سید جواد خامنه‌ای

سیدجواد حسینی خامنه‌ای؛ یکی از مجتهدین شیعه و پدر سید علی خامنهٔ رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران.

سید جواد حسینی خامنه‌ای (۱۶ آذر ۱۲۷۴ش – ۱۴ تیر ۱۳۶۵ش) از علما و مجتهدان شیعه و پدر سید علی خامنه‌ای، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران است. وی که نسبش به امام سجاد می‌رسد، در نجف زاده شد و پس از گذراندن دوران کودکی در تبریز، تحصیلات حوزوی خود را در تبریز، مشهد و نجف پی گرفت. او پس از کسب اجازهٔ اجتهاد از مراجعی چون محمدحسین نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی، به ایران بازگشت و برای همیشه در مشهد ساکن شد و به فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی و امامت جماعت در مساجدی از جمله مسجد جامع گوهرشاد پرداخت. وی با سید روح‌الله خمینی رابطهٔ دوستانه داشته و هیچ‌گاه با حکومت پهلوی همراهی و از آن حمایت نکرده و مانع مبارزه فرزندانش نشده است. سید جواد خامنه‌ای سه فرزند از همسر اول و پنج فرزند از همسر دومش خدیجه میردامادی داشته است که با وجود رسیدن فرزندانش به مقامات عالی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تا زمان وفات و خاکسپاری در حرم امام رضا، سبک زندگی زاهدانه‌ای را حفظ کرد.

نسب و خاندان

نسب سید جواد خامنه‌ای به سادات حسینی از شاخه سادات افطسی و سلطان سید محمد می‌رسد که با پنج واسطه، فرزند امام سجاد است. سلطان سید احمد که برای در امان ماندن از تعقیب نیروهای بنی‌عباس، به ارتفاعات روستای هزاوه پناه برده بود، در سال ۳۶۰ق به شهادت رسید و همان‌جا به خاک سپرده شد. از شجرهٔ وی، سید محمد فرزند سید محمدتقی، فرزند سید میرزا علی، فرزند سید میرزا اکبر و فرزند سید فخرالدین از تفرش به آذربایجان مهاجرت کرد و در شهر خامنه ساکن شد و خاندان خامنه‌ای شکل گرفت. پس از وی، فرزندش سید حسین خامنه‌ای، پدر سید جواد که از تحصیل‌کردگان نجف، فقیهی نامدار و امام جماعت مسجد جامع تبریز بود، هدایت مردم را بر عهده گرفت. وی که جد سید علی خامنه‌ای رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران است، در سال ۱۳۲۵ق رحلت کرد.

از ولادت تا جوانی

سید جواد خامنه‌ای در ۱۶ آذر ۱۲۷۴ش در نجف متولد شد. او در سن سه سالگی به همراه خانواده از نجف به تبریز آمد کرد. وی در کودکی (سال ۱۳۲۵ق) پدر خود را از دست داد. سید جواد خامنه‌ای در دوران نوجوانی که هم‌زمان با آغاز جنبش مشروطیت بود، تحصیلات مقدماتی علوم دینی را در تبریز آغاز کرد. او در این دوران، از نزدیک شاهد رویدادهای تلخ و سرنوشت‌سازی مانند به دار آویختن جمعی از بزرگان تبریز به دست نیروهای روسی در روز عاشورا بود. وی در دوران جوانی دو سفر مهم انجام داد: یکی به عتبات عالیات و دیگری به مشهد. در سفر دوم تحت تأثیر فضای معنوی علمای مشهد و هم‌جواری با حرم امام رضا قرار گرفت و تصمیم گرفت برای ادامه تحصیلات و اقامت دائم در این شهر بماند.

همسر و فرزندان

در آستانه چهارمین دهه زندگی همسر اول سید جواد خامنه‌ای درگذشت. او سپس با سیده خدیجه میردامادی دختر سید هاشم میردامادی نجف‌آبادی ازدواج کرد. حاصل ازدواج اول سید جواد خامنه‌ای سه دختر به نام علویه، بتول و فاطمه‌سلطان بود که هر سه در گذشته‌اند. سید جواد خامنه‌ای از سیده خدیجه میردامادی دارای چهار پسر و یک دختر به نام‌های سید محمد، سید علی، بدر السادات، سید هادی و سید محمدحسن شد. خدیجه میردامادی در ۱۵ مرداد سال ۱۳۶۸ش بر اثر سکته قلبی درگذشت و در حرم امام رضا به خاک سپرده شد. سید علی خامنه‌ای در تاریخ ۹ اسفند ۱۴۰۴ش مورد حمله تروریستی مشترک اسرائیل و آمریکا در محل اقامتش قرار گرفت که موجب شهات سید علی خامنه‌ای شد.

