بازسازی متن |
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
از نظر لغوی «عاقبت» به معنی پایان و سرانجام<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/عاقبت دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه عاقبت.]</ref> و | از نظر لغوی «عاقبت» به معنی پایان و سرانجام<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/عاقبت دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه عاقبت.]</ref> و «خیر» در مقابل «شر» به معنی نیکی و رستگاری است<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AE%DB%8C%D8%B1-10 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خیر.]</ref> و عاقبتبهخیری یعنی آرزو و دعا کردن برای اینکه پایان کار، زندگی یا یک مسیر مشخص، به نیکی، سعادت و آرامش ختم شود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D8%AE%DB%8C%D8%B1?q=%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA%20%D8%A8%D8%AE%DB%8C%D8%B1 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه عاقبتبهخیر.]</ref> | ||
* '''در فرهنگ عامه:''' این باور وجود دارد که شروع خوب مهم است، اما پایان خوب از آن هم مهمتر است. اینکه انسان در طول مسیر زندگی دچار لغزش نشود و در نهایت با سربلندی (چه دنیوی و چه معنوی) زندگی را ترک کند. | * '''در فرهنگ عامه:''' این باور وجود دارد که شروع خوب مهم است، اما پایان خوب از آن هم مهمتر است. اینکه انسان در طول مسیر زندگی دچار لغزش نشود و در نهایت با سربلندی (چه دنیوی و چه معنوی) زندگی را ترک کند. | ||
* '''در نگاه دینی:''' «عاقبتبهخیری» بهمعنای ختم زندگی با ایمان و شرافت انسانی است و نقطهٔ مقابل «بدعاقبتی» محسوب میشود.<ref>حسینی، عاقبتبهخیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۰.</ref> | * '''در نگاه دینی:''' «عاقبتبهخیری» بهمعنای ختم زندگی با ایمان و شرافت انسانی است و نقطهٔ مقابل «بدعاقبتی» یا «سوء عاقبت» محسوب میشود.<ref>حسینی، عاقبتبهخیری، ۱۳۸۴ش، ص۱۰.</ref> | ||
== کاربرد == | == کاربرد == | ||
| خط ۲۲: | خط ۲۲: | ||
=== جایگاه و ابعاد === | === جایگاه و ابعاد === | ||
جایگاه و ابعاد مفهوم «عاقبتبهخیری» در | جایگاه و ابعاد مفهوم «عاقبتبهخیری» در قرآن، دعاها و روایات عبارت است از: | ||
* '''اصل «خواتیم» (پایان کار):''' [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] در حدیثی به این موضوع اشاره کرده است که ارزش اعمال به نحوهٔ پایان آنها مربوط است: یعنی ممکن است فردی سالها عبادت کند، اما در لحظات آخر عمر دچار لغزش (کفر، غرور یا ظلم) شود و همه چیز را ببازد (سوء عاقبت) و برعکس، ممکن است کسی گناهکار باشد اما در پایان عمر توبه کند و رستگار شود مانند ماجرای [[حر بن یزید ریاحی]] در [[کربلا]].<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4134107/شاهکلید-عاقبت-بخیری-چیست عالی، «شاهکلید عاقبت بخیری چیست؟»]، خبرگزاری بینالمللی قرآن: ایکنا.</ref> | * '''اصل «خواتیم» (پایان کار):''' [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] در حدیثی به این موضوع اشاره کرده است که ارزش اعمال به نحوهٔ پایان آنها مربوط است: یعنی ممکن است فردی سالها عبادت کند، اما در لحظات آخر عمر دچار لغزش (کفر، غرور یا ظلم) شود و همه چیز را ببازد (سوء عاقبت) و برعکس، ممکن است کسی گناهکار باشد اما در پایان عمر توبه کند و رستگار شود مانند ماجرای [[حر بن یزید ریاحی]] در [[کربلا]].<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4134107/شاهکلید-عاقبت-بخیری-چیست عالی، «شاهکلید عاقبت بخیری چیست؟»]، خبرگزاری بینالمللی قرآن: ایکنا.</ref> | ||
