)|نشانی=http://music.iranseda.ir/taglist/?t=امام%20زمان%20(عج)|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۱۳ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|مهدی۶۰۷}}|وبگاه=وبسایت صدای جمهوری اسلامی ایران}}
{{پایان منابع}}
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=یزدانی نورگورانی|نام۱=زینب|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=زندگی پس از ظهور حضرت مهدی موعود عجالله از دیدگاه قرآن کریم و روایات|پیوند=|ژورنال=پایاننامه کارشناسیارشد دانشگاه پیامنور استان خوزستان، مرکز پیامنور دزفول|دوره=|شماره=|صفحات=}}
[[رده:مصورسازی]]
نسخهٔ کنونی تا ۲۶ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۵۰
امام مهدی
خوشنویسی اسلامی نام «محمد المهدی» در مسجدالنبی
امام مهدی؛ محمد بن حسن عسکری و امام دوازدهم شیعیان دوازدهامامی.
محمد بن حسن عسکری، بنا بر باور شیعیان دوازدهامامی، دوازدهمین و آخرین امام و همان مهدی موعود است. وی در سال ۲۵۵ق در سامرا زاده شد و پساز درگذشت پدرش، امام حسن عسکری، در سال ۲۶۰ق به امامت رسید. بر پایه منابع شیعه، بهسبب مراقبت و فشار حکومت عباسی، ولادت او پنهان نگاه داشته شد و این امر پساز درگذشت امام یازدهم به اختلاف و پیدایش فرقههایی در میان شیعیان انجامید؛ اما با فعالیت نائبان خاص و صدور توقیعات، اعتقاد به امامت او تثبیت شد و در نهایت مذهب شیعه دوازدهامامی استمرار یافت. بر اساس این باور، امام مهدی از سال ۲۶۰ تا ۳۲۹ق در دوره غیبت صغری از طریق چهار نایب خاص با شیعیان ارتباط داشت و پساز آن، با آغاز غیبت کبری، ارتباط مستقیم او با پیروانش پایان یافت. شیعیان معتقدند که او زنده است و در آخرالزمان ظهور خواهد کرد و با برپایی حکومتی جهانی، عدالت را جایگزین ستم خواهد ساخت. مسئله غیبت و تبیین آن، انتظار فرج، جایگاه امام مهدی در قرآن و حدیث، امکان دیدار در عصر غیبت و انتساب مکانهایی مانند سرداب غیبت، مسجد سهله و مسجد جمکران به وی، از مهمترین مباحث مرتبط با او در اندیشه و فرهنگ شیعه بهشمار میرود.
زندگی و خانواده
امام مهدی، دوازدهمین امام شیعیان دوازدهامامی، بنابر منابع شیعه در نیمه شعبان سال ۲۵۵ق[۱][۲] یا ۲۵۶ق[۳] در سامرا و در خانه امام حسن عسکری متولد شد؛ هرچند دربارهٔ تاریخ دقیق ولادت او اختلافنظر وجود دارد.[۴] در منابع، نام مادرش به صورتهای نرجس،[۵] سوسن، صقیل (صیقل)، ریحانه،[۶] حدیثه، حکیمه، ملیکه و خمط ثبت شده[۷] و گزارشهای مربوط به هویت و زندگی وی نیز یکسان نیست.[۸][۹] بر اساس این منابع، بهدلیل مراقبت و فشار حکومت عباسی، ولادت او پنهان نگهداشته شد[۱۰] و تنها شماری از نزدیکان و یاران مورد اعتماد امام حسن عسکری،[۱۱] از جمله حکیمه خاتون، دختر امام جواد و عمه امام حسن عسکری، از آن آگاه بودند.[۱۲] بیشتر منابع شیعه و شماری از منابع اهل سنت، امام مهدی را تنها فرزند امام حسن عسکری معرفی کردهاند.[۱۳]
نام، کنیه و القاب
نام او، محمد[۱۴] و کنیههای مشهور او ابوالقاسم، ابوجعفر[۱۵] و ابوعبدالله است.[۱۶] در منابع روایی و تاریخی، بین ۱۸۰ تا ۳۱۰ لقب برای او ذکر شده است[۱۷] که بقیةالله، حجت، قائم، منتظر و مهدی از مشهورترین آنها بهشمار میروند.[۱۸]
عمر امام مهدی
بنابر باور شیعیان امامیه عمر امام مهدی تا سال ۱۴۴۸ق بیش از ۱۱۹۲ سال برآورد میشود.[۱۹][۲۰] ابنتیمیه و ناصر القفاری، طولانیبودن عمر امام مهدی را غیرممکن دانسته و آن را از دلایل انکار تولد او برشمردهاند.[۲۱][۲۲] ناسازگاری عمر طولانی با یافتههای زیستشناسی و نبود شواهد تجربی از مهمترین شبهات در این زمینه هستند.[۲۳]
عالمان شیعه در تبیین این باور، با تفکیک میان امکان عقلی، امکان علمی و وقوع عادی و با استناد به نمونههای قرآنی، روایی،[۲۴][۲۵] تاریخی و ظرفیتهای زیستشناسی،[۲۶][۲۷] این اشکالها را نافی امکان حیات طولانی نمیدانند[۲۸][۲۹] و نمونههایی مانند حضرت نوح،[۳۰]خضر[۳۱] و عیسی[۳۲] و گزارش افراد مُعَمَّر در منابع تاریخی را بهعنوان شاهد ذکر کردهاند.[۳۳] در منابع ادیان الهی مانند سِفر تکوین تورات نمونههایی با عمرهای طولانی یاد شده است.[۳۴]
ازدواج امام مهدی
گروهی از پژوهشگران با استناد به برخی روایات حاوی اسامی فرزندان امام و جایگاه ازدواج بهعنوان سنت پیامبر، وقوع آن را محتمل یا ثابت دانستهاند.[۳۵][۳۶] دیدگاه دیگر، ازدواج را با فلسفه غیبت و پنهانزیستی امام ناسازگار میشمارند. گروهی دیگر مانند سید محمد صدر،[۳۷] محدث نوری[۳۸] و علیاکبر نهاوندی[۳۹] با وجود محتمل دانستن ازدواج، بیان کردهاند که شواهد موجود برای اثبات یا رد قطعی ازدواج کافی نیست.[۴۰][۴۱]
مکان زندگی
امام مهدی از زمان تولد تا آغاز غیبت صغری در سامرا زندگی میکرد و سرداب خانه امام حسن عسکری از زمان ولادت بهعنوان محل اقامت او یاد شده است.[۴۲] در برخی روایات از حضور او در مدینه و مکانهایی مانند ذیطُوی، کوه رضوی، دشتها، بیابانها و جزیره خضرا نیز بهعنوان محل اقامت او یاد شده است.[۴۳][۴۴] همچنین در منابع روایی، مسجد سهله محل اقامت و کوفه مرکز حکومت او در دوران ظهور معرفی شده است.[۴۵][۴۶]
امامت و دوران غیبت
