انصارالله یمن

انصارالله یمن؛ جنبش سیاسی ـ نظامی شیعیان زیدی یمن.

انصارالله یمن، جریانی سیاسی و نظامی برخاسته از جامعه شیعیان زیدی این کشور است که در دهه ۱۹۹۰م از دل فعالیت‌های فرهنگی زیدی‌ها شکل گرفت و به‌تدریج به یکی از بازیگران اصلی در عرصه سیاسی و نظامی یمن تبدیل شد. این جنبش که به دلیل انتساب به حسین بدرالدین الحوثی به حوثی‌ها نیز شهرت دارد، پس از درگیری با دولت مرکزی و تحولات سیاسی یمن، توانست کنترل بخش‌های مهمی از کشور از جمله پایتخت، صنعا، را در دست گیرد. انصارالله علاوه بر نقش تعیین‌کننده در تحولات داخلی یمن و جنگ با عربستان، به‌دلیل مواضع سیاسی و نظامی خود در تقابل با ایالات متحده و اسرائیل و نوع روابط و تعاملاتش با جمهوری اسلامی ایران، به یکی از موضوعات مهم در تحلیل‌های سیاسی و امنیتی منطقه غرب آسیا تبدیل شده است.

معرفی

جنبش انصارالله یمن، جریانی سیاسی و نظامی برآمده از شیعیان زیدی یمن است که تحت تأثیر اندیشه‌های بدرالدین الحوثی شکل گرفت. این جنبش که به سبب انتساب به رهبر فکری‌اش، حسین بدرالدین حوثی، به حوثی‌ها نیز شهرت دارد، فعالیت خود را ابتدا در قالب تشکلی به نام جوانان مؤمن (به عربی: تنظیم الشباب المؤمن) آغاز کرد. در دوران رهبری عبدالملک حوثی، انصارالله با گسترش پایگاه اجتماعی خود به یک جنبش فراگیر تبدیل شد و در حال حاضر یکی از تأثیرگذارترین جریان‌های سیاسی و قدرت‌های حاکم در یمن به‌شمار می‌رود.

تاریخچه

زمینهٔ شکل‌گیری

زیدیه یمن بیش از هزارسال از قدرت سیاسی برخوردار بودند، تا این که در کودتای ۱۹۶۲م، قدرت را از دست دادند و با فعالیت‌ها و حضور وهابیت و نفوذ سلفی‌گری با حمایت عربستان و آمریکا، جذب شیوخ یمن با پول‌های هنگفت، پرداخت حقوق ماهیانه برای حدود ده هزار نفر از شیوخ و بزرگان قبایل یمنی، تأسیس بیش از ۴۰۰ مدرسه وهابی در صعده، صنعا، تعز و ابین، تبلیغات گستردهٔ وهابیون، تهاجم تبلیغاتی مصر و کشورهای عربی و تأکید رسانه بر سنی‌بودن عرب و ناسیونالیسم عربی، زیدیه یمن تا مرز اضمحلال پیش رفتند تا جایی‌که اگر انقلاب ایران نبود، اثری از زیدیه باقی نمی‌ماند و حتی به باور برخی از رهبران زیدی‌ها، بدون انقلاب اسلامی ایران اکنون یک نفر زیدی هم در یمن باقی نمانده بود. رخداد انقلاب اسلامی ایران به زیدیه در یمن جانی دوباره بخشید.

تأسیس حزب

علی عبدالله صالح، رئیس دولت یمن، محدودیت‌های فراوانی برای زیدیه ایجاد کرده بود. این مسئله منجر به تأسیس یک جریان سیاسی و شبه‌نظامی توسط بدرالدین الحوثی و فرزندانش شد که جنبش الحوثی نام گرفت. تأسیس انجمن فرهنگی شباب‌المؤمن در اوایل دههٔ ۹۰ میلادی توسط علمای زیدیه برای آموزش جوانان پس از اتحاد یمن شمالی و جنوبی به یک حزب سیاسی به نام حزب حق تبدیل شد. این حزب کمی بعد دوباره به فعالیت‌های فرهنگی روی آورد و با انشعاباتی چند و نهایتاً غلبهٔ طرفداران حسین الحوثی با گرایش‌های سیاسی به فعالیت خود ادامه داد و در سال ۲۰۰۲م، اقدام به تأسیس حزب ندای الصرخه با هدف استکبارستیزی با الهام از روش امام‌ خمینی کرد.