* '''عاقبتبهخیری در قرآن:''' در برخی آیات قرآن به پیوند مستقیم میان ایمان، | * '''عاقبتبهخیری در قرآن:''' در برخی آیات قرآن به پیوند مستقیم میان ایمان، عمل صالح و عاقبت نیک اشاره دارد<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_83_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%82%D8%B5%D8%B5 سوره قصص، آیه ۸۳.]</ref> و تأکید میکند اگر انسان ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد، پایان کارش نیک و خوش است و خداوند نعمت جاودانه را به وی عطا میکند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_29_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%B1%D8%B9%D8%AF سوره رعد، آیه ۲۹.]</ref> همچنین در قرآن کریم بارها به اهمیت حالتِ مرگ اشاره شده است. خداوند به مؤمنان هشدار میدهد که مراقب لحظهٔ مرگشان باشند تا عاقبتبهخیر از دنیا بروند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_102_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A2%D9%84_%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86 سوره آلعمران، آیه ۱۰۲.]</ref> در آیهای دیگر از سوره یوسف نیز، حضرت یوسف با آن همه مقام، از خدا میخواهد که وی را مسلمان بمیراند و به صالحان ملحق کند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_101_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81 سوره یوسف، آیه ۱۰۱.]</ref> | ||
* '''عاقبتبهخیری در ادعیه''': دعای مشهور برای عاقبت بخیری: «اللهم اجعل عواقب امورنا خیرا» (خدایا عاقبت همه امور ما را به خیر فرجام ده).<ref>[https://thaqalain.ir/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D9%88-%D8%B3%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D8%B9%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D9%84%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%88/ «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین.]</ref> همچنین امام سجاد در دعای ۱۱ صحیفه سجادیه، عاقبتبهخیری را با طلب مشغول کردن دل به ذکر خدا، زبان به شکر و اعضا به طاعت و ختام اعمال با توبۀ مقبول درخواست کرده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%AF%D8%B9%D8%A7%DB%8C_%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87%D9%85_%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D9%81%D9%87_%D8%B3%D8%AC%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%87/_%D8%B4%D8%B1%D8%AD%E2%80%8C%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7 دعای یازدهم صحیفه سجادیه.]</ref> | |||
=== عوامل اصلی عاقبتبهخیری === | === عوامل اصلی عاقبتبهخیری === | ||
طبق روایات [[اهلبیت]]، چند عامل کلیدی وجود دارد که موجب میشود انسان در لحظات بحرانی آخر عمر، ایمانش را حفظ کند و عاقبتبهخیر شود: | طبق روایات [[اهلبیت]]، چند عامل کلیدی وجود دارد که موجب میشود انسان در لحظات بحرانی آخر عمر، ایمانش را حفظ کند و عاقبتبهخیر شود: | ||