امامت مهدی پساز درگذشت امام حسن عسکری در سال ۲۶۰ق آغاز شد[۴۷] و تا زمان فرارسیدن ظهورش در آخرالزمان در غیبت زندگی میکند. غیبت بهعنوان یکی از سنتهای الهی و دارای پیشینه در پیامبران و امتهای پشین[۴۸][۴۹] بهمعنای پنهانبودن شخص امام مهدی از شناخت عمومی است.[۵۰] برای اثبات امامت وی به مجموعهای از روایات و دیگر ادله نقلی استناد شده است.[۵۱][۵۲]
غیبت صغری
برخی آغاز غیبت صغرا را همزمان با تولد مهدی در سال ۲۵۵ق و برخی دیگر از آغاز امامت او در سال ۲۶۰ق دانستهاند.[۵۳] امام مهدی در این دوره از طریق چهار نایب خاص به نامهای عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری، با شیعیان ارتباط داشت و از راه سازمان وکالت و صدور توقیعات، به پاسخگویی به مسائل دینی، رسیدگی به امور مالی، مقابله با مدعیان دروغین نیابت و حفظ انسجام جامعه شیعه میپرداخت.[۵۴][۵۵]
غیبت کبری و نیابت عامه
غیبت کبری با درگذشت علی بن محمد سمری، چهارمین نایب خاص بنابر روایت مشهور در سال ۳۲۹ق آغاز شد.[۵۶] اندکی پیشاز وفات او، توقیعی از امام مهدی صادر شد که ضمن پیشبینی زمان درگذشت وی، تعیین نیابت خاصه را نهی و آغاز غیبت کبری را اعلام میکرد.[۵۷][۵۸] فقیهان امامیه با استناد به روایات از جمله مقبوله عمر بن حنظله،[۵۹] فقهای جامعالشرایط را نایبان عام امام در عصر غیبت معرفی کردهاند.[۶۰]ولایت فقیه بهعنوان الگوی مطلوب اداره جامعه در عصر غیبت تبیین شده است؛ اگرچه در مورد حدود آن تفاوت دیدگاه وجود دارد.[۶۱][۶۲]
فلسفه غیبت
در برخی روایات، حکمت نهایی غیبت امام مهدی از اسرار الهی دانسته شده که پساز ظهور روشن خواهد شد.[۶۳] با این حال، در منابع روایی، حکمتهایی مانند حفظ جان امام مهدی،[۶۴] آزمایش و پالایش ایمان مؤمنان،[۶۵] دشواری حفظ ایمان در دوران طولانی غیبت و آشکار شدن استواری اعتقاد منتظران،[۶۶] بیعتنکردن با حکومتهای ستمگر و فراهمشدن امکان اجرای کامل احکام الهی هنگام ظهور،[۶۷][۶۸] تأدیب و تربیت انسانها[۶۹] و فراهم نبودن شرایط سیاسی و اجتماعی برای تحقق حکومت جهانی اسلام، از مهمترین فلسفههای غیبت شمرده شدهاند.[۷۰] بسترهای اجتماعی چون رفتار مردم، فراهمنبودن امنیت برای امام و مهیا نبودن شرایط پذیرش رهبری او، از عوامل استمرار غیبت دانسته شدهاند.[۷۱][۷۲]
برخی از کارکردهای شمرده شده برای وجود امام مهدی در دوران غیبت مانند خورشید پشت ابر[۷۳] عبارتند از: استمرار حجت الهی، هدایت معنوی انسانها، واسطه بودن در فیض الهی، پاسداری و صیات از معارف دینی، حفظ جامعه مؤمنان، امیدبخشی به تحقق عدالت جهانی و فراهم شدن زمینههای ظهور برای رشد اعتقادی، اخلاقی، علمی و اجتماعی و آمادگی جامعه برای پذیرش حکومت مهدوی.[۷۴]
ملاقات با امام مهدی در دوران غیبت
گروهی با استناد به گزارشهای تاریخی، برخی روایات و نقل دیدار شماری از عالمان و صالحان، وقوع ملاقات را ممکن دانستهاند و آثاری نیز در اینباره تألیف کردهاند.[۷۵][۷۶] در برخی از روایات برای دیدار با امام مهدی دعاها و اعمالی نیز ذکر شده است.[۷۷] در مقابل، گروهی دیگر با استناد به توقیع علیبنمحمد سَمُری، ناشناسبودن امام زمان و امتحان شیعیان در دوران غیبت، ادعای ملاقات در دوران غیبت کبری را مردود شمردهاند.[۷۸][۷۹]
چالشهای دوران غیبت
برخی آزمونهای اعتقادی و اجتماعی زمان غیبت عبارتاند از: ظهور مدعیان دروغین مهدویت،[۸۰] شکلگیری جریانهای مدعی نیابت،[۸۱] تعیین وقت ظهور،[۸۲] تطبیق شتابزده نشانههای ظهور بر رخدادهای زمان،[۸۳] تفسیرهای غیرمستند از نشانههای ظهور، معرفی او بهعنوان شخصیتی جنگطلب، خونریز و متحجر، مشروط دانستن ظهور به گسترش فساد، نسبت دادن مخالفت او با علم و فناوری، برگزاری برخی آیینهای فاقد پشتوانه معتبر و رواج خوابها، کرامات و نقلهای عامیانه دربارهٔ ظهور.[۸۴]
در طول دوران غیبت، افرادی مانند سید علیمحمد باب، بنیانگذار فرقه بابیه[۸۵] و غلاماحمد قادیانی[۸۶] و گروههایی مانند شیخیه، بابیه، ازلیه و بهائیه[۸۷] با ادعای نبوت، نیابت یا مهدویت ظهور کردهاند.[۸۸] عواملی مانند قدرتطلبی، توهم درونی، فریب دشمنان اسلام و مبارزه با ظلم و ستم،[۸۹] جهل، برداشتهای سطحی از آموزههای دینی، استناد به روایات ضعیف، نابسامانیهای اجتماعی و اقتصادی،[۹۰] گرایشهای صوفیانه، برخی مبانی و آموزههای عرفانی،[۹۱] نجاتباوری مهدوی، رواج باورهای خرافی، دگرگونی گفتمان مذهبی و خلأ معنوی از زمینههای گسترش این مدعیان ذکر شدهاند. بیشتر عالمان شیعه با استناد به روایات و پایان یافتن نیابت خاص، این ادعاها را انحرافی، تفرقه انگیز[۹۲] و مردود شمردهاند و جایگزینی گفتمان عقلانی بهجای گفتمان احساسی در تبلیغات دینی و متون آموزشی را ضروری دانستهاند.[۹۳]
روایات و آثار
راویان مختلف بیشاز شش هزار حدیث دربارهٔ مهدویت روایت کردهاند[۹۴] که موضوعاتی مانند شخصیت امام مهدی،[۹۵] فضیلت انتظار فرج،[۹۶] حوادث و نشانههای ظهور،[۹۷][۹۸] ویژگیهای منتظران[۹۹] و وضعیت جهان پساز ظهور را دربر میگیرند.[۱۰۰] این مجموعه روایی، مباحثی مانند توحید، فلسفه غیبت، ویژگیهای جامعه عصر ظهور و نسبت میان معنویت و عدالت را تبیین میکند.[۱۰۱][۱۰۲] همچنین، در این آثار به تبیین وظایف عبادی و اجتماعی، حاکمیت حق، عقلانیت، پاسداری از حدود الهی و اصلاح جهانی پرداخته شده و از منابع اصلی در پژوهشهای کلامی و فقهی مهدویت بهشمار میروند.[۱۰۳][۱۰۴][۱۰۵]
توقیعات
در کتاب الغیبة شیخ طوسی، توقیعات صادرشده از سوی امام مهدی در بخشی مستقل گردآوری و نقل شده است.