اساتید و سوابق علمی

سید جواد خامنه‌ای پس از گذراندن دروس مقدماتی در تبریز، در سال ۱۳۳۶ق در سن ۲۳ سالگی راهی مشهد شد و سال‌های پایانی دورهٔ قاجار را در این شهر گذراند. وی در مشهد نزد اساتیدی چون حاج سید حسین قمی، میرزا محمد آقازاده خراسانی، حاج فاضل خراسانی و میرزا مهدی اصفهانی شاگردی کرد. او در سال ۱۳۴۵ق برای تکمیل تحصیلات به نجف رفت و از محضر مراجعی چون محمدحسین نائینی، آقا ضیاء عراقی و سید ابوالحسن اصفهانی بهره برد.

وی در سال ۱۳۵۰ق (در ۳۷ سالگی) پس از حدود پنج سال حضور در دروس حوزهٔ نجف، موفق به دریافت اجازه اجتهاد و روایت از شیخ محمدحسین غروی اصفهانی و محمدحسین نائینی گردید. اجازه نائینی توسط عبدالکریم حائری یزدی بنیان‌گذار حوزهٔ علمیه قم تأیید و حاشیه‌نویسی شد. نائینی در این اجازه از وی با القاب برجسته‌ای چون العالم العامل، الفاضل الکامل، عمادالعلماء الاتقیاء، مروج الاحکام و ثقة الاسلام یاد کرده است که استفاده از این تعابیر در آن مقطع تاریخی، نشان‌دهنده جایگاه رفیع علمی وی است.

از آثار علمی بر جای مانده از سید جواد خامنه‌ای که هیچ‌کدام به چاپ نرسیده‌اند، می‌توان به حاشیه استدلالی بر شرایع الاسلام، حواشی بر رسائل و مکاسب، تقریرات دروس میرزای نائینی، و همچنین حاشیه‌ای مفصل بر کفایه آخوند خراسانی که در واقع تقریرات درس میرزا محمد آقازاده خراسانی است اشاره کرد.

ویژگی‌های فردی و شخصیتی

سید جواد خامنه‌ای فردی پرهیزگار، بی‌توجه به امور دنیوی و دارای زندگی زاهدانه‌ای توصیف شده است. به گفته سید موسی شبیری زنجانی، وی از بزرگان و افراد بسیار باتقوا به‌شمار می‌رفت، در گفتار بسیار محتاط بود و تقوای او بر مراتب علمی‌اش برتری داشت. او همچنین مراقبت ویژه‌ای به انجام مستحبات و نوافل داشت؛ به‌گونه‌ای که با کسب اجازه از مأمومین، هشت رکعت نافله عصر را در مسجد و در میانه اقامت نماز جماعت ظهر و عصر به جا می‌آورد.

وی در محله‌ای فقیرنشین در مشهد سکونت داشت؛ خانه محقر او در ابتدا تنها شامل یک اتاق و یک زیرزمین بود که بعدها برای گنجایش خانواده پرجمعیتش، دو اتاق دیگر به آن اضافه شد. از دیگر ویژگی‌های اخلاقی وی می‌توان به مهمان‌نوازی و مردم‌داری اشاره کرد. سید جواد خامنه‌ای پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز با وجود رسیدن فرزندانش به مقامات عالی سیاسی و اجرایی، شیوهٔ زندگی ساده خود را تغییر نداد و به دلیل برخورداری از کمالات انسانی، همواره مورد وثوق و احترام مردم بود.

فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی

سید جواد خامنه‌ای پس از بازگشت به مشهد، به جای تأسیس حوزه تدریس عمومی، به تربیت شاگردان خصوصی مانند میرزا نصرالله شبستری و میرزا حسین عبایی پرداخت. او حدود چهل سال امامت جماعت مسجد صدیقی‌ها معروف به مسجد آذربایجانی‌ها در بازار سرشور مشهد را بر عهده داشت و پس از نمازهای مغرب و عشا، اغلب به بیان مباحث توحید و معاد از کتاب کفایة الموحدین می‌پرداخت. وی همچنین نماز صبح را در یکی از شبستان‌های مسجد جامع گوهرشاد اقامه می‌کرد. او جلسات مباحثه علمی هفتگی معروف به جلسات کمپانی با حضور علمایی چون سید محمدهادی میلانی، سید علی‌اکبر خویی پدر سید ابولقاسم خویی، شیخ غلامحسین تبریزی و میرزا حبیب ملکی تبریزی برگزار می‌کرد. وی با سید محمد حسین طباطبایی و هاشم قزوینی نیز ارتباط نزدیک داشته است.

فعالیت‌های سیاسی

در عرصه سیاسی، سید جواد خامنه‌ای روش خاص خود را داشت؛ از طریق حفظ فاصله خود با حکومت پهلوی از آن مشروعیت‌زدایی می‌کرد. او هرگز در مراسم‌ها و دعوت‌های رسمی حکومتی، از جمله تشریفات آستان قدس رضوی شرکت نمی‌کرد. سیدجواد خامنه‌ای، آشنایی و رفاقت دیرینه با سیدروح‌الله خمینی داشت و با علمای مشهد در مبارزه با حکومت پهلوی، همراهی می‌کرد. با آغاز انقلاب اسلامی و ورود فرزندانش به عرصهٔ مبارزه، منزل وی تحت مراقبت و فشار ساواک قرار گرفت و از سخنرانی‌های ضد رژیم فرزندش سید علی خامنه‌ای حمایت می‌کرد. با این حال، وی در اوایل دهه چهل خورشیدی، اعلامیه‌های علمای مشهد علیه دستگاه حکومتی را امضا می‌کرد. پس از تبعید امام خمینی در سال ۱۳۴۳ش، سید جواد خامنه‌ای در زمرهٔ پیش‌نمازانی بود که در اقدامی اعتراضی، اقامهٔ نماز جماعت را برای مدتی تعطیل کرد.

