بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''سنتهای الهی؛'''}} قوانین تغییرناپذیر حاکم بر هستی و زندگی انسان. | {{درشت|'''سنتهای الهی؛'''}} قوانین تغییرناپذیر حاکم بر هستی و زندگی انسان. | ||
سنتهای الهی به قوانین تغییرناپذیری اطلاق میشود که خداوند بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایهٔ آنها اداره میکند. این سنتها دارای ویژگیهایی چون الهیبودن، تکوینی بودن، عمومیت زمانی و مکانی، ثبات و | سنتهای الهی به قوانین تغییرناپذیری اطلاق میشود که خداوند بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایهٔ آنها اداره میکند. این سنتها دارای ویژگیهایی چون الهیبودن، تکوینی بودن، عمومیت زمانی و مکانی، ثبات و تغییرناپذیری و هماهنگی با اختیار انسان است. از دیدگاه صاحبنظران، سنتهای الهی به دو دستۀ کلی اخروی و دنیوی تقسیم میشوند و سنتهای دنیوی خود به فردی و اجتماعی قابل تقسیم است؛ سنتهای اجتماعی نیز دارای دو نوع مطلق و مشروطاند. در تجربهٔ معاصر ایران، مصادیقی چون [[پیروزی انقلاب اسلامی]]، ایستادگی ۴۶ سالهٔ مردم در برابر فشارها، پیشرفتهای علمی و فناوری، ناکامی تحریمها و پایداری [[جبهه مقاومت]]، بهعنوان تحقق عینی سنتهایی چون [[نصرت الهی]]، نتیجهدهی تلاش و مجاهدت، خنثیسازی توطئه و پیروزی حق بر باطل تحلیل شده است. به باور این پژوهشگران، باور به سنتهای الهی ضمن ایجاد آرامش قلوب، تقویت [[اراده ملی|ارادۀ ملی]] را در برابر تهدیدات افزایش داده و افق پیروزی را روشن میسازد. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
پژوهشگران | پژوهشگران [[علوم قرآنی]]، سنت الهی را بهمعنای قوانین و روشهای تغییرناپذیری دانستهاند که [[خدا|خداوند]] بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایهٔ آنها اداره میکند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1708133/سنت-های-الهی-در-باب-ظهور-و-سقوط-تمدن-ها-از-نظر-علامه-طباطبایی?q=سنتهای%20الهی&score=274877907000.0&rownumber=1 حبیبی و تیموری، «سنتهای الهی در باب ظهور و سقوط تمدنها از نظر علامه طباطبائی»، 1397ش، ص12.]</ref> بر اساس منابع لغوی، واژهٔ سنت بهمعنای راه و روش رایجی است که استمرار دارد.<ref>[https://vajehyab.com/?q=سنّت&d= دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژۀ سنت، وبسایت واژهیاب.]</ref> از دیدگاه مفسران، این سنتها لزوماً بهمعنای صدور فعل بیواسطه از جانب خداوند نیست، بلکه گاه از طریق اسباب طبیعی و گاه فراطبیعی جریان مییابند. پژهشگران سنت الهی را ضابطهٔ انجام فعل الهی و روشهای تدبیر امور عالم و آدم معرفی میکنند<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه تاریخ، 1391ش، ص409.</ref> که در امتهای پیشین نیز جاری بوده که عمومیت و تغییرناپذیری آنها از اصول مسلم قرآنی است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج16، ص340.</ref> بر این اساس، یکی از کاربردهای مهم این مفهوم، قانونمندی تاریخ و جوامع انسانی است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج4، ص21.</ref> | ||
== مبانی == | == مبانی == | ||
