نصرت الهی
 تابلو مینیاتوری ابراهیم در گلستان اثر محمود فرشچیان |
نصرت الهی؛ مددرسانی خداوند به افراد، گروهها و جوامع در صورت تحقق شرایطی چون تلاش و استقامت.
نصرت الهی در اندیشه اسلامی بهمعنای یاری رساندن خداوند به افراد، گروهها یا جوامعی است که شرایط آن را فراهم آورند. این مفهوم یکی از سنتهای الهی (قوانین و روشهای ثابت خداوند در اداره جهان) شمرده میشود. بر اساس این سنت، خداوند به کسانی که در راه او گام برمیدارند و استقامت میورزند، یاری میرساند. نصرت الهی گاهی با اسباب و علل طبیعی صورت میگیرد و گاهی امدادهای غیبی و نیروهای ماورائی برای یاری افراد حضور مییابند.
تعریف
واژه نصر در زبان عربی ریشهای به معنای انجام خیر دارد[۱] و نصرت به مفهوم پیروز کردن چیزی بر چیزی دیگر است.[۲] نصرت الهی، که از آن به عنوان یکی از سنن قطعی و حتمی خداوند یاد شده، عامترین و کلیترین سنت اجتماعی در قرآن به شمار میرود. این سنت هم شامل کسانی میشود که در پی کمالات مادی و دنیوی هستند و هم کسانی که در طلب کمالات معنوی و اخروی باشند.[۳] با این حال، امدادهای الهی به مؤمنان افزونتر است[۴] و میتواند از اسباب عادی فراتر رفته و شامل مددهای غیبی و فوقطبیعی شود.[۵] بر اساس دیدگاه قرآن، چه بسا گروههای اندکی که با یاری خدا بر گروههای بسیاری پیروز شدهاند.[۶] برخی دینپژوهان، قوانین جامعهشناختی را با اقتباس از قرآن، همان سنتهای الهی در تدبیر جوامع دانستهاند؛ در این دیدگاه، سنتهای الهی به معنایی عامتر، ضوابط حاکم بر افعال الهی یا روشهایی است که خداوند برای اداره امور عالم و آدم تدبیر میکند.[۷] نصرت الهی میتواند در زمینههای متنوعی چون نظامی، علمی و تبلیغی صورت گیرد.[۸]
ویژگی
ویژگی اصلی نصرت الهی، قطعیت آن است. آیاتی چون «إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا»[۹] و نیز آیاتی که هرگونه تخلف از وعده الهی را نفی میکنند،[۱۰] بر حتمی بودن این یاری تأکید دارند.[۱۱] با این حال، نصرت الهی به معنای پیروزی فوری یا مصونیت از آسیب نیست. بلکه گاهی این پیروزی تدریجی است و ممکن است نسلی تلاش کند، ضرباتی به دشمن وارد سازد و به شهادت یا اسارت برسد، اما این رنجها الهامبخش نسل بعدی شده و در نهایت، پیروزی نهایی با تلاش آنان حاصل میشود.[۱۲][۱۳]
شرایط تحقق
در چارچوب آموزههای اسلام، تحقق نصرت الهی مشروط به شرایطی است که در منابع دینی به دو دسته کلی شرایط همگانی و شرایط خاص مؤمنان تقسیم شدهاند.
شرایط عام
- تعلق گرفتن اراده الهی: هیچ امری در جهان برخلاف خواست خداوند رخ نمیدهد.[۱۴]
- انجام وظایف: خداوند موفقیت را برای هیچکس تضمین نکرده است و نصرت الهی تنها با اراده و تلاش خود انسان ساخته میشود.[۱۵] در این چارچوب، دفاع و مقابله با دشمن، عملی مشروع شمرده شده است[۱۶] و اگر در وضعیت جنگی، همگان به وظایف خود عمل کنند، نصرت الهی حتمی خواهد بود.[۱۷]
- پیروی از رهبری: اطاعت از پیشوای جامعه، زمینهساز نصرت است، خواه پیشوا در امر باطل باشد[۱۸] یا حجت خدا باشد.[۱۹]
- تأمین زمینههای مادی: یاری خداوند شامل گروههایی میشود که برای فراهم آوردن بهترین ابزارها و تجهیزات ممکن تلاش کنند.[۲۰][۲۱] معیار آمادگی نظامی، ایجاد ترس دائمی در دل دشمن است.[۲۲]
- صبر و استقامت: در آیات قرآن، صبر و استقامت[۲۳] شرط دستیابی به موفقیت[۲۴] و یاری الهی معرفی شده است.[۲۵] پایداری، گرفتاری و ضعف را برطرف میکند.[۲۶]
شرایط خاص مؤمنان
تحقق نصرت الهی برای مؤمنان، شرایط خاصی هم دارد که در صورت وجود آنها امدادهای ویژه مؤمنین از راه خواهد رسید.
