زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big>عاقبتبهخیری</big>'''؛ اصطلاحی که به رسیدن به پایان نیک و رستگاری در دنیا و آخرت با حفظ ایمان و عمل صالح اشاره دارد. | '''<big>عاقبتبهخیری</big>'''؛ اصطلاحی که به رسیدن به پایان نیک و رستگاری در دنیا و آخرت با حفظ ایمان و عمل صالح اشاره دارد. | ||
اصطلاح '''«عاقبتبهخیری»''' از عمیقترین و رایجترین دعاها و تکهکلامها در [[فرهنگ ایرانی]] و ادبیات عامه است. این عبارت فراتر از یک تعارف ساده، ریشه در باورهای مذهبی، فرهنگی و روانشناختی ایرانیان دارد و نهتنها موفقیت دنیوی، بلکه پیروزی معنوی و اخروی را نیز در بر میگیرد؛ آرزویی نهایی برای مسلمانان فارسیزبان که زندگی با [[ایمان]]، [[توبه]] و رضایت الهی به پایان رسد. همچنین عاقبتبهخیری یا حسن عاقبت، | اصطلاح '''«عاقبتبهخیری»''' از عمیقترین و رایجترین دعاها و تکهکلامها در [[فرهنگ ایرانی]] و ادبیات عامه است. این عبارت فراتر از یک تعارف ساده، ریشه در باورهای مذهبی، فرهنگی و روانشناختی ایرانیان دارد و نهتنها موفقیت دنیوی، بلکه پیروزی معنوی و اخروی را نیز در بر میگیرد؛ آرزویی نهایی برای مسلمانان فارسیزبان که زندگی با [[ایمان]]، [[توبه]] و رضایت الهی به پایان رسد. همچنین عاقبتبهخیری یا حسن عاقبت، از مهمترین آموزههای دینی بهشمار میرود که در آیات [[قرآن]]، روایات [[چهارده معصوم|معصومین]] و دعاهای آنان بر آن تأکید فراوان شده است. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
| خط ۱۹: | خط ۱۹: | ||
== عاقبتبهخیری در آموزههای اسلام == | == عاقبتبهخیری در آموزههای اسلام == | ||
در آموزههای اسلامی، «عاقبتبهخیری» یا '''حُسن عاقبت''' یکی از محوریترین و اصلیترین اهداف زندگی یک مؤمن دانسته شده است. در نگاه دینی، عاقبتبهخیری به «حسن عاقبت» گره خورده است و حسن عاقبت به این معنی است که انسان با ایمان، توبه، دوری از ظلم و [[حقالناس]] و حفظ صداقت و [[تقوا]] از دنیا برود و سرنوشت اخرویاش به خیر ختم شود. بههمین دلیل، این دعا همیشه با نوعی نگرانی مثبت همراه است: اینکه ثبات قدم در ایمان و اخلاق تا لحظهٔ مرگ مهمتر از وضعیت فعلی انسان است و هیچکس از سرنوشت نهایی خود مطمئن نیست، پس مدام برای خودش و دیگران عاقبتبهخیری میخواهد. این مفهوم همواره مایهٔ امید و انگیزه برای اصلاح و مراقبت اخلاقی است و آموزههای دینی تأید دارند که بخش پایانی عمل و نحوهٔ عبور از خط پایان زندگی بسیار مهمتر از آغاز آن است.<ref>[https://www.balagh.ir/content/17575 «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، وبسایت بلاغ.]</ref> | در آموزههای اسلامی، «عاقبتبهخیری» یا '''حُسن عاقبت''' یکی از محوریترین و اصلیترین اهداف زندگی یک مؤمن دانسته شده است. در نگاه دینی، عاقبتبهخیری به «حسن عاقبت» گره خورده است و حسن عاقبت به این معنی است که انسان با ایمان، توبه، دوری از ظلم و [[حقالناس]] و حفظ صداقت و [[تقوا]] از دنیا برود و سرنوشت اخرویاش به خیر ختم شود. بههمین دلیل، این دعا برای مؤمنان همیشه با نوعی نگرانی مثبت همراه است: اینکه ثبات قدم در ایمان و اخلاق تا لحظهٔ مرگ مهمتر از وضعیت فعلی انسان است و هیچکس از سرنوشت نهایی خود مطمئن نیست، پس مدام برای خودش و دیگران عاقبتبهخیری میخواهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1865663/%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D8%AE%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%B9%DB%8C%D9%87 دانیاری، «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، 1401ش، ص57]</ref> این مفهوم همواره مایهٔ امید و انگیزه برای اصلاح و مراقبت اخلاقی است و آموزههای دینی تأید دارند که بخش پایانی عمل و نحوهٔ عبور از خط پایان زندگی بسیار مهمتر از آغاز آن است.<ref>[https://www.balagh.ir/content/17575 «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، وبسایت بلاغ.]</ref> | ||
=== جایگاه و ابعاد === | === جایگاه و ابعاد === | ||
جایگاه و ابعاد مفهوم «عاقبتبهخیری» در قرآن، دعاها و روایات عبارت است از: | جایگاه و ابعاد مفهوم «عاقبتبهخیری» در قرآن، دعاها و روایات عبارت است از: | ||