آثار و روایات امام مهدی، عمدتاً در قالب توقیعات، ادعیه و گزارشهای سیره نقل شدهاند.[۱۰۶] توقیعات، بر اساس موضوع، مخاطب، کارکرد و زمان صدور دستهبندی شدهاند.[۱۰۷] این نامهها گاه به خط امام، گاه به املای او و بهوسیله نواب اربعه و گاه همراه با مهر وی نوشته میشد و در برخی موارد نیز امام مهدی بر نگارش آنها به خط خود تصریح کرده است.[۱۰۸][۱۰۹] حدود یکصد توقیع از امام مهدی گزارش شده که بخش عمدهٔ آنها در کتابهای کمالالدین ازشیخ صدوق و الغیبة از شیخ طوسی گرد آمده است. از مشهورترین آنها توقیع «اَمّا الحوادث الواقعة» است که در برخی مباحث فقهی، از جمله ولایت فقیه استفاده میشود.[۱۱۰][۱۱۱] انتساب دو توقیع منسوب به شیخ مفید در عصر غیبت کبری، از سوی برخی پژوهشگران رد شده است.[۱۱۲][۱۱۳][۱۱۴][۱۱۵]
محتوای توقیعات امام مهدی به چهار حوزه اصلی دستهبندی شده است:
مسائل اعتقادی و کلامی: از جمله تبیین امامت، نهی از تعیین زمان ظهور، پاسخ به پرسشهای کلامی، تفسیری و حدیثی و معرفی امام.[۱۱۶]
احکام فقهی و مواعظ اخلاقی: شامل پاسخ به مسائل شرعی مانند طهارت، نماز، خمس، روزه، حج، معاملات و نکاح، همراه با توصیههای اخلاقی.
دعاها، کرامات و امور شخصی: مانند پاسخ به درخواست دعا، رسیدگی به برخی امور مالی و فردی، حمایت از مظلومان و بشارت به رفع گرفتاریها.
مدیریت سازمان وکالت و مقابله با مدعیان: شامل نصب و عزل وکیلان، رسیدگی به وجوه شرعی، رد و لعن مدعیان دروغین نیابت و اعلام موضع دربارهٔ افراد و جریانهای منحرف.[۱۱۷][۱۱۸][۱۱۹]
کرامات
گزارشهای متعددی دربارهٔ کرامات منسوب به امام مهدی نقل شده است که از جمله در آثاری مانند کمالالدین و تمامالنعمه، الخرائج، بحارالانوار و النجمالثاقب گردآوری شدهاند.[۱۲۰] همچنین در کتاب کرامات حضرت مهدی و فرازهایی از توقیعات او، حدود ۴۰ کرامت منسوب به او گزارش شده است.[۱۲۱]
توسل و زیارت
در منابع مهدویت، دعا، توسل، زیارت و عمل به آموزههای دینی از مهمترین راههای معرفت و ارتباط با امام مهدی شمرده شدهاند. پژوهشگران، ساختار این دعاها را در سه بُعد فکری، شکلی و ساختاری بررسی کردهاند و بر این باورند که محور اصلی آنها، شناخت امام، تبیین آموزههای غیبت، انتظار، ظهور و تقویت پیوند معنوی با امام است.[۱۲۲]
در منابع روایی شیعه، دعاها و زیارتهای متعددی به امام مهدی منسوب یا برای ارتباط با او توصیه شده است؛ از جمله دعای فرج با عبارت اللهم عظم البلاء، دعای یا من أظهر الجمیل، دعای اللهم رب النور العظیم، دعای اللهم ارزقنا توفیق الطاعة، دعای سهم اللیل، دعای هر روز ماه رجب، دعای اللهم إنی أسألک بالمولودین فی رجب، دعای اللهم إنی أسألک بمعانی جمیع ما یدعوک به ولاة أمرک، زیارت ناحیه مقدسه و زیارت الشهداء،[۱۲۳]دعای ندبه، دعای افتتاح، دعای غریق، دعای عهد، دعای سلامتی امام در اعمال شب ۲۳ ماه رمضان، دعای توفیق طاعت با عبارت اللهم ارزقنا توفیق الطاعة، دعای اللهم عرفنی نفسک، صلوات ضراب اصفهانی، صلوات بر امام با عبارت ااَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلیٰ وَلِیِّکَ وَ ابْنِ أَوْلِیٰائِکَ، زیارت آلیاسین[۱۲۴] و زیارت روز جمعه السَّلامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ السَّلامُ عَلَیْکَ یَا عَیْنَ اللَّهِ فِی خَلْقِهِ السَّلامُ.[۱۲۵] همچنین در این منابع، توسل به امام مهدی برای رفع گرفتاریها و برآورده شدن حاجات، همراه با ذکرهای ویژه مانند یا فارسَ الحِجازِ اَدرِکنی در سحر جمعه، ذکر یا حجةُ القائم ۵۷۰ مرتبه، ذکر یا اللهُ یا محمدُ یا علیُ یا فاطمةُ یا حسنُ یا حسینُ یا صاحبَ الزمانِ ادرکنی بین نماز مغرب و عشا و اعمالی مانند صلوات و نمازهای توسل و استغاثه، توصیه شده است.[۱۲۶]
در باور شیعیان، «ظهور» به آشکار شدن امام مهدی پساز دوره غیبت و آغاز مأموریت او برای برپایی حکومت جهانی عدالت گفته میشود.[۱۲۷][۱۲۸][۱۲۹] در روایات، علاوه بر واژهٔ ظهور، تعابیری مانند قیام، خروج، بعث و امر نیز برای اشاره به این رویداد بهکار رفته است؛ هرچند بسیاری از پژوهشگران، قیام را مرحلهای پساز ظهور میدانند.[۱۳۰][۱۳۱][۱۳۲][۱۳۳][۱۳۴][۱۳۵][۱۳۶][۱۳۷][۱۳۸] ظهور از آموزههای بنیادین مهدویت بهشمار میرود و بر حتمی بودن وقوع آن در روایات تأکید شده است.[۱۳۹][۱۴۰]
اندیشمندان شیعه، نشانههای ظهور را به دو دسته حتمی و غیرحتمی تقسیم کردهاند.[۱۴۱] قیام یمانی، خروج سفیانی، صیحه آسمانی، کشته شدن نفس زکیه و خسف بیداء از نشانههای حتمی بهشمار میروند، در حالی که نشانههای غیرحتمی زمان مشخصی برای ظهور تعیین نمیکنند.[۱۴۲][۱۴۳][۱۴۴] در منابع شیعه، بیان این نشانهها با هدف تقویت باور به مهدویت، شناخت مدعیان دروغین و آمادگی برای ظهور تفسیر شده است و دربارهٔ رویدادهای پساز ظهور و سرانجام حکومت امام مهدی نیز دیدگاههای گوناگونی مطرح شده است.[۱۴۵][۱۴۶]