جنگ

منصور هادی، رئیس‌جمهور منتخب یمن در سال ۲۰۱۲م، همان سیاست‌های علی عبدالله صالح در تمایل به غرب و عربستان را در پیش گرفت. انصارالله که با اتخاذ راهبرد گفت‌وگو در مقابله با این سیاست به نتیجه نرسیده بود، با دولت یمن وارد جنگ شد این جنبش پس از شهادت حسین الحوثی رهبر سابق آن در اولین جنگ با دولت یمن، انصارالله نامیده شد. رهبر فعلی انصارالله، عبدالملک الحوثی برادر حسین الحوثی است.

تشکیل حکومت

گرایش دولت یمن به عربستان، خوشایند شافعی‌مذهبان یمنی نیز نبود چراکه آنها همچون شیعیان از مخالفان سلفی‌ها به‌شمار می‌روند. به همین دلیل در کنار حوثی‌ها به نبرد با دولت یمن پرداختند. این جنبش در جنگ ششم، در سال ۲۰۱۴م، صنعا را تصرف کرد و تشکیل حکومت وحدت ملی را اعلام کرد. جنبش الحوثی با اتخاذ رویکرد فرافرقه‌ای و حمایت از دولت وحدت ملی و رویه‌های دموکراتیک، توانست حمایت بخش زیادی از مردم جنوب را نیز کسب کند.

تشکیل ائتلاف توسط عربستان علیه انصارالله و حملات هوایی مکرر، همگرایی مردم یمن در پیروی از اهداف انصارالله را تقویت کرده است. انصارالله اکنون در کنار ارتش یمن بر بخش‌های زیادی از کشور تسلط دارد.

حوثی‌ها پس از جنگ‌ها و کشمکش‌های فراوان از سال ۲۰۱۴م، بر پایتخت یمن، صنعا و بخش وسیعی از مناطق شمالی یمن تسلط یافتند. تعداد رزمندگان انصارالله از ۳۰ هزار تن در سال ۲۰۱۵م و ۲۲۰ هزار تن در سال ۲۰۲۲م، اکنون به بیش از ۳۵۰ هزار تن رسیده است. این لشکر قدرتمند احتمال حملهٔ زمینی به یمن از سوی آمریکا و دیگر کشورهای متخاصم را کاهش داده است. کارشناسان غربی بر این باورند که حمایت جمهوری اسلامی ایران، انتقال تجربیات و فناوری از سوی حزب‌الله لبنان، حشدالشعبی عراق و روسیه عامل قدرتمندشدن انصارالله است. هرچند انصارالله دستاوردهای نظامی خود را بومی می‌داند.

باورهای بنیادین انصارالله

اشتراکات اعتقادی با تشیع

مقابله با وهابیت به‌عنوان یک فرقهٔ ضاله، استکبارستیزی، اعتقاد به ولایت پنج‌تن و انتظار خروج فردی از نسل فاطمه زهرا به‌عنوان منجی، از جمله اشتراکات اعتقادی زیدی‌ها با شیعه است. آنها همچنین بر عزاداری در روز عاشورا، خواندن دعای کمیل و دعاهای کتاب مفاتیح‌الجنان، نهج‌البلاغه، صحیفه سجادیه و چهل‌حدیث امام‌ خمینی تأکید دارند.

گرایش‌های شیعی

از جمله ویژگی‌های فکری انصارالله، گرایش شیعی، نقد وضعیت موجود یمن از حیث نفوذ وهابیون عربستان و آمریکا، ترویج افکار امام‌ خمینی و انقلاب اسلامی ایران و الگوگیری از فعالیت‌های نظامی حزب‌الله لبنان است. ۹۰درصد کتاب‌های زیدیه از شیعیان دوازده‌امامی است که خود حاکی از تمایل آنها به مذهب امامیه است.