پژوهشگران معارف اسلامی بر این باورند که اثبات جریان سنتهای الهی در جوامع | پژوهشگران معارف اسلامی بر این باورند که اثبات جریان سنتهای الهی در [[جامعه انسانی|جوامع انسانی]]، مبتنی بر مبانی هستیشناختی و انسانشناختی خاصی است که در [[قرآن]] به آنها اشاره شده است. از دیدگاه آنان، هیچ حادثه و تحولی در طبیعت و در نفس انسانها، بدون اذن و ربوبیت تکوینی خداوند رخ نمیدهد و همهٔ امور در چارچوب قوانین و سنتهای مستحکم الهی جریان دارد. به اعتقاد مفسران، سرنوشت افراد و جوامع هرچند با اختیار انسانها همراه است، اما هرگز از تدبیر و [[حکمت خداوند]] خارج نبوده و مبتنی بر نظام علت و معلول و هدفمندی آفرینش است.<ref>آقاجانی، «ویژگیها و انواع سنتهای الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص38-40.</ref> از منظر قرآن، میان رفتار انسانها و پدیدههای طبیعی رابطهای تکوینی وجود دارد؛ چنانکه [[ایمان]] و [[تقوا|تقوای]] جوامع، زمینهساز گشایش برکات آسمان و زمین میشود.<ref>سورهٔ اعراف، آیهٔ ۹۶.</ref> پژوهشگران تأکید دارند که سنتهای الهی از صفات خداوند نشأت میگیرند و تنوع آنها ناشی از اقتضائات متفاوت هر صفت است؛ چنانکه خداوند به صفت رحمانیت خود شفا میبخشد و به صفت منتقم خود مستکبران را به قهر و غلبه میگیرد.<ref>آقاجانی، «ویژگیها و انواع سنتهای الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص38-40.</ref> به باور برخی مفسران نسبتدادن حوادث عالم به خداوند، بر اساس جهات وجودی خاص هر حادثه و تناسب آن با یک یا چند صفت الهی صورت میگیرد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج1، ص164.</ref> | ||
== ویژگیهای سنتهای الهی == | == ویژگیهای سنتهای الهی == | ||
| خط ۱۸: | خط ۱۸: | ||
|'''۱''' | |'''۱''' | ||
|الهیبودن | |الهیبودن | ||
|این سنتها تجلی اسماء، صفات، اراده و حکمت خداوند در تدبیر بشر و تاریخ هستند و انتساب فاعلی آنها به خدا است. | |این سنتها تجلی اسماء، صفات، اراده و حکمت خداوند در تدبیر بشر و [[تاریخ]] هستند و انتساب فاعلی آنها به خدا است. | ||
|افزایش رویکرد توحیدی انسان در حرکتهای اجتماعی<ref>سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۳؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ ۶۲.</ref> | |افزایش رویکرد توحیدی انسان در حرکتهای اجتماعی.<ref>سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۳؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ ۶۲.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۲''' | |'''۲''' | ||
|تکوینیبودن | |تکوینیبودن | ||
|این قوانین از سنخ ایجاد و تکوین هستند و | |این قوانین از سنخ ایجاد و تکوین هستند و بهعنوان پشتوانهای برای نظام تشریع، آثار پاداش و کیفر را در بطن اعمال قرار میدهند. | ||
|غیرقابل اجتناببودن و نقش بنیادین در تحقق امور<ref>سورهٔ یونس، آیهٔ ۱۰۳؛ سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۸.</ref> | |غیرقابل اجتناببودن و نقش بنیادین در تحقق امور.<ref>سورهٔ یونس، آیهٔ ۱۰۳؛ سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۸.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۳''' | |'''۳''' | ||
|هماهنگی تکوین و تشریع | |هماهنگی تکوین و تشریع | ||
|ربوبیت الهی در دو قلمرو | |ربوبیت الهی در دو قلمرو تشریع و هستی یکسان عمل میکند؛ لذا اطاعت از دستورات دینی با متن تکوین و حیات حقیقی ملتها هماهنگ است. | ||
|پیبردن به سنتهای تکوینی از طریق دستورات تشریعی<ref>سورهٔ اعراف، آیهٔ ۹۶.</ref> | |پیبردن به سنتهای تکوینی از طریق دستورات تشریعی.<ref>سورهٔ اعراف، آیهٔ ۹۶.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۴''' | |'''۴''' | ||