در اندیشه شیعه، زمینهسازی ظهور از وظایف منتظران دانسته شده و اعمالی مانند دعا برای تعجیل فرج، خودسازی و اصلاح فرد و جامعه از مهمترین مصادیق آن بهشمار میرود.[۱۴۷][۱۴۸] دربارهٔ نقش انسان در تحقق ظهور دیدگاههای متفاوتی وجود دارد، اما دیدگاه غالب در اندیشه معاصر شیعه بر نقشآفرینی مردم در فراهمسازی شرایط ظهور تأکید میکند.[۱۴۹][۱۵۰][۱۵۱][۱۵۲][۱۵۳] همچنین در منابع شیعه و اهلسنت، از برخی اقوام، مناطق و حرکتها بهعنوان زمینهسازان ظهور یاد شده و شماری از پژوهشگران معاصر نیز برخی رویدادهای تاریخی، از جمله انقلاب اسلامی ایران، را از این منظر تحلیل کردهاند.[۱۵۴][۱۵۵][۱۵۶][۱۵۷][۱۵۸][۱۵۹]
توقیت، به معنای تعیین زمان ظهور امام مهدی، از موضوعات مطرح در منابع حدیثی، کلامی و تاریخی است که دربارهٔ مستندات و انگیزههای آن دیدگاههای مختلفی وجود دارد.[۱۶۰][۱۶۱][۱۶۲][۱۶۳][۱۶۴] با این حال، بر پایه روایات شیعه، تعیین زمان ظهور نهی شده و علم آن ویژه خداوند دانسته شده است.[۱۶۵] مدعیان تعیین وقت در منابع روایی تکذیب شدهاند[۱۶۶] و در تاریخ اجتماعی شیعه نیز این موضوع مطرح شده است.[۱۶۷][۱۶۸][۱۶۹][۱۷۰][۱۷۱] همچنین عالمان شیعه توقیت و تطبیق شتابزده نشانههای ظهور را مردود دانسته و بر آمادگی همیشگی برای ظهور تأکید کردهاند.[۱۷۲][۱۷۳][۱۷۴]
بر پایه آموزه بدا، اصل ظهور امام مهدی از وعدههای قطعی الهی و تغییرناپذیر است، اما زمان ظهور و برخی نشانههای آن، بهویژه نشانههای غیرحتمی، تغییرپذیر دانسته شدهاند.[۱۷۵][۱۷۶][۱۷۷][۱۷۸] در میان متکلمان شیعه، دربارهٔ امکان بدا در زمان و نشانههای ظهور دیدگاههای مختلفی وجود دارد،[۱۷۹][۱۸۰] اما بیشتر آنان امکان بدا را در نشانههای غیرحتمی پذیرفته و دربارهٔ نشانههای حتمی آرای متفاوتی مطرح کردهاند.[۱۸۱][۱۸۲][۱۸۳][۱۸۴][۱۸۵]
انتظار فرج بهعنوان برترین اعمال نزد خدا،[۱۸۶] با پاداش همتراز شهادت[۱۸۷] و برترین جهاد،[۱۸۸] در فرهنگ شیعه بهمعنای چشمبهراه ظهور امام مهدی و آمادگی برای یاری او در برپایی عدالت جهانی است.[۱۸۹] این مفهوم، کیفیتی نفسانی[۱۹۰] و اصلی اعتقادی در تشیع است[۱۹۱] که در روایات با واژگان متعددی بیان شده.[۱۹۲] انتظار کارکرد فردی و اجتماعی دارد[۱۹۳][۱۹۴] و افزون بر پاداش اخروی،[۱۹۵] در اصلاح فرد و جامعه،[۱۹۶][۱۹۷] شکیبایی در سختیهای عصر غیبت و پویایی و آمادهباش مؤثر است.[۱۹۸] در پژوهشهای معاصر، از آن بهعنوان مؤلفهای برای سبک زندگی مهدوی یاد شده[۱۹۹] که در رفتارهای فردی، اجتماعی و آیینهایی چون جشن نیمهشعبان، دعاهای مهدوی، حضور در اماکن منسوب و اعمال عبادی و خیرخواهانه بازتاب دارد.[۲۰۰]
حکومت امام مهدی
حکومت امام مهدی حکومتی جهانی بر پایه عدالت و آموزههای اسلامی معرفی شده است.[۲۰۱] از ویژگیهای این حکومت، اجرای احکام الهی، استقرار صلح و امنیت،[۲۰۲] مبارزه با ظلم و فساد و اتخاذ سیاست ویژه در خصوص کارگزاران، اجرای عدالت در ابعاد مختلف آن، قضاوت و توزیع عادلانه، آمادگیهای تکنولوژی و ارتباطی،[۲۰۳] رشد اخلاقی، پیشرفت علمی و رونق اقتصادی ذکر شده است.[۲۰۴][۲۰۵] برخی مهمترین دستاوردهای مدیریتی حکومت امام مهدی را نظم، رشد و معنویت ذکر کرده است.[۲۰۶]
در منابع اسلامی، پیامدهای اجتماعی حکومت امام مهدی در سه محور تقویت زیرساختهای جامعه، اصلاح رفتارهای فردی و جمعی و ساماندهی روابط اجتماعی بررسی شده است.[۲۰۷] این پیامدها در پنج حوزهٔ انسجام و همبستگی، امنیت، نظم، قدرت و هویت اجتماعی تبیین شدهاند و در تعامل با یکدیگر، جامعهای مبتنی بر ارزشها و هنجارهای مشترک را ترسیم میکنند.[۲۰۸] در این منابع، انسجام اجتماعی با گسترش باورها، ارزشها، هویت مشترک و مناسک دینی، امنیت اجتماعی با تقویت اعتماد عمومی، استقرار عدالت، کاهش عوامل ناامنی و تأمین رفاه، نظم اجتماعی با تقویت پایبندی به قوانین و هنجارهای مشترک، قدرت اجتماعی با همگرایی مردم حول محور امام و تحقق اهداف مشترک و هویت اجتماعی با شکلگیری هویت مشترک میان اقوام، ملتها و خردهفرهنگها توصیف شده است.[۲۰۹] در برخی پژوهشهای معاصر نیز از جامعه مطلوب شکلگرفته در پرتو حکومت امام مهدی با عنوان جامعه مهدوی یاد شده و عدالت، امنیت و همبستگی اجتماعی از مهمترین ویژگیهای آن دانسته شده است.[۲۱۰]
یاران
یاران ویژهٔ امام مهدی ۳۱۳ نفر هستند که همزمان با ظهور، در مکه گرد میآیند و با برافراشتن پرچم، آغاز قیام او را همراهی میکنند.[۲۱۱] هر یک از آنان فرماندهی گروهی از یاران را بر عهده دارند.[۲۱۲] از حضرت عیسی، شعیب بن صالح،[۲۱۳]اصحاب کهف[۲۱۴] و شماری از یاران پیامبر اسلام و امامان شیعه بهعنوان همراهان امام در عصر ظهور یاد شده است.[۲۱۵] بر اساس برخی روایات، زنان نیز در شمار یاران امام مهدی حضور دارند.[۲۱۶]
امام مهدی در فرهنگ ایرانیان