- ایمان به خداوند: ایمان به خدا و وعدههای او، عامل تحقق دیگر شروط مانند دعا است[۲۷] و باور به نصرت الهی، مؤمن را از منافق در لحظات حساس مبارزه متمایز میسازد.[۲۸]
- نیت یاریکردن خدا: فرد یا گروه باید قصد یاریکردن دین خدا را داشته باشد.[۲۹] هدف باید سربلندی کلمه حق باشد، نه دستیابی به سلطه، غنیمت یا نمایش قدرت.[۳۰] از دیدگاه دینپژوهان و مفسران قرآن، خداوند بینیاز از یاری دیگران است و مقصود از یاری کردن خداوند، یاری کردن آیین، پیامبر، شریعت و تعلیمات او[۳۱] و دفاع از ارزشهای الهی،[۳۲] انبیا و اولیای الهی[۳۳] و یاری کسانی است که در راه خدا میجنگند.[۳۴] تلاش برای ایجاد تغییر مثبت در جامعه نیز یاری خداوند محسوب میشود.[۳۵]
- طلب یاری از خدا: برای دریافت امدادهای الهی باید با تضرع و استغاثه[۳۶] به درگاه خداوند روی آورد.[۳۷]
موانع تحقق
در منابع دینی، عواملی همچون تنبلی، بیعملی، توهمپردازی، ترجیح منافع فردی یا گروهی بر مصالح عمومی، پیروی از هوای نفس و کنارهگیری از میدان عمل، از موانع تحقق نصرت الهی شمرده شدهاند.[۳۸] همچنین غرور، غفلت از قدرت الهی و اتکای بیش از حد به امکانات و تواناییهای انسانی، از دیگر موانع بهشمار میروند.[۳۹]
میزان نصرت الهی
خداوند هم دنیاطلبان را که در راه باطل گام برمیدارند یاری میکند و هم اهل آخرت را، اما میزان یاری برای این دو گروه متفاوت است.[۴۰] امدادهای الهی برای جویندگان دنیا محدود است، در حالی که خواستههای اهل آخرت تعارضی با یکدیگر ندارند و آنها با تلاش و نیت خالص به تمام خواستههای خود میرسند.[۴۱] گاهی خدا بهخاطر تلاش اندک اما همراه با صبر و پایداری یک فرد یا گروه، آنها را چندین برابر یاری میکند[۴۲] و بهطور کلی، این نصرت الهی متناسب با نیاز و شایستگی مردم است.[۴۳]
شیوهها و مصادیق
نصرت الهی میتواند با فراهم آوردن زمینهها، از راههای گوناگونی تحقق یابد[۴۴] و هرچند فعل مستقیم خداوند نیست، اما به خداوند منسوب میشود.[۴۵] این یاری ممکن است با فراهم آوردن وسایل طبیعی برای نیل به هدف صورت گیرد یا به شکل امدادهای غیبی و نیروهای ماورائی ظاهر شود؛[۴۶][۴۷] در همین زمینه مولانا چنین سروده است:[۴۸]
نصرت الهی بهصورتهای گوناگونی جلوهگر میشود،[۴۹][۵۰] ازجمله: پیروزی در میدان نبرد،[۵۱] موفقیت در پروژههای علمی و اقتصادی،[۵۲] ایجاد الفت و استواری در دلها،[۵۳] الهام به مؤمنان،[۵۴] استجابت دعا،[۵۵] اعطای معجزه،[۵۶] نفوذ کلام،[۵۷] اعطای حکومت،[۵۸] ایجاد ترس و وحشت در دل دشمن،[۵۹] هلاکت دشمن،[۶۰] خنثی کردن حیلهها،[۶۱] نجات از خطرها،[۶۲] اعطای آرامش،[۶۳] قدرت بخشی به اراده مؤمنین و تغییر مسیر حوادث به نفع آنان.