# '''اصلاح نیت و ایمان:''' [[محسن قرائتی]] در [[تفسیر نور]]، با توجه به آیهٔ ۸۴ | # '''اصلاح نیت و ایمان:''' [[محسن قرائتی]] در [[تفسیر نور]]، با توجه به آیهٔ ۸۴ سوره اسراء، ریشهٔ اعمال انسان را [[نیت]] و ساختار وجودی او تفسیر کرده است؛ به این معنی که کسی که باطنش آلوده به نفاق یا کینه باشد، حتی اگر ظاهرش خوب باشد، ممکن است در پایان رسوا شود.<ref>[[سوره اسراء]]، آیه ۸۴.</ref> | ||
# '''خدمت به خلق و نیکی به والدین:''' یکی از سریعترین راهها برای تضمین عاقبتبهخیری، دعای پدر و مادر و گرهگشایی از کار مردم معرفی شده است.<ref>[https://tadabbor.org/?page=tadabbor&FID=68249 ورزیده، «عواملی که انسان را عاقبتبهخیر میکند»]، وبسایت تدبر.</ref> در روایات بسیاری آمده است که نیکی به والدین، سختیهای مرگ ([[سکرات موت]]) را آسان میکند.<ref>[[شیخ طوسی]]، الامالی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۴۳۲.</ref> | # '''خدمت به خلق و نیکی به والدین:''' یکی از سریعترین راهها برای تضمین عاقبتبهخیری، دعای پدر و مادر و گرهگشایی از کار مردم معرفی شده است.<ref>[https://tadabbor.org/?page=tadabbor&FID=68249 ورزیده، «عواملی که انسان را عاقبتبهخیر میکند»]، وبسایت تدبر.</ref> در روایات بسیاری آمده است که نیکی به والدین، سختیهای مرگ ([[سکرات موت]]) را آسان میکند.<ref>[[شیخ طوسی]]، الامالی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۴۳۲.</ref> | ||
# '''نقش خانواده''': از منظر کارشناسان امور تربیتی والدین با الگوسازی عملی، انتقال ارزشها، ایجاد محیط امن عاطفی و تربیت صحیح، فرزندان را بهسوی عاقبتبهخیری هدایت میکنند و خود نیز از دعای خیر آنها بهرهمند میشوند. <ref>[https://www.balagh.ir/content/14028 «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وبسایت بلاغ.]</ref> از جمله راهکارهای والدین برای عاقبتبهخیری فرزندان که از آیات و روایات استخراج شده عبارتند از: ارائه الگو، لقمه حلال، تحکیم و تثبیت عقاید، امید دادن، دعا کردن، آموزش نماز و قرآن.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2177028/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%AE%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF فلاحی، «نقش والدین در عاقبتبهخیری فرزند»، 1402ش، ص947.]</ref> | |||
# '''مداومت بر دعا:''' ائمهٔ اطهار تأکید داشتهاند که انسان نباید به ایمان فعلی خود مغرور شود و باید دائماً از خدا بخواهد که او را ثابتقدم نگه دارد.<ref>[https://tadabbor.org/?page=tadabbor&FID=68249 ورزیده، «عواملی که انسان را عاقبتبهخیر میکند»]، وبسایت تدبر.</ref> دعای معروف قرآنی در این باره وجود دارد که: پروردگارا، دلهای ما را بعد از آنکه هدایت کردی، نلغزان.<ref>[[سوره آلعمران]]، آیه ۸.</ref> | # '''مداومت بر دعا:''' ائمهٔ اطهار تأکید داشتهاند که انسان نباید به ایمان فعلی خود مغرور شود و باید دائماً از خدا بخواهد که او را ثابتقدم نگه دارد.<ref>[https://tadabbor.org/?page=tadabbor&FID=68249 ورزیده، «عواملی که انسان را عاقبتبهخیر میکند»]، وبسایت تدبر.</ref> دعای معروف قرآنی در این باره وجود دارد که: پروردگارا، دلهای ما را بعد از آنکه هدایت کردی، نلغزان.<ref>[[سوره آلعمران]]، آیه ۸.</ref> | ||
# '''بزرگشمردن گناه:''' در روایات بسیاری به مسلمانان هشدار داده شده است که سبکشمردن گناه انسان را به سمت اصرار بر گناه و قساوت قلب میکشاند و بزرگشمردن گناه و ترس از آن، قلب را نرم، راه توبه را باز و شانس مرگ بر ایمان و طاعت را بیشتر میکند. همچنین ترس از گناه و کوچک نشمردن آن، سبب هوشیاری دائم مؤمن شده و او را از سقوط ناگهانی حفظ میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/News/View/99505/کلید-عاقبت-به-خیری-انسان «کلید عاقبتبهخیری انسان»]، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.</ref> | # '''بزرگشمردن گناه:''' در روایات بسیاری به مسلمانان هشدار داده شده است که سبکشمردن گناه انسان را به سمت اصرار بر گناه و قساوت قلب میکشاند و بزرگشمردن گناه و ترس از آن، قلب را نرم، راه توبه را باز و شانس مرگ بر ایمان و طاعت را بیشتر میکند. همچنین ترس از گناه و کوچک نشمردن آن، سبب هوشیاری دائم مؤمن شده و او را از سقوط ناگهانی حفظ میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/News/View/99505/کلید-عاقبت-به-خیری-انسان «کلید عاقبتبهخیری انسان»]، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.</ref> | ||
| خط ۴۳: | خط ۴۵: | ||