باور به امام مهدی و فرهنگ انتظار در ایران از طریق باورها، رفتارها و نمادهای فرهنگی، بر کنشها و هنجارهای اجتماعی ایرانیان شیعه اثر گذاشته است.[۲۱۷] در بُعد اجتماعی با مفاهیمی مانند عدالتطلبی، مبارزه با ظلم، مسئولیتپذیری و همبستگی اجتماعی پیوند خورده و در بُعد فرهنگی و تمدنی نیز با حفظ هویت اسلامی و شیعی، تولید و گسترش فرهنگ مهدوی و شکلگیری برخی رویکردهای تمدنی مرتبط دانسته شده است.[۲۱۸][۲۱۹]
سالروز ولادت و آغاز امامت امام مهدی از مناسبتهای مهم مذهبی در ایران است و هر سال با برگزاری آیینهای دینی، فرهنگی و مردمی گرامی داشته میشود. در این مناسبت، شهرها و اماکن عمومی با نمادهای مهدوی آذینبندی و چراغانی میشوند و مساجد، حسینیهها، مهدیهها و مراکز فرهنگی میزبان جشنها، برنامههای مذهبی، اجرای سرود، موکبهای مردمی و ایستگاههای صلواتی هستند.[۲۲۰]نذر، اطعام نیازمندان و قربانی از سنتهای رایج این روز بهشمار میرود.[۲۲۱] این مناسبت همچنین با دعا، نیایش، روزهداری، نمازهای مستحبی، حاجتخواهی و در بسیاری از مناطق ایران با مشارکت گسترده مردم برگزار میشود.[۲۲۲]
مسجد جمکران از مهمترین کانونهای برگزاری آیینهای نیمه شعبان در ایران است و هر سال پذیرای شمار زیادی از زائران و شرکتکنندگان در برنامههای مذهبی و فرهنگی است. همچنین نهادهای دینی و فرهنگی با برگزاری نشستهای آموزشی و اعزام مبلغان، به ترویج آموزههای مهدویت، بهویژه میان نسل جوان، میپردازند.[۲۲۳][۲۲۴] نیمه شعبان در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران تعطیل است[۲۲۵] و آیینهای آن در قالب دهه مهدویت در بسیاری از شهرهای کشور برگزار میشود.[۲۲۶] بخشی از زائران ایرانی نیز همزمان با این مناسبت در آیین پیادهروی نیمه شعبان میان نجف و کربلا شرکت میکنند.[۲۲۷]
آیینها و سنتهای مردمی نیمه شعبان
در فرهنگ مردم ایران، آیینهای محلی متعددی با نیمهشعبان پیوند خورده است. از جمله این آیینها میتوان به کمچهبَعَک در شوشتر، مرادمندی در دزفول، آلادوشی در شوشتر و رامهرمز، جیرجیرونی در برخی مناطق اصفهان، حق لیلی/آردگیزگردانی در میناب و دیگر مناطق هرمزگان، گرگاعو در یزد و شونیمی در اردکان اشاره کرد. این آیینها معمولاً با نذر، توزیع خوراکی، حضور کودکان، درخواست عیدی، دعا برای برآورده شدن حاجات و ابراز ارادت به امام مهدی همراه هستند.[۲۲۸]
در برخی مناطق ایران، نیمهشعبان همزمان با شب برات برگزار میشود که پیشینهای کهن دارد و بازماندهای از رسم فروردینگان در نزد ایرانیان پیشاز اسلام شناخته میشود. آیینی که با حضور در آرامستانها، قرائت فاتحه، خیرات از جمله انواع خوراکها، حلواها و نانها برای درگذشتگان و روشن کردن شمع همراه است. این مراسم با نامهایی مانند چراغ برات، شب روشن و عید برات شناخته میشود و آیینهایی مانند شمعبراتی، کاسهاندازی، کوزهبراتی/شوبراتو، نیمهبراتی و باغبند در برخی شهرها و روستاهای ایران از جلوههای آن بهشمار میروند. پژوهشگران فرهنگ عامه، شب برات را از آیینهای کهن ایرانی دانستهاند که در دوره اسلامی با مناسبت نیمهشعبان و فرهنگ مهدویت پیوند یافته است. برخی سنتهای محلی نیز با هدف آشنایی کودکان با امام مهدی شکل گرفتهاند. در گذشته هنگام برشمردن نام ائمه، به جای بردن مستقیم نام امام مهدی عبارت بپرس تا بگویم به کار میرفت تا کودکان با پرسش دربارهٔ آن، با نام و جایگاه ایشان آشنا شوند. این شیوه بهعنوان یکی از جلوههای آموزش غیرمستقیم مفاهیم مهدوی در فرهنگ عامه شناخته شده است.[۲۲۹]
فعالیتهای فرهنگی و رسانهای
فعالیتهای فرهنگی و رسانهای با موضوع مهدویت، بخشی از برنامههای نهادها و مراکز دینی و فرهنگی را تشکیل میدهد. این فعالیتها در قالب تولید پادکستهای آموزشی و پرسشوپاسخ، استوریموشن، دلگویههای مهدوی، محتوای دیجیتال و پیامهای کوتاه برای تابلوهای شهری و شبکههای اجتماعی، با هدف ترویج فرهنگ مهدویت و انتظار انجام میشود.[۲۳۰]
نامگذاری فضاهای عمومی
باور به امام مهدی و فرهنگ انتظار در نامگذاری بسیاری از فضاهای عمومی ایران بازتاب یافته است؛[۲۳۱] ازجمله:
مهدیه: مهدیه به مراکز مذهبیای گفته میشود که با هدف ترویج فرهنگ مهدویت، مراسمی مانند دعای ندبه، جشن نیمهشعبان، سخنرانیهای مذهبی و برنامههای فرهنگی را برگزار میکنند.[۲۳۲] نخستین مهدیه ایران در سال ۱۳۲۵ش به همت علیاصغر عابدزاده در مشهد تأسیس شد.[۲۳۳] پساز آن، احمد کافی با همکاری مردم، ۳۶ مهدیه در شهرهای مختلف ایران بنیان نهاد. تا نیمه دهه ۱۳۹۰ش، حدود ۱۶۵ مهدیه در ایران فعال بود[۲۳۴] که مهدیه تهران، تأسیسشده در سال ۱۳۴۷ش به همت احمد کافی، از شناختهشدهترین آنها بهشمار میرود و افزون بر برگزاری برنامههای مذهبی، در دورههایی فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی نیز داشته است.[۲۳۵] مهدیه اصفهان نیز در سال ۱۳۷۴ش بهصورت یک مجتمع خیریه و با بهرهگیری از موقوفات امام مهدی و با مدیریت سید احمد روضاتی آغاز به کار کرد و در حوزههای فرهنگی، مذهبی، امور خیریه، حمایت از محرومان، درمان و ورزش فعالیت میکند.[۲۳۶]