نمونههای تاریخی
قرآن نمونههای فراوانی از امدادهای الهی را دربارۀ پیامبران و پیروان آنان بیان کرده است، ازجمله نجات نوح،[۶۴] ابراهیم،[۶۵] لوط،[۶۶] یوسف،[۶۷] شعیب،[۶۸] صالح،[۶۹] هود،[۷۰] موسی،[۷۱] عیسی،[۷۲] حضرت محمد[۷۳] و اهل ایمان.[۷۴]
در ایران معاصر
پایداری و تابآوری ایرانیان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نشانهای از یاری دین و مصداقی از نصرت الهی تفسیر شده است. با این حال، تداوم نصرت الهی مشروط به عواملی همچون تقویت تابآوری در حوزههای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، پرهیز از خودتحقیری در ابعاد ملی و فرهنگی و نیز حفظ همبستگی اجتماعی در برابر دشمن، آمادگی و کارآمدی نیروهای نظامی و امنیتی، تلاش مسئولان برای بهبود شرایط زندگی مردم و اتکای عمومی به باورهای دینی و توکل به خداوند معرفی شده است.[۷۵] در این چارچوب، نصرت الهی در ایران معاصر، مصادیق گوناگونی را جلوهگر کرده است، ازجمله:
- انقلاب اسلامی ایران (۱۳۵۷ش): برپایی نظام جمهوری اسلامی ایران، یکی از مصادیق نصرت الهی در دوره معاصر معرفی شده است. در این دیدگاه، پیروزی انقلاب با وجود حمایت قدرتهای بینالمللی از رژیم پیشین، نشانهای از یاری الهی و تحقق وعدههای قرآنی تلقی میشود.[۷۶][۷۷]
- حوادث پس از انقلاب: رخدادهایی مانند ناکامی عملیات نظامی ایالات متحده در صحرای طبس (۱۳۵۹ش)[۷۸] و عبور نظام از بحران ترورهای اوایل انقلاب، مصداق نصرت الهی تفسیر شدهاند.[۷۹][۸۰]
- جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷ش): فتوحات نیروهای ایرانی، از جمله عملیات فتحالمبین، در چارچوب نصرت الهی تبیین شده است.[۸۱] در این دیدگاه، با وجود برتری تسلیحاتی عراق و حمایت کشورهای غربی و عربی از آن، پیروزیهای ایران نشانهای از یاری الهی دانسته میشود.[۸۲]
- جنگ دوازدهروزه: سیدجعفر شبیری زنجانی و سید علی خامنهای، پیروزی در این جنگ را نمونهای از تحقق وعده یاری الهی در صورت پایداری جامعه اسلامی دانسته است.[۸۳][۸۴]
- جنگ رمضان: برخی تحلیلها تقویت همبستگی اجتماعی در ایران، همدلی بخشی از افکار عمومی جهانی با ایرانیان و ناکامی تحریمها و برنامههای دشمن برای فروپاشی نظام جمهوری اسلامی ایران را در چارچوب نصرت الهی تفسیر میکنند.[۸۵]
جنگ ۳۳ روزه لبنان (۲۰۰۶م)
در برخی روایتها و تفسیرهای دینی، پیروزی حزبالله لبنان در برابر اسرائیل به عنوان جلوهای از نصرت الهی تبیین شده است. در این دیدگاه، مقاومت نیروهای حزبالله با وجود برتری تسلیحاتی اسرائیل، نشانهای از یاری الهی و کارآمدی ایمان و جهاد در برابر قدرت نظامی برتر دانسته میشود.[۸۶] همچنین در برخی روایتهای نقلشده از سید حسن نصرالله، رخدادهای غیرمنتظره در جنگ ۳۳ روزه نیز نمونهای از تحقق وعده الهی در حمایت از نیروهای مقاومت تفسیر شده است.[۸۷]
پانویس
- ↑ ابنفارس، معجم مقاییس اللغه، 1404ق، ج5، ص435.
- ↑ خامنهای، شرح بخشهایی از نهج البلاغه، 1398ش، ص76.
- ↑ سوره بنیاسرائیل، آیات 18 تا 20.
- ↑ مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1391ش، ص480.
- ↑ خامنهای، «مراسم فارغالتحصیلی دانشآموختگان ارتش»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ سوره بقره، آیه 249.
- ↑ مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1391ش، ص469.
- ↑ مصباح یزدی، «دین؛ معیار ارزیابی انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی آیتالله مصباح یزدی.
- ↑ سوره غافر، آیه 51.