|عمومیت زمانی و مکانی | |عمومیت زمانی و مکانی | ||
|این قوانین فراگیر بوده و در | |این قوانین فراگیر بوده و در گسترۀ تمامی آسمانها، زمین و در طول تاریخ بر همۀ موجودات حاکم است. | ||
|سنت الهی در کسانی که پیش از این بودهاند نیز جاری | |سنت الهی در کسانی که پیش از این بودهاند نیز جاری است.<ref>سورهٔ غافر، آیهٔ ۸۵؛ سورهٔ فتح، آیهٔ ۲۳</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۵''' | |'''۵''' | ||
|عمومیت نسبت به افراد و جامعه | |عمومیت نسبت به افراد و [[جامعه]] | ||
|سنتها علاوه بر بستر فردی، بر بستر اجتماعی (امتها و قریهها) نیز ناظرند و وقتی رفتاری فراگیر شود، بازتاب آن کل جامعه را در بر میگیرد. | |سنتها علاوه بر بستر فردی، بر بستر اجتماعی (امتها و قریهها) نیز ناظرند و وقتی رفتاری فراگیر شود، بازتاب آن کل جامعه را در بر میگیرد. | ||
|نزول برکت یا عذاب بر کل یک امت بر اساس مسئولیت جمعی<ref>سورهٔ یونس، آیهٔ ۴۷؛ سورهٔ رعد، آیهٔ ۱۱.</ref> | |نزول برکت یا عذاب بر کل یک امت بر اساس مسئولیت جمعی.<ref>سورهٔ یونس، آیهٔ ۴۷؛ سورهٔ رعد، آیهٔ ۱۱.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۶''' | |'''۶''' | ||
|ثبات و تغییرناپذیری | |ثبات و تغییرناپذیری | ||
|قوانین حاکم بر تطورات تاریخ حتمی است؛ | |قوانین حاکم بر تطورات تاریخ حتمی است؛ جایگزینی یک سنت با دیگری و انحراف از مسیر مقرر در آنها راه ندارد. | ||
|هرگز | |هرگز جوامع خارج از مجرای سنتها دستخوش تبدیل و تحویل نمیشود.<ref>سورهٔ اسراء، آیهٔ ۷۷؛ سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۳.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۷''' | |'''۷''' | ||
|ابتناء بر اصل علیت | |ابتناء بر اصل علیت | ||
|جریان سنتها بر پایه قانونمندی علت و معلول است و هرگونه تصادف یا اتفاق در عروج و سقوط جوامع را محال میسازد. | |جریان سنتها بر پایه قانونمندی علت و معلول است و هرگونه تصادف یا اتفاق در عروج و سقوط جوامع را محال میسازد. | ||
|امکان تحلیل | |امکان تحلیل معرفتی انحطاط یا اعتلاء جوامع بر اساس ریشهها.<ref>سورهٔ آلعمران، آیهٔ ۱۳۷.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۸''' | |'''۸''' | ||
|هماهنگی با اختیار انسان | |هماهنگی با اختیار انسان | ||
|این قوانین جبری نیستند؛ بلکه خطوط کلی تاریخ را مشخص میکنند و اختیار انسان خود یکی از اجزاء علت تامه حوادث است. | |این قوانین جبری نیستند؛ بلکه خطوط کلی تاریخ را مشخص میکنند و اختیار انسان خود یکی از اجزاء علت تامه حوادث است. | ||
|خدا حال قومی را تغییر نمیدهد تا آنکه خودشان خود را تغییر دهند<ref>سورهٔ انفال، آیهٔ ۵۳؛ سورهٔ رعد، آیهٔ ۱۱.</ref> | |خدا حال قومی را تغییر نمیدهد تا آنکه خودشان خود را تغییر دهند.<ref>سورهٔ انفال، آیهٔ ۵۳؛ سورهٔ رعد، آیهٔ ۱۱.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۹''' | |'''۹''' | ||
|داشتن موعد مقرر (اجل) | |داشتن موعد مقرر (اجل) | ||
|تحقق سنتها بر اساس حکمت الهی، زمان خاصی دارد که میتواند دفعی یا تدریجی (مهلت دادن/استدراج) باشد. | |تحقق سنتها بر اساس حکمت الهی، زمان خاصی دارد که میتواند دفعی یا تدریجی (مهلت دادن/استدراج) باشد. | ||