بیمارستان مهدیه تهران در میدان شوشخیابانها، میدانها و مراکز فرهنگی: نامهایی مانند ولیعصر، مهدیه،[۲۳۷] صاحبالزمان[۲۳۸] و قائم[۲۳۹] برای خیابانها، میدانها، مساجد، مراکز فرهنگی، آموزشی، درمانی و دیگر اماکن عمومی بهکار رفته است. پژوهشگران این نامگذاریها را بخشی از بازنمایی هویت دینی و حضور نمادهای مهدوی در فضای شهری ایران دانستهاند.[۲۴۰][۲۴۱]
نامگذاری اشخاص
نام مهدی از رایجترین نامهای پسران در ایران است و نامهای مرکب برگرفته از آن نیز کاربرد گستردهای دارند. بر پایه آمار سازمان ثبت احوال کشور، تا سال ۱۴۰۴ش بیش از یک میلیون و ۴۶۰ هزار نفر با نام مهدی یا نامهای مرکب مشتمل بر این واژه در پایگاه داده این سازمان ثبت شدهاند.[۲۴۲] نام نرجس نیز که در منابع اسلامی بهعنوان نام مادر امام مهدی نیز شناخته میشود، بهدلیل پیشینه زبانی و فرهنگی خود، در ایران و برخی دیگر از کشورهای اسلامی کاربرد دارد. بر پایه آمار سازمان ثبت احوال ایران، تا سال ۱۴۰۳ش، این نام بیش از ۲۵۳ هزار بار در پایگاه داده این سازمان ثبت شده است.[۲۴۳]
پویشها و فعالیتهای مردمی
باور به امام مهدی در ایران زمینهساز شکلگیری پویشها و فعالیتهای مردمی متعددی با رویکردهای تمدنی، فرهنگی، آموزشی و تربیتی، اجتماعی، آیینی و مناسکی و مردمشناختی، تبلیغی، رسانهای،[۲۴۴] خیریه و نیکوکارانه شده است.[۲۴۵] این برنامهها با هدف ترویج فرهنگ مرتبط با امام مهدی از سوی نهادهای مردمی و فرهنگی برگزار میشوند. از شناختهشدهترین این برنامهها میتوان به پویشهای پویشهای بقیةالله،[۲۴۶] مهر مهدوی،[۲۴۷] یک درصد نذر امام زمان،[۲۴۸]Who Is Imam Mahdi,[۲۴۹] هر خانه یک مهدیه،[۲۵۰] سهشنبههای مهدوی،[۲۵۱] چله دعای عهد،[۲۵۲] کوچههای مهدوی،[۲۵۳] پویش نذر همدلی،[۲۵۴] اکنون نوبت یاری ماست،[۲۵۵] روز امید،[۲۵۶] عید نو، عهد نو[۲۵۷] و نیز پویشهای مجازی،[۲۵۸] مسابقات[۲۵۹][۲۶۰][۲۶۱] جشنوارههای مرتبط با فرهنگ انتظار و مهدویت اشاره کرد.[۲۶۲]
پیوند عاشورا و امام مهدی
در فرهنگ شیعه، برخی آیینهای عاشورایی و عزاداریهایمحرم و صفر با امام مهدی پیوند یافته است. شعارهایی مانند یا لثارات الحسین و نوحههایی با مضمون اللهم عجل لولیک الفرج و فرازهای روایات با مضامین القائم من ولدی یثأر للحسین یا إذا قام القائم ینادی مناد یا لثاات الحسین، از مهمترین جلوههای این پیوند بهشمار میروند. در منابع روایی نیز با تأکید بر انتساب امام مهدی به نسل امام حسین، میان قیام عاشورا و ظهور ارتباطی اعتقادی ترسیم شده است؛ ازاینرو، این آیینها افزون بر سوگواری، در فرهنگ شیعی بهعنوان نمادهایی از تابآوری و امید به استمرار فرهنگ انتظار و آمادگی برای ظهور نیز شناخته میشوند.[۲۶۳]
امام مهدی در گفتمان سیاسی جمهوری اسلامی ایران
در گفتمان سیاسی نظام جمهوری اسلامی ایران، مضامینی مانند ولایت فقیه، عدالت، استکبارستیزی، تمدن اسلامی، امیدآفرینی و زمینهسازی ظهور با امام مهدی پیوند خوردهاند و ظهور امام مهدی در تبیین برخی اهداف، سیاستها و رویکردهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نظام جمهوری اسلامی ایران بازتاب یافته است.[۲۶۴] این رویکرد در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز انعکاس یافته و بر اساس اصل پنجم، در دوران غیبت امام مهدی، ولایت امر و امامت امت بر عهده فقیه واجد شرایط قرار دارد.[۲۶۵] همچنین مفهوم انتظار فرج امام مهدی و جایگاه امام مهدی در سخنان رهبران جمهوری اسلامی و ادبیات رسمی کشور بازتاب گستردهای داشته است؛[۲۶۶][۲۶۷] بهگونهای که در پژوهشی دربارهٔ بیانات سید علی خامنهای، از ۷۳ سخنرانی، ۱۷۵ زیرمقوله مرتبط با امام مهدی استخراج شده است.[۲۶۸] در همین چارچوب، تعابیری مانند ایران، کشور امام زمان[۲۶۹] و مفاهیمی همچون تربیت نسل منتظر و پرورش سربازان امام زمان نیز در برخی سخنان، برنامههای فرهنگی و متون آموزشی بهکار رفتهاند.[۲۷۰]
آثار هنری
مضامین مرتبط با امام مهدی در شاخههای گوناگون هنر، از جمله هنرهای تصویری و دیجیتال، هنرهای دینی و آیینی، نقاشی، هنرهای تجسمی، طراحی فرش و پارچه، هنرهای بومی و سنتی، معماری و شهرسازی، مرمت آثار تاریخی، موسیقی و لالاییهای آیینی، هنرهای نمایشی، انیمیشن و سینما بازتاب یافتهاند.[۲۷۱]
خوشنویسی
خوشنویسی از جمله هنرهایی است که مضامین مرتبط با امام مهدی در آن نمود یافته است. از جمله، کارگاههای خوشنویسی با موضوع چله مهدویت و رضوی در شهرستان ری،[۲۷۲] همایش بداههنویسی با محوریت مهدویت در رودان[۲۷۳] و نمایشگاه خوشنویسی مهدویت به مناسبت نیمه شعبان در شهریار برگزار شدهاند. نمایشگاه شهریار با حضور ۲۵ خوشنویس و ارائه ۴۴ اثر، به موضوع امام مهدی و فرهنگ انتظار اختصاص داشته است.[۲۷۴]
هنرهای تجسمی
مینیاتور «او خواهد آمد» اثر محمود فرشچیان.