در متون اسلامی دو نماد برای این موضوع وجود دارد: | در متون اسلامی دو نماد برای این موضوع وجود دارد: | ||
* '''نماد عاقبتبهخیری:''' | * '''نماد عاقبتبهخیری:''' ساحران فرعون. آنها عمری را در کفر و خدمت به طاغوت گذراندند، اما در یک لحظه حقیقت را دیدند، ایمان آوردند و همانجا شهید شدند. | ||
* '''نماد سوء عاقبت:''' | * '''نماد سوء عاقبت:''' برصیصای عابد یا بلعم باعورا. عابدی که سالها عبادت کرد و مستجابالدعوه بود، اما فریب شیطان را خورد، زنا کرد و در نهایت به خدا کافر شد و مُرد.<ref>[https://gharaati.ir/عاقبت-به-خیری/ قرائتی، «عاقبتبهخیری»]، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.</ref> | ||
=== بُعد روانشناختی-تربیتی === | === بُعد روانشناختی-تربیتی === | ||
| خط ۵۲: | خط ۵۴: | ||
* '''ترس سازنده:''' هیچ مؤمنی نیز نباید به اعمال خویش مغرور شود، چرا که هیچ تضمینی برای استمرار نیکی تا پایان نیست؛ این ترس سالم، هوشیاری دائمی ایجاد میکند و انسان را به مراقبت مستمر از نفس وامیدارد.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1435252/عاقبت-به-خیری-و-چهار-عامل-بدست-آوردن-آن طاهری، «عاقبتبهخیری و چهار عامل بدست آوردن آن»]، وبسایت راسخون.</ref> | * '''ترس سازنده:''' هیچ مؤمنی نیز نباید به اعمال خویش مغرور شود، چرا که هیچ تضمینی برای استمرار نیکی تا پایان نیست؛ این ترس سالم، هوشیاری دائمی ایجاد میکند و انسان را به مراقبت مستمر از نفس وامیدارد.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1435252/عاقبت-به-خیری-و-چهار-عامل-بدست-آوردن-آن طاهری، «عاقبتبهخیری و چهار عامل بدست آوردن آن»]، وبسایت راسخون.</ref> | ||
== | == عاقبتبهخیری در ادبیات فارسی و فرهنگ عامه == | ||
در | در ادبیات فارسی، عبارات مشابه «عاقبتبهخیر» با الفاظی مانند «نیکفرجام» یا «خوشعاقبت» بهکار رفتهاند که بر پایان نیک، نجات نهایی یا رستگاری تأکید دارند و اغلب در اشعار عرفانی، اخلاقی و مذهبی مورد استفاده قرار گرفتهاند. شعر معروف:<ref>[https://roozaneh.net/fun/sms/%D8%A7%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D8%B6%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AB%D9%84/ «مجموعه اشعار ضربالمثل»، وبسایت روزانه.]</ref> | ||
: خدایا چنان کن سرانجام کار | : خدایا چنان کن سرانجام کار تو خشنود باشی و ما رستگار | ||
از ابیات مشهوری است که در قالب یک نیایش، در مکالمات و ادبیات عامیانه به فراوانی استفاده میشود تا آرزوی پایان خوش و موفقیت نهایی را بیان کند. این بیت از دیدگاه عوام بهنوعی به فلسفهٔ «عاقبتبهخیری» اشاره دارد؛ یعنی تمام تلاشهای انسان در طول زندگی باید بهگونهای باشد که در پایان، خداوند از او خشنود باشد و او به سعادت ابدی نائل شود. در فرهنگ ایرانی-اسلامی، این نیایش نمادی از امید و توسل به خدا برای داشتن زندگیای است که پایان نیک و رضایت الهی در آن جاری باشد و انسان در برابر مشکلات و چالشهای زندگی، با اطمینان خاطر قدم بردارد.