|سبقت رحمت بر غضب جهت فراهمسازی فرصت پشیمانی و بازگشت<ref>سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۸۲؛ سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۵.</ref> | |سبقت رحمت بر غضب جهت فراهمسازی فرصت پشیمانی و بازگشت.<ref>سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۸۲؛ سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۵.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۱۰''' | |'''۱۰''' | ||
|حاکمیت برخی بر برخی دیگر | |حاکمیت برخی بر برخی دیگر | ||
|سنتها در یک سطح نیستند؛ برخی عامترند و بر دیگر سنتها حاکمیت دارند، مانند سبقت سنت رحمت بر سنت غضب. | |سنتها در یک سطح نیستند؛ برخی عامترند و بر دیگر سنتها حاکمیت دارند، مانند سبقت سنت رحمت بر سنت غضب. | ||
|حاکمیت سنت حکمت الهی بر تمامی جریانات دیگر<ref>سورهٔ انعام، آیهٔ ۱۲؛ سورهٔ انعام، آیهٔ ۵۴.</ref> | |حاکمیت سنت حکمت الهی بر تمامی جریانات دیگر.<ref>سورهٔ انعام، آیهٔ ۱۲؛ سورهٔ انعام، آیهٔ ۵۴.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۱۱''' | |'''۱۱''' | ||
|توالی و تتابع | |توالی و تتابع | ||
|سنتها رابطهای طولی دارند؛ به گونهای که بیاعتنایی به یک سنت | |سنتها رابطهای طولی دارند؛ به گونهای که بیاعتنایی به یک سنت مثل پیام وحی، منجر به فعال شدن سنت دیگر مثل قساوت قلب یا عذاب میشود.<ref>آقاجانی، «ویژگیها و انواع سنتهای الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص40-50.</ref> | ||
|تبدیل سختی به گشایش یا بالعکس بر اساس واکنش جامعه به ابتلائات<ref>سورهٔ انعام، آیات ۴۲ تا ۴۴.</ref> | |تبدیل سختی به گشایش یا بالعکس بر اساس واکنش جامعه به ابتلائات.<ref>سورهٔ انعام، آیات ۴۲ تا ۴۴.</ref> | ||
|} | |} | ||
== اقسام سنتهای الهی == | == اقسام سنتهای الهی == | ||
از منظر صاحبنظران دینی، سنتهای الهی بهعنوان قوانین حاکم بر زندگی بشری به | از منظر صاحبنظران دینی، سنتهای الهی بهعنوان قوانین حاکم بر زندگی بشری به اخروی و دنیوی تقسیم میشوند. به باور آنان، سنتهای دنیوی خود به فردی و اجتماعی قابل تقسیم است و سنتهای اجتماع نیز دو نوع کلی دارد: نخست، سنتهای مطلق که بدون ارتباط با ارادهٔ انسانها و شامل حال هر دو گروه حق و باطل میشوند، مانند [[سنت هدایت]] از طریق پیامبران، [[سنت ابتلا]] و [[سنت آزمایش|آزمایش]]، [[سنت اجل امتها]]، [[سنت تقدیر در معیشت انسان|سنت تقدیر در معیشت انسانها]] و [[سنت تفاوت اجتماعی|سنت تفاوتهای اجتماعی]]. دوم، سنتهای مشروط که تنها شامل گروه حق یا باطل میشود و تحقق آنها منوط به رفتار و انتخاب انسانها است؛ این دسته شامل مواردی چون سنت نصرت الهی بر اساس اخلاص و [[جهاد]] برای خداوند، ازدیاد نعمت در پی شکرگزاری، سنت هدایت گامبهگام در اثر پذیرش هدایت قبلی، [[سنت پیروزی اهل حق]] در صورت پایداری، [[سنت گمراهی تدریجی اهل باطل]]، [[سنت املاء و استدراج]] (مهلتدهی به کافران برای افزایش گناه) و [[سنت عذاب استیصال]] (ریشهکنکننده) میشود. به اعتقاد این صاحبنظران، این چارچوب با مباحث قانونمندی تاریخ و عوامل محرک جوامع بشری پیوند خورده و امکان پیشبینی روندهای کلان تاریخی را فراهم میآورد.<ref>[https://markazi.iqna.ir/fa/news/3829609/مروری-بر-برخی-سنتهای-الهی-در-قرآن حسینی، «مروری بر برخی سنتهای الهی در قرآن»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> | ||
== تفاوت سنتهای الهی با قواعد تاریخی == | == تفاوت سنتهای الهی با قواعد تاریخی == | ||
