بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''پولکدوزی؛''' دوخت انواع مختلف پولک روی پارچه و سایر منسوجات. | '''پولکدوزی؛''' دوخت انواع مختلف پولک روی پارچه و سایر منسوجات. | ||
پولکدوزی از اصیلترین رودوزیهای ایرانی است که از قرن هفدهم تا بیستم میلادی در اروپا نیز رایج بوده است. پولکها دارای انواع، کاربرد و جنسهای مختلفی هستند که روی انواع منسوجات پارچهای، کیسهٔ پول و سرمهدان استفاده میشوند. مرکز تولید پولکدوزی شهرستان مهاباد است. | پولکدوزی از اصیلترین رودوزیهای ایرانی است که از قرن هفدهم تا بیستم میلادی در اروپا نیز رایج بوده است. پولکها دارای انواع، کاربرد و جنسهای مختلفی هستند که روی انواع منسوجات پارچهای، کیسهٔ پول و سرمهدان استفاده میشوند. مرکز تولید پولکدوزی شهرستان [[مهاباد]] است. | ||
== تعریف پولکدوزی == | == تعریف پولکدوزی == | ||
پولکدوزی عبارت است از نصب پولکهای رنگی روی پارچههای ابریشمی و پنبهای که گاه همراه سایر هنرها نظیر | پولکدوزی عبارت است از نصب پولکهای رنگی روی پارچههای [[ابریشم|ابریشمی]] و پنبهای که گاه همراه سایر هنرها نظیر [[گلدوزی]]، [[منجوق]]، [[سرمه]]، [[ملیله]]، ابریشم و سنگ مروارید بهکار میرود.<ref>اربابزاده بروجنی، کاربرد پارچههای تزیینی در اماکن مذهبی ارامنه: حفظ و مرمت یک نمونه متعلقبه کلیسای وانک اصفهان، 1387ش، ص3.</ref> | ||
== تاریخچه پولکدوزی == | == تاریخچه پولکدوزی == | ||
=== دورهٔ باستان === | === دورهٔ باستان === | ||
شواهد تاریخی نشان میدهد که از ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد در درهٔ رود سِند (مرز بین پاکستان و هند) از پولکدوزی برای تزیین لباسها استفاده میشد. در | شواهد تاریخی نشان میدهد که از ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد در درهٔ رود سِند (مرز بین پاکستان و هند) از پولکدوزی برای تزیین لباسها استفاده میشد. در [[مصر باستان]]، لباس پادشاه مصر با صفحههای پولکی تزیین شده بود. این صفحه از جنس ناگتهای طلایی بودند که بهصورت دایرههای نازک چکشکاری شده و در مرکز آن سوراخی جهت دوخت پولک روی لباس تعبیه شده بود. این پولکهای قرمز و بنفش بهصورت گلهایی در طول لباس پادشاه دوخته شده بود.<ref>[https://sobheman.com/1403/05/6552/ «تاریخچۀ هنر پولکدوزی و انواع دوخت»، پایگاه خبری صبح من.]</ref> | ||
=== در ایران === | === در ایران === | ||
پولکدوزی از رودوزیهای اصیل ایرانی است که در ایران قدمتی دیرینه دارد. در حفاریهای شهر سوخته آثاری از این هنر روی یک پیکرهٔ برنزی دیده شده است. از دیگر شواهد تاریخی که نشان میدهد این هنر قدمتی دیرینه دارد، آثار باقیمانده از دوران هخامنشی است که در این دوره از پولکدوزی برای تزیین | پولکدوزی از رودوزیهای اصیل ایرانی است که در ایران قدمتی دیرینه دارد. در حفاریهای شهر سوخته آثاری از این هنر روی یک پیکرهٔ برنزی دیده شده است. از دیگر شواهد تاریخی که نشان میدهد این هنر قدمتی دیرینه دارد، آثار باقیمانده از [[دوران هخامنشی]] است که در این دوره از پولکدوزی برای تزیین [[لباس]]، [[کلاه]] و [[پرده]] استفاده میشد. [[کلاه سپاهیان هخامنشی]] از جنس نمد و مزین به پولکدوزی بود. این هنر در [[دوره صفویه|دورهٔ صفویه]] نیز رواج داشت که از آن برای تزیین [[سفره|سفرهها]]، پردهها و [[سجاده|سجادهها]] استفاده میشد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/sequins02-art.html «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