وجوب قیام توسط امام

یکی از ویژگی‌های مهم امام از منظر زیدیه، اقدام به قیام مسلحانه و علنی است. از منظر انصارالله، امامت علی ابن ابی‌طالب، امام حسن و امام حسین، از سوی پیامبر ابلاغ شده است و امامان بعدی افرادی از نسل حضرت فاطمه هستند که دست به قیام زده‌اند. زید بن علی، یحیی بن زید، نفس زکیه و ابراهیم بن عبدالله، از آن جمله‌اند.

وجوب اطاعت از امام

زیدیه با انتخاب نظام سیاسی مبتنی بر امامت در مقابل دموکراسی، اطاعت و پیروی از امامی که قیام می‌کند را واجب شمرده و از آنجایی که بنا بر مبانی اعتقادی آنها امام خمینی همه ویژگی‌های امام را دارا است، او را امام زمان خود دانسته و اطاعت از او را واجب می‌دانند. پس از امام‌خمینی نیز پیروی از آیت‌الله خامنه‌ای در دستور کار ایشان قرار گرفت. انجمن شباب‌المؤمن که کار فرهنگی را دنبال می‌کرد، از کتب مرتضی مطهری و سید عبدالحسین دستغیب استفاده می‌کرد و عکس امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای را بر سردر اردوگاه‌های خود نصب کرده بود.

مواضع سیاسی انصارالله

جنبش انصارالله به دنبال خارج کردن یمن از سلطه آمریکا و عربستان و حفظ استقلال و تمامیت ارضی آن بوده است. عبدالملک الحوثی رهبر انصارالله بر این موضع استوار است که حملات نظامی آمریکا و وعده به‌رسمیت شناخته‌شدن انصارالله و حمایت‌های مالی، هیچ‌کدام خللی در ارادهٔ آن‌ها برای حمایت از فلسطین و جبهه مقاومت ایجاد نخواهد کرد.

به نقل از خبرگزاری سما، عبدالملک الحوثی شدیداً از حاکمان کشورهای عربی انقاد کرده است که سلطه اسرائیل را یک واقعیت غیرقابل تغییر شمرده و به‌دنبال راه‌حل‌های تطبیق خود با شرایط هستند. وی آنها را احمق، نادان و بی‌اطلاع از حقایق بزرگ تاریخی و تحولات زمانه شمرده است. از منظر او عادی‌سازی روابط با رژیم اسرائیل که خواهان سلطه دائمی بر اعراب است و آنها را حیوان می‌پندارد، ممکن نیست.

عملیات‌های نظامی انصارالله

انصارالله یمن در کارنامهٔ نظامی خود، هفت سال جنگ با عربستان را ثبت کرده است که اکنون دو سال است به آتش‌بس منجر شده است. همچنین این جنبش با حملات مکرر به اسرائیل و هدف قرار دادن کشتی‌ها و ناوهای آمریکایی و اروپایی، بر موضع خود در حمایت از مقاومت و غزه پافشاری کرده است. انصارالله از نوامبر ۲۰۲۳م تا ژوئیه ۲۰۲۴م، ۱۳۴ حمله علیه کشتی‌های تجاری و جنگی آمریکا و انگلیس در دریای سرخ و خلیج عدن داشته است و از مارس ۲۰۲۴م، عملیات نظامی خود را به اقیانوس هند گسترش داده است.

دستاوردهای انصارالله

انصارالله به‌دلیل برخورداری از موقعیت راهبردی جغرافیایی و تاکتیک‌های نظامی دقیق، کشتیرانی در دریای سرخ را کنترل کرده و در حمایت از مردم مظلوم غزه، خسارت‌های قابل توجهی به حامیان اسرائیل وارد ساخته است. رونمایی از یک زیردریایی انتحاری به نام القارعه و حمله با موشک هایپرسونیک به پایگاه هوایی نواتیم در جنوب اسرائیل، آنها را به‌عنوان یک قدرت نوظهور مورد توجه قرار داده است.