<ref>[https://magerta.ir/ | از ابیات مشهوری است که در قالب یک نیایش، در مکالمات و ادبیات عامیانه به فراوانی استفاده میشود تا آرزوی پایان خوش و موفقیت نهایی را بیان کند. این بیت از دیدگاه عوام بهنوعی به فلسفهٔ «عاقبتبهخیری» اشاره دارد؛ یعنی تمام تلاشهای انسان در طول زندگی باید بهگونهای باشد که در پایان، خداوند از او خشنود باشد و او به سعادت ابدی نائل شود. در فرهنگ ایرانی-اسلامی، این نیایش نمادی از امید و توسل به خدا برای داشتن زندگیای است که پایان نیک و رضایت الهی در آن جاری باشد و انسان در برابر مشکلات و چالشهای زندگی، با اطمینان خاطر قدم بردارد.<ref>[https://magerta.ir/culture/literature/meaning-poem-prayer-sixth-persian/ «معنی شعر نیایش فارسی ششم»، وبسایت ماگرتا.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۶۶: | خط ۶۷: | ||
* قرآن کریم. | * قرآن کریم. | ||
* «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، وبسایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ش. | * «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، وبسایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ش. | ||
* «برای عاقبتبهخیری والدین و فرزندانمان چه دعایی بخوانیم؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۰ش. | * «برای عاقبتبهخیری والدین و فرزندانمان چه دعایی بخوانیم؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۰ش. | ||
* حسینی، سیدحسین، عاقبتبهخیری، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش. | * حسینی، سیدحسین، عاقبتبهخیری، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش. | ||
* «در جواب عاقبتبهخیر بشی چه بگوییم؟»، وبسایت مجله اینترنتی ماگرتا، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۴ش. | * «در جواب عاقبتبهخیر بشی چه بگوییم؟»، وبسایت مجله اینترنتی ماگرتا، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۴ش. | ||
* دعای یازدهم صحیفه سجادیه. | |||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش. | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش. | ||
* شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق. | * شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق. | ||
| خط ۷۶: | خط ۷۷: | ||
* «عاقبتبهخیری به معنای حقیقی یعنی چه؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۴۰۰ش. | * «عاقبتبهخیری به معنای حقیقی یعنی چه؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۴۰۰ش. | ||
* عالی، مسعود، «شاهکلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بینالمللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۲ش. | * عالی، مسعود، «شاهکلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بینالمللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۲ش. | ||
* فلاحی، رامین، «نقش والدین در عاقبتبهخیری فرزند»، مجله علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، دوره 7، شماره 4، 1402ش. | |||
* قرائتی، محسن، «عاقبتبهخیری»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۶ش. | * قرائتی، محسن، «عاقبتبهخیری»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۶ش. | ||
* کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق. | * کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق. | ||
* «مجموعه اشعار ضربالمثل»، وبسایت روزانه، تاریخ بازدید: 22 آذر 1404ش. | |||
* «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین، تاریخ بازدید: 22 آذر 1404ش. | |||
* «معنی شعر نیایش فارسی ششم»، وبسایت ماگرتا، تاریخ بازدید: 22 آذر 1404ش. | |||
* «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وبسایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: 9 بهمن 1399ش. | |||