* '''اصل «خواتیم» (پایان کار):''' | * '''اصل «خواتیم» (پایان کار):''' پیامبر اکرم در حدیثی به این موضوع اشاره کرده است که ارزش اعمال به نحوهٔ پایان آنها مربوط است: یعنی ممکن است فردی سالها عبادت کند، اما در لحظات آخر عمر دچار لغزش (کفر، غرور یا ظلم) شود و همه چیز را ببازد (سوء عاقبت) و برعکس، ممکن است کسی گناهکار باشد اما در پایان عمر توبه کند و رستگار شود مانند ماجرای حر بن یزید ریاحی در [[کربلا]].<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4134107/شاهکلید-عاقبت-بخیری-چیست عالی، «شاهکلید عاقبت بخیری چیست؟»]، خبرگزاری بینالمللی قرآن: ایکنا.</ref> | ||
* '''عاقبتبهخیری در قرآن:''' در برخی آیات قرآن به پیوند مستقیم میان ایمان، عمل صالح و عاقبت نیک اشاره دارد<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_83_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%82%D8%B5%D8%B5 سوره قصص، آیه ۸۳.]</ref> و تأکید میکند اگر انسان ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد، پایان کارش نیک و خوش است و خداوند نعمت جاودانه را به وی عطا میکند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_29_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%B1%D8%B9%D8%AF سوره رعد، آیه ۲۹.]</ref> همچنین در قرآن کریم بارها به اهمیت حالتِ مرگ اشاره شده است. خداوند به مؤمنان هشدار میدهد که مراقب لحظهٔ مرگشان باشند تا عاقبتبهخیر از دنیا بروند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_102_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A2%D9%84_%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86 سوره آلعمران، آیه ۱۰۲.]</ref> در آیهای دیگر از | * '''عاقبتبهخیری در قرآن:''' در برخی آیات قرآن به پیوند مستقیم میان ایمان، عمل صالح و عاقبت نیک اشاره دارد<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_83_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%82%D8%B5%D8%B5 سوره قصص، آیه ۸۳.]</ref> و تأکید میکند اگر انسان ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد، پایان کارش نیک و خوش است و خداوند نعمت جاودانه را به وی عطا میکند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_29_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%B1%D8%B9%D8%AF سوره رعد، آیه ۲۹.]</ref> همچنین در قرآن کریم بارها به اهمیت حالتِ مرگ اشاره شده است. خداوند به مؤمنان هشدار میدهد که مراقب لحظهٔ مرگشان باشند تا عاقبتبهخیر از دنیا بروند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_102_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A2%D9%84_%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86 سوره آلعمران، آیه ۱۰۲.]</ref> در آیهای دیگر از سورۀ یوسف نیز، حضرت یوسف با آن همه مقام، از خدا میخواهد که وی را مسلمان بمیراند و به صالحان ملحق کند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_101_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%DB%8C%D9%88%D8%B3%D9%81 سوره یوسف، آیه ۱۰۱.]</ref> | ||
* '''عاقبتبهخیری در ادعیه''': دعای مشهور | * '''عاقبتبهخیری در ادعیه''': دعای کوتاه و مشهور: «اللهم اجعل عواقب امورنا خیرا» (خدایا عاقبت همه امور ما را به خیر فرجام ده)، برای عاقبت بخیری وجود دارد.<ref>[https://thaqalain.ir/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D9%88-%D8%B3%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D8%B9%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AD-%D9%84%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D9%88/ «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین.]</ref> همچنین امام سجاد در دعای ۱۱ صحیفه سجادیه،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1865663/%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D8%AE%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%B9%DB%8C%D9%87 دانیاری، «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، 1401ش، ص59.] </ref> عاقبتبهخیری را با طلب مشغول کردن دل به ذکر خدا، زبان به شکر و اعضا به طاعت و ختام اعمال با توبۀ مقبول درخواست کرده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%AF%D8%B9%D8%A7%DB%8C_%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87%D9%85_%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D9%81%D9%87_%D8%B3%D8%AC%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%87/_%D8%B4%D8%B1%D8%AD%E2%80%8C%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7 دعای یازدهم صحیفه سجادیه.]</ref> | ||