کنترل تنگهٔ باب‌المندب، ابتکارات نظامی نامتقارن، استفاده از پهپادهای دریایی دست‌ساز، موشک‌های کم‌هزینه، پنهان‌سازی تسلیحات در غارهای کوهستانی، آمریکا را در سال ۲۰۲۵م، وادار به پذیرش آتش‌بس و خروج ناوهای جنگی خود از منطقه کرد.

اقدامات انصارالله علیه اسرائیل و حامیان آن، کاهش ۳۰درصدی حمل‌ونقل دریایی در دریای سرخ، افزایش ۳ برابری هزینه بیمهٔ کشتی‌ها و افزایش ۱۰ تا ۱۵ روزه زمان رسیدن کالاها به مقصد را به‌دنبال داشته است.

برخی پژوهشگران بر این باورند که دستاوردهای جنبش انصارالله تنها به عرصه مقاومت نظامی محدود نمی‌شود، بلکه شامل تأثیرگذاری بر معادلات قدرت در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی نیز بوده است. از این منظر، اقداماتی چون به چالش کشیدن طرح‌های قدرت‌های بزرگ در منطقه، ایجاد فشارهای سیاسی و نظامی بر ایالات متحده و متحدانش، و تأثیرگذاری بر ترتیبات امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه از جمله نتایج عملکرد این جنبش ارزیابی شده است. در همین چارچوب، برخی تحلیل‌ها به پیامدهایی مانند تحمیل عقب‌نشینی سیاسی و نظامی به قدرت‌های بزرگ، ایجاد اختلال در امنیت دریایی؛ افزایش فشار اقتصادی بر رقبای منطقه‌ای، الهام‌بخشی به دیگر گروه‌های محور مقاومت و گسترش روابط راهبردی با ایران اشاره کرده‌اند. همچنین، این تحولات از سوی برخی ناظران به‌عنوان عاملی در تقویت جایگاه منطقه‌ای انصارالله، افزایش مشروعیت داخلی آن و به چالش کشیده شدن برتری سیاسی و رسانه‌ای قدرت‌های غربی ارزیابی شده است.

روابط انصارالله با ایران

اسلام آوردن یمنی‌ها با دعوت امیرالمؤمنین، درخواست حمایت ایران از یمن در مقابله با حبشی‌ها در صدر اسلام و باورهای مشترک و قرابت‌های مذهبی در دورهٔ معاصر، حوثی‌ها را به تشیع و ایران متمایل ساخته است. از این‌رو است که به‌باور برخی، بسیاری از تحولات یمن به ویژه در بعد فرهنگی و نظامی ریشه در تعامل آن با ایران دارد. در فعالیت‌های فرهنگی انصارالله درسی با عنوان تجارب فرهنگی انقلاب اسلامی ایران تدریس می‌شود.

اشتراکات هویتی ایران و انصارالله در مولفه‌های کلان انقلابی‌گری و اسلام‌گرایی، همگرایی ایران و یمن در عرصه سیاست خارجی را به دنبال داشته است. یمن شمالی جزء اولین کشورهایی بود که در روزهای ابتدایی انقلاب اسلامی ایران، ۲۵ بهمن ۱۳۵۷ش، جمهوری اسلامی ایران را به رسمیت شناخت. هرچند با آغاز جنگ یمن شمالی با رهبری علی عبدالله صالح از رژیم بعث عراق حمایت کرد. اما یمن جنوبی به رهبری علی ناصر محمد از ایران پشتیبانی کرد.