وی سال‌ها در برابر فشارهای شهربانی و ساواک برای تکمیل فرم‌های اطلاعاتی مقاومت کرد و تنها پس از تهدیدهای مکرر در اواخر دههٔ چهل شمسی، پاسخ‌هایی بسیار کوتاه و بی‌اعتنا به آن‌ها داد. بر اساس اسناد ساواک، نعمت‌الله نصیری در نامه‌ای محرمانه او را جزء ۱۹ تن از روحانیون منتقد مشهد برشمرده بود که مراسم‌های موسوم به ملی، مانند سالروز کودتای ۲۸ مرداد و تاج‌گذاری را تحریم کرده و در مجامع خصوصی از دولت انتقاد می‌کردند.

در گذشت

سید جواد خامنه‌ای در ۱۴ تیر سال ۱۳۶۵ش برابر با (۲۷ شوال ۱۴۰۶ق) درگذشت. ابوالحسن شیرازی (۱۲۹۳–۱۳۷۹ش) امام جمعه مشهد، بر او نماز گزارد و در رواق پشت ضریح امام رضا جنب دارالفیض به خاک سپرده شد. امام خمینی در پیام تسلیتی به سید علی خامنه‌ای به مناسبت درگذشت پدرش، سید جواد خامنه‌ای را عالمی باتقوا و متعهد برشمرد.

یادمان‌ها و آثار دربارهٔ او

دربارهٔ سید جواد خامنه‌ای، آثاری به نگارش درآمده است؛ ازجمله کتاب زندگی اینجاست. این اثر که به قلم مهدی قزلی تدوین شده، دربرگیرندهٔ روایت‌هایی کوتاه از سبک زندگی، منش اجتماعی و ویژگی‌های اخلاقی وی، به‌ویژه زهد، ساده‌زیستی و مردم‌داری او در طول ۹۳ سال عمرش است. این کتاب همزمان با سالگرد درگذشت وی، طی مراسمی در مسجد جامع تبریز رونمایی شد. در حاشیه معرفی این اثر، از دو سند تاریخی جدید نیز که تأییدکنندهٔ مقام اجتهاد سید جواد خامنه‌ای است، رونمایی شد.

منابع

• «آیت‌الله خامنه‌ای به شهادت رسید/ اعلام ۴۰ روز عزای عمومی و یک هفته تعطیلی»، وب‌سایت عصر ایران. تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «از زادگاه امیرکبیر تا قطب گردشگری مذهبی؛ روایت هزاوه تاریخی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری مطلب: ۱۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «امامزاده محمد (ع) تفرش ظرفیت تبدیل به قطب فرهنگی منطقه را دارد»، وب‌سایت قدس آنلاین، تاریخ بارگذاری مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۴ش.
• بهبودی، هدایت‌الله، شرح اسم، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی۱۳۹۱ش.
• حائری، علی، روزشمار شمسی، قم، دفتر عقل، ۱۳۸۶ش.
• «خاطرات و روابط مشترک امام و پدر رهبر انقلاب عالم، متعهد، باتقوا»، وب‌سایت جامع امام خمینی، تاریخ بازدید: ۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
• خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج۲۰، ۱۳۷۸ش.
• «رونمایی از کتاب «زندگی اینجاست»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای، تاریخ بارگذاری مطلب: ۱۴ تیر ۱۴۰۲ش.
• «زندگینامه خانم سیده فاطمه‌سلطان حسینی خامنه‌ای»، وب‌سایت صدای میانه، تاریخ بارگذاری مطلب: ۴ فروردین ۱۳۹۴ش.
• زنگنه، ابراهیم و دیگران، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، مشهد، ج۱، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۸۶ش.
• «سید جواد خامنه‌ای»، وب‌سایت شورای عالی حوزه علمیه خراسان، تاریخ بازدید: ۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
• شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، ج۷، تهران، اسلامیه، بی‌تا.
• مختاری، محمد رضا، «دربارهٔ جایگاه علمی مرحوم آیت‌الله حاج سیدجواد خامنه‌ای»، پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای، تاریخ بارگذاری مطلب: ۱۵ تیر ۱۴۰۰ش.
• «نگاهی گذرا به زندگینامه حضرت آیت‌الله‌العظمی شهید سیدعلی حسینی خامنه‌ای»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، تاریخ بارگذاری: ۱ فروردین ۱۳۹۳ش.