=== در اروپا (قرن ۱۷ تا ۲۰م) === | === در اروپا (قرن ۱۷ تا ۲۰م) === | ||
در اوایل قرن | در اوایل قرن ۱۷م، پارچههای [[سکهدوزی]] شده در میان زنان دربار و اشرافیان محبوب بود. استفاده از پولکهای فلزی در قرنهای ۱۷، ۱۸ و ۱۹م جلوهٔ تجملی به لباسها و ملحقات آن بخشید. در واقع این پولکها با ورود [[کولی|کولیهای]] [[مهاجر]] در اروپا بهعنوان ابزاری برای نمایش رفاه روی لباس استفاده میشد که در دورهٔ الیزابت رایج شده بود. نمونهای از لباس پولکدوزی متعلق به قرن ۱۷م در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت لندن وجود دارد. در قرن ۱۹م پولکهای فرانسوی بهعنوان یکی از مؤلفههای فشن شناخته شد که تا امروز نیز در اروپا رواج دارد. در قرن ۲۰م مصرف پولک روی لباس افزایش یافت و پوشیدن لباسهای پولکدوزی معادل داشتن یک [[الماس]] بود.<ref>[https://sobheman.com/1403/05/6552/ «تاریخچۀ هنر پولکدوزی و انواع دوخت»، پایگاه خبری صبح من.]</ref> | ||
== انواع پولکها == | == انواع پولکها == | ||
| خط ۵۸: | خط ۵۸: | ||
|'''دایرهای آویز''' | |'''دایرهای آویز''' | ||
|بهصورت دایره و قرینگی کامل | |بهصورت دایره و قرینگی کامل | ||
|اغلب بهرنگ زرد یا نقرهای، سوراخی در قسمت بالای خود دارند، برای تزیین | |اغلب بهرنگ زرد یا نقرهای، سوراخی در قسمت بالای خود دارند، برای تزیین [[روسری]]، [[سربند]]، [[گردنبند]] و سایر موارد استفاده میشود. | ||
|- | |- | ||
|'''دایرهای لبهدار''' | |'''دایرهای لبهدار''' | ||
| خط ۷۸: | خط ۷۸: | ||
== جنس پولکها == | == جنس پولکها == | ||
پولکها از گدشته تا به امروز از جنسهای مختلفی ساخته شدهاند. پولکهای اولیه از جنس ژلاتین بودند که در اثر رطوبت بالا حالت چسبندگی پیدا کرده و از بین میرفتند. پولکدوزی در دورهٔ ساسانی از رواج کاملی برخوردار بوده و جنس بیشتر آنها از زرین و سیمین بوده است. در | پولکها از گدشته تا به امروز از جنسهای مختلفی ساخته شدهاند. پولکهای اولیه از جنس ژلاتین بودند که در اثر رطوبت بالا حالت چسبندگی پیدا کرده و از بین میرفتند. پولکدوزی در [[دوره ساسانی|دورهٔ ساسانی]] از رواج کاملی برخوردار بوده و جنس بیشتر آنها از [[زرین]] و [[سیمین]] بوده است. در [[صدر اسلام]] جنس پولکها از [[طلا]]، [[نقره]] با آلیاژی از [[مس]] و [[برنج]] بودند که برای تزیین [[پوشاک]] استفاده میشد.<ref>اربابزاده بروجنی، کاربرد پارچههای تزیینی در اماکن مذهبی ارامنه: حفظ و مرمت یک نمونه متعلقبه کلیسای وانک اصفهان، 1387ش، ص4.</ref> امروزه پولکها از جنس پلاستیک هستند و تولید آنها با دستگاهی مانند پانچ صورت میگیرد.<ref>علوی دهکردی، راهکارهای برخورد با ریختگی پولکدوزیها در پارچههای تاریخی، 1397ش، ص33.</ref> | ||
== نقشهای پولکدوزی == | == نقشهای پولکدوزی == | ||
طرح و نقشهایی که در این رودوزی انجام میشود شامل تصویر گلهای گلدانی، پرندگان، | طرح و نقشهایی که در این رودوزی انجام میشود شامل تصویر گلهای گلدانی، پرندگان، [[محراب]]، حیوانات، منظره، طاووس، خورشید، گل و بوته، بتهجقه و [[نقوش اسلیمی]]، شمسهای و ترنجی هستند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/sequins02-art.html «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
== کاربرد == | == کاربرد == | ||
پولکدوزی در موارد مختلفی استفاده میشود که ازجملهٔ آن تزیین انواع [[لباس شب|لباسهای شب]] و [[عروس]]، پرده، [[روکوسن]]، [[روتختی]]، جانماز، [[سفره عقد|سفرهٔ عقد]]، [[کیسه پول|کیسهٔ پول]]، [[سرمهدان]]، البسه، روقوری، تزیین [[چادر]] و روسری و موارد دیگر است.<ref>سیدصدر، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، 1390ش، ص74.</ref> | |||