از نمونههای بازتاب امام مهدی در نگارگری، تابلوی او خواهد آمد اثر محمود فرشچیان است که با الهام از مفهوم ظهور امام مهدی خلق شده است.[۲۷۵][۲۷۶] موضوع ظهور، انتظار، قداست، امید و منجیباوری در هنرهای تجسمی معاصر ایران نیز در آثاری از هنرمندانی مانند محمود فرشچیان، علی بحرینی، شادی قدیریان، حسن روحالامین و دیگر هنرمندان بازتاب یافته و با بهرهگیری از عناصری چون رنگ، نور، ترکیببندی، فضا، فرم و نمادپردازی بیان شده است.[۲۷۷] همچنین نمایشگاه کسی میآید به سرپرستی سیده معصومه حسینی، با نمایش ۱۸ اثر از ۱۰ هنرمند و با موضوع آخرالزمان و امام مهدی برگزار شده و آثار آن با تکنیکهایی مانند اکریلیک، رنگروغن، مرکب و ترکیب مواد روی بوم ارائه شدهاند.[۲۷۸]
موسیقی و سرورد
اصطلاح موسیقیهای بدون ساز مهدوی در ایران بهعنوان مفهومی تازه و متناسب با امام مهدی شکل گرفته است.[۲۷۹] وبسایت صدای جمهوری اسلامی ایران از تولیدکنندگان آثار موسیقایی با موضوع امام مهدی است و تاکنون بیش از ۳۲۰ اثر صوتی در قالبهای سرود، تصنیف، ترانه و مرثیه دربارهٔ ایشان منتشر کرده است.[۲۸۰] از جمله آثار شناختهشده در این حوزه نماهنگ حریفت منم، بیعت، گوش به فرمان، عزیزم مهدی، دنیای چشم به راه، برگرد مسافر، خورشید نمیسوزه، سیدنا القائد، سلام فرمانده / سلام یا مهدی،[۲۸۱] ای وارث غدیر و غروب انتظار است.[۲۸۲]
ادبیات و شعر
مضامین مرتبط با امام مهدی در شعر، ادبیات و دیگر شاخههای هنر، بهویژه در ادبیات معاصر فارسی و عربی، بازتاب گستردهای یافته است. شیخ بهایی قصیدهٔ بلند الفوز و الأمان فی مدح مولانا صاحب الزمان را به زبان عربی در مدح امام مهدی سروده است.[۲۸۳] شاعرانی مانند سیدرضا موسویهندی، سلمان هراتی، قیصر امینپور و محسن ابوالحب، در آثار خود به موضوعاتی چون ولادت، غیبت، انتظار، بشارت ظهور، جامعه آرمانی مهدوی و برخی مفاهیم اعتقادی مرتبط با امام مهدی پرداختهاند. در این میان، شاعران فارسیزبان بیشتر از بیانهای نمادین و استعاری بهره گرفتهاند، در حالی که در شعر عربی این مضامین غالباً بهصورت مستقیم بیان شدهاند.[۲۸۴] از میان مجموع ۱۸۵ قصیده دیوان محمدرضا شمشیری، متخلص به شکیب اصفهانی، الگوهای ذهنی کلیدی شامل امام بهمثابه منبع نور کیهانی، پادشاه مقتدر، طرح هستی، روح و ذات الهی، باغبان و طبیعت، پزشک و درمانگر، ثمره نبوت و امامت و غایب حاضر در اشعار او شناسایی شده است. قصاید او بازتابی از اندیشه امام مهدی در ادبیات فارسی دورهٔ گذار قاجار به پهلوی دانست که منبعی ارزشمند برای مطالعات ادبیدینی و معادشناسی شیعی بهشمار میرود.[۲۸۵] نمونههایی از این اشعار در منابع ادبی معاصر نقل شده است؛ از جمله:[۲۸۶]
مهدی قائم امام عصر ختم اوصیاء
بر سریر عز و رفعت خسرو ذو الاقتدار
سینما، تلویزیون و رادیو
پوستر فیلم سینمایی شیار ۱۴۳ با محوریت انتظار
مضامین مرتبط با امام مهدی، در سینمای ایران بیشتر در قالب اشارات نمادین یا مضامین مرتبطی چون امید، منجی، عدالتخواهی و انتظار بازنمایی شده است. پژوهشگران، محدود بودن شمار آثار با محوریت مستقیم امام مهدی را به عواملی مانند دشواریهای بازنمایی این مفهوم، ملاحظات فرهنگی و سیاستگذاریهای سینمایی نسبت دادهاند.[۲۸۷]
فیلمهای سینمایی میهمان داریم، شاهزاده روم، بوی پیراهن یوسف، شیار ۱۴۳، وعده دیدار، سبز کوچک، اینجا چراغی روشن است، خدا میآید[۲۸۸] و قدمگاه[۲۸۹] در برخی گزارشها از مهمترین تجربههای سینمای ایران در بازنمایی موضوعات مرتبط با امام مهدی معرفی شده است.[۲۹۰]
همچنین مجموعه تلویزیونی موعود،[۲۹۱] جشنواره فیلمنامهنویسی مهدویت،[۲۹۲] مستند ظهور بسیار نزدیک است که در برخی محافل علمی، از جمله دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان، مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.[۲۹۳] برنامه رادیویی او خواهد آمد از تولیدات رادیو فارس که به مناسبت دهه مهدویت و ایام میلاد امام مهدی پخش شده است، از دیگر نمونههای بازتاب این موضوع در رسانهها بهشمار میروند.[۲۹۴]
معماری
در برخی دیدگاهها، مفاهیم مرتبط با امام مهدی در معماری و شهرسازی با مؤلفههایی مانند آیندهنگری، هویت دینی، آرامش، عدالت و تأمین نیازهای معنوی جامعه پیوند داده شده است. بر این اساس، شماری از پژوهشگران و مراکز پژوهشی، از جمله مرکز پژوهشهای مسجد جمکران، به تبیین الگوهایی برای معماری و شهرسازی با الهام از آموزههای قرآنی و روایی پرداختهاند.[۲۹۵]
کتابشناسی
دربارهٔ امام مهدی، از سدههای نخستین اسلامی تاکنون آثار فراوانی در میان عالمان شیعه و اهلسنت تألیف شده است. بخشی از این آثار پیشاز تولد امام مهدی و بر پایه روایات پیامبر و ائمه دربارهٔ امام مهدی نگاشته شده و در دورههای بعد نیز شمار زیادی کتاب، رساله، پژوهش و سایر آثار علمی به زبانهای گوناگون در این زمینه منتشر شده است.[۲۹۶]
نسخه خطی
بیش از ۷۵۰ نسخه نفیس خطی و چاپ سنگی با موضوع امام مهدی در گنجینه کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی موجود است که قدمت تعدادی از آنها به ۸۸۰ سال قبل میرسد و برخی از این نسخ بهطور اختصاصی و برخی نیز فصلهایی را به امام مهدی اختصاص داده است.[۲۹۷]
کتاب و دانشنامه
دانشنامه امام مهدی به سرپرستی محمد محمدی ریشهری
تحول آثار مرتبط با امام مهدی از آغاز غیبت تاکنون، به انتشار بیش از ۲۰۰۰ مقالهٔ علمی، ۳۵۰ رساله و بیش از ۶۰۰۰ اثر توصیفی و تحلیلی در موضوعات گوناگون مهدویت منجر شده است.[۲۹۸] منابع مهدویت معمولاً به دو دسته منابع اصلی شامل قرآن، حدیث و آثار حدیثی و کلامی، و منابع مطالعاتی و پژوهشی تقسیم میشوند.[۲۹۹] گستره آثار مهدوی به اندازهای است که تعیین شمار دقیق آنها دشوار دانسته شده است. با این حال، برخی کتابشناسیهای تخصصی کوشیدهاند این آثار را معرفی و طبقهبندی کنند؛ از جمله در کتاب در جستجوی قائم بیش از ۱۸۵۰ عنوان کتاب، رساله، پایاننامه، مجله و آثار ادبی دربارهٔ امام مهدی معرفی شده است[۳۰۰] و کتاب کتابنامه حضرت مهدی نیز بیش از ۲۰۰۰ اثر به زبانهای مختلف، از جمله فارسی، عربی، انگلیسی، ترکی، روسی و فرانسوی را فهرست کرده است.[۳۰۱] دانشنامه امام مهدی بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ مجموعهای دهجلدی در موضوع امام مهدی است که به سرپرستی محمد محمدی ریشهری و با همکاری گروهی از پژوهشگران تدوین شده است.[۳۰۲]