- ↑ سوره ابراهیم، آیه 47.
- ↑ عیسیزاده، «سنتهای الهی در نصرت حق از منظر قرآن کریم»، 1404ش، ص9.
- ↑ خامنهای، بیانات، بیتا، ج18، ص14.
- ↑ عزتی بخشایشی، «سنت نصرت الهی در یاری جبهه حق از منظر قرآن»، 1404ش، ص25.
- ↑ سوره آلعمران، آیه 126.
- ↑ سوره رعد، آیه 11؛ سوره انفال، آیه 53.
- ↑ سوره حج، آیات 39 و 40؛ سوره بقره، آیه 251.
- ↑ سوره حج، آیه 39.
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه 25.
- ↑ مصباح یزدی، «عوامل پیروزی و شکست در جنگ»، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
- ↑ سوره انفال، آیه 60.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۸ش، ج1، ص124.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۰ش، ج7، ص222.
- ↑ سوره انفال، آیه 65.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج15، ص504.
- ↑ مصباح یزدی، «عوامل پیروزی و شکست در جنگ»، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
- ↑ خامنهای، «بیانات در ارتباط تصویری با مردم آذربایجان شرقی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ عیسیزاده، «سنتهای الهی در نصرت حق از منظر قرآن کریم»، 1404ش، ص14.
- ↑ هاشمی نشلجی، «سنت نصرت الهی و تأثیر آن بر پایداری و مقاومت»، 1404ش، ص64.
- ↑ سوره حج، آیه 40.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج18، ص229.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۰ش، ج21، ص425.
- ↑ خامنهای، تفسیر سوره صف، 1402ق، ص85.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، 1389ش، ج4، ص545.
- ↑ المراغی، تفسیر المراغی، بیتا، ج17، ص119.
- ↑ خامنهای، «بیانات در مراسم هفدهمین سالگرد رحلت امام خمینی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ سوره انفال، آیه 9.
- ↑ مصباح یزدی، «عوامل پیروزی و شکست در جنگ»، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار کارگزاران نظام به مناسبت عید سعید فطر»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ سوره توبه، آیه 25.
- ↑ مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1391ش، ص480.
- ↑ مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، 1391ش، ص481.
- ↑ خامنهای، بیانات، بیتا، ج28، ص11.
- ↑ مصباح یزدی، «عوامل پیروزی و شکست در جنگ»، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
- ↑ مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1391ش، ص480.
- ↑ مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1391ش، ص470.
- ↑ موسوی خمینی، صحیفه امام، ۱۳۶۱ش، ج12، ص380.
- ↑ خامنهای، «مراسم فارغالتحصیلی دانشآموختگان ارتش»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ مولانا، مثنوی معنوی، دفتر چهارم، بخش ۳۲، وبسایت گنجور.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج21، ص426.
- ↑ مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1391ش، ص497.
- ↑ سوره توبه، آیه 25.
- ↑ خامنهای، بیانات، بیتا، ج32، ص49.
- ↑ سوره انعام، آیه 11.
- ↑ سوره قصص، آیه 7.
- ↑ سوره انبیاء، آیات 76، 84، 88، 90 و سوره شوری، آیه 26.
- ↑ سوره حدید، آیه 25.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج21، ص426.
- ↑ سوره نساء، آیه 54.
- ↑ سوره حشر، آیه 2.
- ↑ سوره اعراف، آیه 136.
- ↑ سوره انفال، آیه 18.
- ↑ سوره عنکبوت، آیه 15.
- ↑ سوره توبه، آیه 40.
- ↑ سوره یونس، آیه 73.
- ↑ سوره انبیاء، آیه 69.
- ↑ سوره صافات، آیه 134.
- ↑ سوره یوسف، آیه 56.
- ↑ سوره هود، آیه 94.
- ↑ سوره هود، آیه 66.
- ↑ سوره هود، آیه 58.
- ↑ سوره شعرا، آیه 65.
- ↑ سوره آلعمران، آیه 55.
- ↑ سوره فتح، آیه 1.
- ↑ سوره آلعمران، آیه 123.
- ↑ مصباح یزدی، «دین؛ معیار ارزیابی انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
- ↑ خامنهای، بیانات، 1396ش.
- ↑ موسوی خمینی، صحیفه امام، ۱۳۶۱ش، ج6، ص489.
- ↑ موسوی خمینی، صحیفه امام، ۱۳۶۱ش، ج13، ص98.