مسئله نیروی نیابتی بودن جنبش انصارالله یمن برای جمهوری اسلامی ایران از موضوعات مورد مناقشه در تحلیل‌های سیاسی و بین‌المللی است. برخی انصارالله را به‌عنوان گروهی نیابتی معرفی می‌کنند و مدعی‌اند ایران از این جنبش برای بی‌ثبات‌سازی منطقه و تهدید امنیت دریایی و منافع اسرائیل استفاده می‌کند؛ اما انصارالله و حامیان این دیدگاه، این جنبش را یک حرکت بومی و مردمی با خاستگاه داخلی در یمن می‌دانند که در واکنش به تحولات سیاسی و مداخلات خارجی شکل گرفته و از استقلال تصمیم‌گیری برخوردار است. در همین زمینه، مقامات ایرانی هرگونه رابطه نیابتی را رد کرده و تأکید دارند که گروه‌های مقاومت منطقه، از جمله انصارالله، بر اساس انگیزه‌ها، باورها و محاسبات خود عمل می‌کنند.

موضع‌گیری انصارالله در حمایت از ایران

محمد فرح عضو دفتر سیاسی انصارالله یمن، با پیروی از صحبت‌های سیدعلی خامنه‌ای، دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، اعلام کرد هرگونه تجاوزی علیه ایران پیامدهایی فرامرزی داشته و دامان همهٔ طرف‌ها را خواهد گرفت و دشمن صهیونی، آمریکا و خائنان منطقه‌ای خسارت‌های سنگین سیاسی، نظامی و اقتصادی کوتاه‌مدت و بلندمدت را متحمل خواهند شد.

در پی انتشار خبر شهادت سید علی خامنه‌ای، دفتر سیاسی جنبش انصارالله یمن، در ضمن صدور بیانیه و پیام تسلیت آیت‌الله خامنه‌ای را امام خطاب کرد و او را شهید راه قدس دانست. در ادامه این بیانیه آیت‌الله خامنه‌ای را مظهر فداکاری، استقامت، استکبارستیزی شمرد و بر ایستادگی در کنار ایران تا تحقق وعده الهی مبنی بر پیروزی حق، تأکید کرد.

پس از تعیین رهبر سوم جمهوری اسلامی ایران، انصارالله انتخاب سیدمجتبی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی ایران را نشانه وفاداری، انسجام و آمادگی نظام و ملت ایران برای مقابله با توطئه‌ها دانست.