رمان و داستان
در کنار آثار پژوهشی و دینی، امام مهدی در قالب رمان و داستان نیز مورد توجه نویسندگان قرار گرفته است. از جمله رمانها و داستانهای منتشرشده با این محور میتوان به قبیله برمودا، مفرد مذکر غائب، طاووس مستور، اتوبوس فیروزهای، سر بر دامن ماه، چهارفانوس، زنی که پشت خزر خواب بود و نامه آخر اشاره کرد.[۳۰۳] همچنین برای آشنایی کودکان و نوجوانان با امام مهدی، آثار داستانی و آموزشی متعددی در قالب کتابهای کودک و نوجوان منتشر شده است.[۳۰۴][۳۰۵]
همایشها
امام مهدی از محورهای مهم پژوهشهای قرآنی، روایی، کلامی، سیاسی و از ارکان تاریخ اسلام است[۳۰۶] و از دهههای اخیر، همایشها و کنگرههای ملی و بینالمللی متعددی دربارهٔ ابعاد اعتقادی، تاریخی، کلامی، اجتماعی و تمدنی آن برگزار شده است. این همایشها عمدتاً با مشارکت حوزههای علمیه، دانشگاهها و مراکز تخصصی مهدویت از جمله مؤسسه آینده روشن در ایران،[۳۰۷] عراق و برخی دیگر از کشورهای اسلامی برگزار میشود[۳۰۸] و حاصل آن انتشار صدها مقاله، کتاب و مجموعه مقالات علمی در حوزه مطالعات امام مهدی و مهدویت است.[۳۰۹]
مهمترین رویدادهای علمی اماممهدیپژوهی در ایران، عبارتاند از: بیستویکمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت با موضوع مهدویت و دشمنشناسی یهود صهیونی در قم،[۳۱۰] همایش بینالمللی گفتمان مهدویت در تمدن اسلامی،[۳۱۱] پنجمین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی با موضوع خانواده مهدوی و تمدن نوین اسلامی،[۳۱۲] چهارمین همایش مهدویت و انقلاب اسلامی با عنوان دولت تراز انقلاب اسلامی و مهدویت،[۳۱۳] سومین همایش ملی مهدویت و انقلاب اسلامی با رویکرد تربیت اسلامی نسل منتظر،[۳۱۴] همایش ملی مهدویت، انقلاب اسلامی و تمدن نوین اسلامی،[۳۱۵] همایش ملی تربیت مهدوی،[۳۱۶] همایش ملی مهدویت و آینده پژوهی،[۳۱۷] همایش ملی مهدویت محور وحدت در مذاهب اسلامی[۳۱۸] و نشستهای تخصصی دانشگاهی و حوزوی.[۳۱۹]
در دیگر کشورها نیز همایشها و نشستهای متعددی دربارهٔ امام مهدی برگزار شده است، ازجمله: کنگره بینالمللی امام مهدی و آینده جهان با همکاری حوزه علمیه قم و نجف در شهر عراق،[۳۲۰] همایش سالانه امام مهدی در کشمیر،[۳۲۱] سمینار مهدویت، امید بشریت در پاکستان،[۳۲۲] کنفرانس مفهوم مهدویت در اسلام در آنتالیا،[۳۲۳] همایش گامی به سوی ظهور در شهر ماژونگای ماداگاسکار،[۳۲۴] همایش بینالمللی مهدویت در لاهه هلند[۳۲۵] و همایش حقیقت مهدویت در لندن.[۳۲۶] این همایشها با هدف تبیین و ترویج فرهنگ مهدویت و انتظار در پنج قاره جهان در کشورهایی مانند آلمان، اتریش، جمهوری آذربایجان، اندونزی، مالزی، کانادا، سوریه، لبنان و کشورهای آفریقایی که مجمع جهانی اهلبیت در آنجا دارای نمایندگی است، برگزار میشود.[۳۲۷]
دیدگاه اهلسنت
روایات فراوانی از اهلسنت دربارهٔ مهدی آخرالزمان نقل شده است[۳۲۸][۳۲۹][۳۳۰] که آبری شافعی، عبدالحق دهلوی، سفارینی و شوکانی، این روایات را متواتر دانستهاند.[۳۳۱] بیشتر عالمان اهلسنت بر این باورند که محمد مهدی در آخرالزمان از نسل امام حسن متولد خواهد شد و پدر وی عبدالله نام دارد.[۳۳۲][۳۳۳][۳۳۴] مهدی در پایان تاریخ قیام میکند، عدالت را در سراسر جهان گسترش میدهد و حضرت عیسی نیز هنگام ظهور او فرود میآید و با وی همراه میشود.[۳۳۵] ابنجوزی و ابنطلحه شافعی، مهدی موعود را همان محمد بن حسن عسکری دانسته و او را قائم و منتظر معرفی کردهاند.[۳۳۶][۳۳۷]
ابنتیمیه حرَانی، احمد بن عبدالحلیم (۱۴۰۶). منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة. ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
ابنجوزی، یوسف بن قزاوغلی (۱۴۲۶). تذکرة الخواص للعلامة سبط ابنالجوزی. قم: المجمع العالمی لاهل البیت علیهمالسلام، مرکز الطباعة و النشر.
ابنشهر آشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابیطالب علیهمالسلام. قم: علامه.
ابن طاووس، علی بن موسی (۱۴۰۳). الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
ابنطلحه شافعی، محمد (۱۴۱۹). مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول. بیروت: البلاغ.
ابنقیم جوزیه، محمد بن ابیبکر (۱۴۰۸). المنار المنیف فی الصحیح و الضعیف. به کوشش محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری، احمد عبدالشافی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
حاجیزاده، محسن (۱۴۰۱). «بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان». پایاننامه کارشناسیارشد جامعه المصطفی العالمیه، مؤسسه زبان و فرهنگشناسی.
«حاکمیتِ جهانی عدالت و معنویت». پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای. ۲۵ فروردین ۱۳۹۹. دریافتشده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
حر عاملی، محمد بن الحسن (۱۳۷۹). اثبات الهداة. قم: چاپخانه علمیه.
حسن، سعد محمد (۱۳۷۳). المهدیه فی الإسلام منذ أقدم العصور حتی الیوم: دراسه تاریخیه لتاریخها العقدی و السیاسی و الأدبی. قاهره: جماعه الازهر للنشر و التالیف.
ربانی خوراسگانی، محمدصادق (۱۳۸۸). بررسی کارکردهای اجتماعی انتظار حضرت مهدی در ایران معاصر. قم: مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
رضوی، سیدعباس (۱۴۰۳). «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانههای ظهور حضرت مهدی (عج) در دیدگاه اهلسنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)». پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی.
شوشتری، نورالله بن شریفالدین (۱۴۰۹). إحقاق الحق و إزهاق الباطل. به کوشش آیتالله محمود مرعشی نجفی، عبداللطیف حسینی کوهکمری، مرتضی فرجپور. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیتالله العظمی مرعشی نجفی (ره).
یزدانی نورگورانی، زینب (۱۴۰۰). «زندگی پس از ظهور حضرت مهدی موعود عجالله از دیدگاه قرآن کریم و روایات». پایاننامه کارشناسیارشد دانشگاه پیامنور استان خوزستان، مرکز پیامنور دزفول.