=== بُعد روانشناختی-تربیتی === | === بُعد روانشناختی-تربیتی === | ||
| خط ۶۰: | خط ۶۰: | ||
* '''بلعم باعورا''': بلعم باعورا، عالم برجستۀ بنیاسرائیل در زمان موسی، با دعای مستجابش شناخته میشد اما به حرص قدرت افتاد و با فرعون همپیمان شد، تا جایی که قلبش سیاه شد و بدعاقبت مرد.<ref>[https://gharaati.ir/%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D8%AE%D9%8A%D8%B1%D9%8A/# قرائتی، «عاقبتبهخیری»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.]</ref> | * '''بلعم باعورا''': بلعم باعورا، عالم برجستۀ بنیاسرائیل در زمان موسی، با دعای مستجابش شناخته میشد اما به حرص قدرت افتاد و با فرعون همپیمان شد، تا جایی که قلبش سیاه شد و بدعاقبت مرد.<ref>[https://gharaati.ir/%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D8%AE%D9%8A%D8%B1%D9%8A/# قرائتی، «عاقبتبهخیری»، وبسایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.]</ref> | ||
* '''ثعلبة بن حاطب''': ثعلبة بن حاطب انصاری، صحابی پیامبر و شرکتکننده در غزوههای بدر و احد، از فقر شدید نزد پیامبر شکایت کرد و بارها از او خواست برای ثروتمند شدنش دعا کند. پیامبر ابتدا امتناع میورزید اما پس از پیمان ثعلبة مبنی بر پرداخت حقوق مال (زکات)، دعا کرد؛ پس از مدتی گوسفندان ثعلبه چنان زیاد شد که از مدینه خارج شد و فقط نماز جمعه میآمد. وقتی زکات واجب شد، وی مأموران پیامبر را به جزیه تشبیه کرد و پرداخت نکرد؛ آیاتی در قرآن دربارۀ او نازل شد<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_76_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%87 سوره توبه، آیه 76] و [https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_77_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%87 77]. </ref> و پیامبر صدقاتش را نپذیرفت. خلفا هم زکاتش را رد کردند و بدعاقبت ماند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1647241 منتظمی، «پایانهای ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وبسایت راسخون.]</ref> | * '''ثعلبة بن حاطب''': ثعلبة بن حاطب انصاری، صحابی پیامبر و شرکتکننده در غزوههای بدر و احد، از فقر شدید نزد پیامبر شکایت کرد و بارها از او خواست برای ثروتمند شدنش دعا کند. پیامبر ابتدا امتناع میورزید اما پس از پیمان ثعلبة مبنی بر پرداخت حقوق مال (زکات)، دعا کرد؛ پس از مدتی گوسفندان ثعلبه چنان زیاد شد که از مدینه خارج شد و فقط نماز جمعه میآمد. وقتی زکات واجب شد، وی مأموران پیامبر را به جزیه تشبیه کرد و پرداخت نکرد؛ آیاتی در قرآن دربارۀ او نازل شد<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_76_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%87 سوره توبه، آیه 76] و [https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_77_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%A8%D9%87 77]. </ref> و پیامبر صدقاتش را نپذیرفت. خلفا هم زکاتش را رد کردند و بدعاقبت ماند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1647241 منتظمی، «پایانهای ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وبسایت راسخون.]</ref> | ||
== عاقبتبهخیری در ادبیات فارسی و فرهنگ عامه == | == عاقبتبهخیری در ادبیات فارسی و فرهنگ عامه == | ||
| خط ۸۰: | خط ۷۹: | ||
* حسینی، سیدحسین، عاقبتبهخیری، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش. | * حسینی، سیدحسین، عاقبتبهخیری، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش. | ||
* «در جواب عاقبتبهخیر بشی چه بگوییم؟»، وبسایت مجله اینترنتی ماگرتا، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۴ش. | * «در جواب عاقبتبهخیر بشی چه بگوییم؟»، وبسایت مجله اینترنتی ماگرتا، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۴ش. | ||
* دانیاری، محسن، «اهمیت و جایگاه عاقبتبهخیری در آیات و روایات و ادعیه»، فصلنامه علمی تخصصی ویژه مبلغان: رهتوشه، شماره 137، 1401ش. | |||
* دعای یازدهم صحیفه سجادیه. | * دعای یازدهم صحیفه سجادیه. | ||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش. | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۴ش. | ||