منابع

• ابوالحسن شیرازی، حبیب‌الله، «میزان‌سنجی تأثیر عنصر رقابت بر جنگ‌های نیابتی ایران و عربستان»، ش۱۲، ۱۳۹۳ش.
• «ادعای آلمان: انصارالله «گروه نیابتی» ایران است و تهران از آن‌ها برای «بی‌ثبات کردن منطقه» استفاده می‌کند»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۴۰۴ش.
• امیردهی، علیرضا، «یمن از حاکمیت سیاسی تا روابط با جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه اندیشه تقریب، ش۲۳، ۱۳۸۹ش.
• «انصارالله:انتخاب آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای ضربه کوبنده به دشمنان است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «انصارالله یمن: پاسخ تجاوز به یمن و ایران دامن کل منطقه را خواهد گرفت»، روزنامه کیهان، سه شنبه، ۱۴ بهمن ۱۴۰۴ش، شماره ۲۴۰۷۱.
• «انصارالله یمن، نیروی نیابتی یا مستقل؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب ۴ دی ۱۴۰۳ش.
• برنجکار، رضا، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، قم، کتاب طه، ۱۳۷۸ش.
• «ایران و مسئله نیروی نیابتی؛ واقعیت یا اتهامی بی‌اساس؟»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۴۰۴ش.
• «بیانیه انصارالله در پی شهادت رهبر معظم انقلاب»، خبرگزاری تحلیلی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• تلاشیان، حسین، «انقلاب اسلامی ایران و تأثیر آن بر ژتوپلیتیک منطقه‌ای»، شیعه‌شناسی، ش۴۰، زمستان ۱۳۹۱ش.
• ثانی، معصومه، «زبانه‌های خشم در یمن»، مصاحبه با سردبیر اول سابق سفارت ایران در یمن، ۲۰۱۲م.
• جمعی از نویسندگان، الحوثیون سلاح الطائفه و والائات السیاسیه، دوبی، مرکز المسبار للدراسات و البحوث، ۲۰۱۰م.
• حسینی‌زاده، سیدمحمدعلی و همکاران، «جنگ یمن و القاعده»، فصلنامه علوم سیایس، ش۷۷، ۱۳۹۵ش.
• حضی‌نیا، ناصر و همکاران، «راهبردهای تثبیت و پایدارسازی نفوذ جمهوری اسلامی ایران در یمن»، نشریه روابط خارجی، ش۶۴، زمستان ۱۴۰۳ش.
• الخضریه انورقاسم، «من دراسته به عنوان: تمرد الحوثی فی الیمن و ابعاد التحالف الشیعی المریکی فی المنطقه»، منشرو بمرکز الجزیره العربیه للدراسات و البحوث، ۱۴۲۹ق.
• دارا، جلیل و بابایی، محمود، «بازخوانی جنبش انصارالله یمن در بستر انقلاب اسلامی ایران»، فصلنامه پژوهش‌های انقلاب اسلامی، ش۱۵، زمستان ۱۳۹۴ش.
• «درمورد انصارالله یمن در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید: ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ش.
• دغشی، محمداحمد، «تبارشناسی الحوثی‌ها»، دو هفته‌نامه پگاه حوزه، ش۲۷۰، ۱۳۸۸ش.
• ربیعی‌فر، احمد و ابراهیم‌نژاد، محمد، پرچم‌های برافراشته، قم مجد اسلام، ۱۳۹۴ش.
• رجب‌زاده، علی و همکاران، «تأثیرات انقلاب اسلامی ایران بر تصمیمات و تحولات انصارالله یمن»، مجموعه مقالات نوزدهمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت، ۱۴۰۴ش.
• عباسی، مجید و همکاران، «انقلاب اسلامی ایران و ژئوپلیتیک تشیع در یمن»، فصلنامه مطالعات راهبردی بسیج، ش۶۹، ۱۳۹۴ش.
• العماد، عصام، «شیعیان یمن، فرصت‌ها و چالش‌ها»، فصلنامه پژوهه، ۲۲ مهر ۱۳۸۷ش.
• غرسبان، مرتضی، «تحلیل سیاسی مسائل روز»، فقه و اصول، نشریه مبلغان، ش۳۱۴، خرداد و تیر ۱۴۰۴ش.
• فضائلی، مصطفی، «مداخله نظامی در یمن از منظر حقوق بین‌الملل»، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، ش۱، ۱۳۹۵ش.
• فوزی، یحیی، «علل شکل‌گیری و ماهیت جنبش‌های سیاسی در خاورمیانه: بررسی موردی جنبش سیاسی در یمن»، نشریه مطالعات سیاسی جهان اسلام، ش۱، بهار ۱۳۹۱ش.
• مسعودنیا، حسین و توسلی، حسین، «بازخونی جنبش شیعی الحوثی در یمن»، ماهنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، ش۳، پاییز ۱۳۹۱ش.
• موسوی، سیدحسین، «انصارالله یمن قدرت نظامی نوظهور منطقه‌ای»، وب‌سایت مرکز پژهش‌های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۴۰۳ش.
• موسوی، سیدحسین، «انصارالله یمن قدرت نظامی نوظهور منطقه‌ای»، نشریه مطالعات خاورمیانه، ش۱۱۶، تابستان ۱۴۰۳ش.
• موسی‌نژاد، سیدعلی، «شیعیان زیدی و تحولات اخیر یمن»، ماهنامه موعود، ش۱۰۷ و ۱۰۸، دی و بهمن ۱۳۸۸ش.
• میراحمدی، منصور و احمدوند، ولی‌محمد، «هویت و مبانی فکری جنبش انصارالله در یمن»، فصلنامه اندیشه سیاسی در اسلام، ش۲، بهار ۱۳۹۴ش.