== مقایسهٔ پولکدوزی دستی و ماشینی == | == مقایسهٔ پولکدوزی دستی و ماشینی == | ||
در پولکدوزی دستی، پس از انتخاب طرح و انتقال آن روی لایهٔ آبشور (با خیساندن، لایی از پارچه جدا میشود) به پارچهٔ اصلی متصل شده و پولکدوزی انجام میشود. پولکدوزی با ماشینهای مخصوص بهدلیل سرعت بالایی که دارند روی پارچهها و لباسهایی با متراژ و تعداد بالا صورت میگیرد.<ref>[https://viragostarmoin.com/sequin-embroidery «راهنمای کامل پولکدوزی و انواع آن»،وبسایت ویراگستر معین.]</ref> | |||
== شیوههای مختلف دوخت و نصب پولک بر پارچه == | == شیوههای مختلف دوخت و نصب پولک بر پارچه == | ||
پولکها با نخ بیرنگ یا همرنگ پولک روی پارچه بهصورت مسطح | پولکها با نخ بیرنگ یا همرنگ پولک روی پارچه بهصورت مسطح یا در یک نقطه روی هم و پشت سر هم (پولک آویزان است و بهراحتی حرکت میکند تا نور بیشتری به آنها بتابد) دوخته میشوند:<ref>یاوری، نساجی سنتی ایران، 1392ش، ص81.</ref> روشها شامل دوخت ساده، که در آن پولکها ثابت شده یا با ترکیب منجوق، تثبیت میشوند؛<ref>سیدصدر، دایرةالمعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن، 1390ش، ص75.</ref> دوخت برجسته، که با زیرسازی [[پنبه]]، [[پشم شیشه]] یا ترکیب منجوق و ملیله برای ایجاد عمق به کار میرود؛ دوخت ایستاده که با خواباندن مورب پولکها برای کاربردهای گُلی استفاده میشود؛ دوخت نخ رو که رایجترین تکنیک برای پر کردن طرحها با عبور نخ از مرکز پولک جهت استحکامبخشی است؛ و نهایتاً پولکدوزی قلابی که از تکنیک [[قلابدوزی]] برای اجرای دوخت استفاده میکند. انتخاب این تکنیکها مستقیماً بر پایداری و جلوه بصری نهایی اثر میگذارد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/sequins02-art.html «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
== مرکز دوخت پولک در ایران == | == مرکز دوخت پولک در ایران == | ||
پولکدوزی در تمام مناطق ایران انجام میشود؛ اما شهرستان مهاباد یکی از مراکز تولید این صنایع دستی است که هنرمندان آن هم در خانه و هم در کارگاه به تولید این محصول هنری مشغول هستند. از دیگر شهرهای ایران | پولکدوزی در تمام مناطق ایران انجام میشود؛ اما شهرستان مهاباد یکی از مراکز تولید این [[صنایع دستی]] است که هنرمندان آن هم در [[خانه]] و هم در کارگاه به تولید این محصول هنری مشغول هستند. از دیگر شهرهای ایران میتوان به شهرستان [[بوکان]] و توابع آن، [[بندرعباس]] و [[بندر لنگه]] اشاره کرد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/sequins02-art.html «آشنایی با هنر پولکدوزی زیباترین هنر دستی و اصیل ایرانی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
== | == وضعیت اقتصادی و بازار هنر پولکدوزی در ایران == | ||
پولکدوزی بهدلیل محدودیت در [[بازار]] و کم بودن تقاضا، درآمد ناچیزی دارد و اغلب هنرمندان فعالیت خود را در این حوزه بهصورت پارهوقت و بهعنوان یک هنر دستی و تزیینی انجام میدهند و نمیتوان از آن بهعنوان منبع درآمد پایدار یاد کرد. بهدلیل زیبایی و طبیعت دستی این هنر، هنرمندان توانستهاند آثار خود را در نمایشگاهها و بازارچههای صنایع دستی در معرض نمایش و فروش بگذارند.<ref>«منجوقدوزی/ پولکدوزی»، نمایشگاه هنر ایران.</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