- ↑ «دهه حماسه و مظلومیت»، وبسایت روزنامۀ کیهان.
- ↑ «راز ایستادگی ایران به روایت دکتر حقانی»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر.
- ↑ موسوی خمینی، صحیفه امام، ۱۳۶۱ش، ج16، ص275.
- ↑ خامنهای، بیانات، بیتا، ج31، ص 26.
- ↑ شبیری زنجانی، «پیروزی ایران اسلامی در دفاع 12 روزه براساس سنت نصرت الهی بود»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «ملت در جنگ کار بزرگی کرد نصرت الهی برای ایران تضمین شده است»، وبسایت روزنامه کیهان.
- ↑ «جلوههای نصرت الهی در جنگ رمضان»، وبسایت تبیان.
- ↑ خامنهای، «پیام تبریک به حجتالاسلام والمسلمین سیدحسن نصرالله به مناسبت پیروزی مقاومت اسلامی در جنگ ۳۳ روزه»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ مصباحیزدی، «دین؛ معیار ارزیابی انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
منابع
- قرآن کریم.
- ابنفارس، ابوالحسین احمد، معجم مقاییس اللغه، مکتبه الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
- «جلوههای نصرت الهی در جنگ رمضان»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۸ فروردین ۱۴۰۵ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، اسراء، ۱۳۸۹ش.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در ارتباط تصویری با مردم آذربایجان شرقی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ سخنرانی: ۲۹ بهمن ۱۳۹۹ش.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در مراسم هفدهمین سالگرد رحلت امام خمینی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ سخنرانی: ۱۴ خرداد ۱۳۸۵ش.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در دیدار کارگزاران نظام به مناسبت عید سعید فطر»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ سخنرانی: ۲ آبان ۱۳۸۵ش.
- خامنهای، سیدعلی، بیانات، تهران، انقلاب اسلامی، بیتا.
- خامنهای، سیدعلی، «بیانات در مراسم فارغالتحصیلی دانشآموختگان ارتش»، تاریخ سخنرانی: ۱۹ آبان ۱۳۸۹ش.
- خامنهای، سید علی، «پیام تبریک به حجتالاسلام والمسلمین سیدحسن نصرالله به مناسبت پیروزی مقاومت اسلامی در جنگ ۳۳ روزه»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۸۵ش.
- خامنهای سیدعلی، تفسیر سوره صف، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۴۰۲ق.
- خامنهای سیدعلی، شرح بخشهایی از نهج البلاغه، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۹۸ش.
- «دهه حماسه و مظلومیت»، وبسایت روزنامهٔ کیهان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۴۰۱ش.
«راز ایستادگی ایران به روایت دکتر حقانی»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۴ش.
- شبیری زنجانی، سید جعفر، «پیروزی ایران اسلامی در دفاع ۱۲ روزه براساس سنت نصرت الهی بود»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۴۰۴ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- عزتی بخشایش، محمد، «سنت نصرت الهی در یاری جبهه حق از منظر قرآن»، نشریه ره توشه، ش۵۳، پاییز ۱۴۰۴ش.
- عیسیزاده، عیسی، «سنتهای الهی در نصرت حق از منظر قرآن کریم»، نشریه ره توشه، ش۱۵۲، تابستان ۱۴۰۴ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ ۳، ۱۴۲۰ق.
- المراغی، احمدمصطفی، تفسیر المراغی، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- مصباح یزدی، محمدتقی، «دین؛ معیار ارزیابی انقلاب اسلامی»، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی، تاریخ سخنرانی: ۱۳ دی ۱۳۹۷ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، «عوامل پیروزی و شکست در جنگ»، پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی، تاریخ سخنرانی: ۲۹ مهر ۱۳۶۷ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ ۱۰، ۱۳۷۰ش و ۱۳۷۴ش.
- موسوی خمینی، سید روحالله، صحیفه امام، تهران، مرکز نشر آثار امام خمینی، ۱۳۶۱ش.
- مولانا، مثنوی معنوی، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
- «ملت در جنگ کار بزرگی کرد نصرت الهی برای ایران تضمین شده است»، وبسایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲۵ تیر ۱۴۰۴ش.
- نهجالبلاغه.
- هاشمی نشلجی، سیدعلی، «سنت نصرت الهی و تأثیر آن بر پایداری و مقاومت»، نشریه ره توشه، ش۱۵۰، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.