پرش به محتوا

خلیج فارس: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۲: خط ۲:
'''{{درشت|خلیج فارس؛}}''' آبراه پراهمیت جهان در جنوب ایران.
'''{{درشت|خلیج فارس؛}}''' آبراه پراهمیت جهان در جنوب ایران.


پدیدهٔ زمین‌شناختیِ پیش‌روندگی آب‌های آزاد در کنار دشت‌های جنوبی ایران، موقعیت جغرافیایی مهمی را در این منطقه از کره زمین، ایجاد کرده است. مالکیت جزایر مسکونیِ [[جزیره کیش|کیش]]، [[قشم]]، [[تنب بزرگ]]، [[تنب کوچک]]، [[جزیره ابوموسی|ابوموسی]]، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، [[جزیره هرمز|هرمز]]، هنگام، [[جزیره خارک|خارگ]]، شیف، مینو و خورموسی، دست برتر [[ایران]] در خلیج فارس را نسبت به همسایگان جنوبی این دریا تثبیت کرده است. خلیج فارس از جهت اقتصادی، نظامی، فرهنگی و به‌ویژه دربردارندگی منابع مهم انرژی در جهان، مورد توجه است. در سنگ‌نوشته‌ها و آثار برجای مانده از دوران باستان، این خلیج با نام «دریای پارس» معرفی شده است. پژوهشگران [[مسلمان]] نیز در قدیمی‌ترین آثار خود، از آب‌های جنوب ایران با نام «البحر الفارسی» و «الخلیج الفارسی» یاد کرده‌اند.
خلیج فارس یک آبراه راهبردی میان ایران و شبه‌جزیره عربستان است و از طریق [[تنگه هرمز]] به [[دریای عمان]] و اقیانوس هند متصل می‌شود. این خلیج سومین خلیج بزرگ جهان محسوب می‌شود. از نظر جغرافیایی، سواحل شمالی آن در اختیار ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشۀ شمال غربی به کویت و عراق تعلق دارد. خلیج فارس از دیرباز کانون تمدن‌ها و تجارت دریایی بوده و از آن با اسم‌های مختلفی به‌معنای دریای پارس و خلیج فارس یاد کرده‌اند. خلیج فارس از جهت اقتصادی، نظامی، فرهنگی و به‌ویژه دربردارندگی منابع مهم انرژی در جهان، مورد توجه است. امروزه امنیت این منطقه تحت تأثیر بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، از جمله شورای همکاری خلیج فارس و ایالات متحده قرار دارد. حضور نظامی گسترده و پایگاه‌های دائمی ایالات متحده در کشورهای حاشیۀ جنوبی خلیج فارس، محرک تنش در نظر گرفته می‌شود. بحران‌هایی مانند جنگ ایران و عراق، جنگ‌ خلیج فارس، ادعاهای امارات درباره [[جزایر سه‌گانه ایرانی|جزایر سه‌گانه]] [[جزایر سه‌گانه ایرانی|ایرانی]]، مدیریت جدید [[تنگه هرمز|آبراه خلیج‌ فارس]] پس از [[جنگ رمضان|جنگ تحمیلی سوم]]، از جمله چالش‌های این آبراه حیاتی در طول چند دهۀ اخیر بوده است.  


== معرفی خلیج فارس ==
== معرفی خلیج فارس ==


=== موقعیت جغرافیایی خلیج فارس ===
=== موقعیت جغرافیایی خلیج فارس ===
خلیج فارس پهنه‌ای آبی است که در امتداد دریای عمان و میان ایران و شبه‌جزیره عربستان واقع شده است. مساحت این خلیج حدود ۲۳۳ هزار کیلومتر مربع بوده و از سمت شرق از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌شود. در غرب، مرز آن به مصب رودخانه اروندرود می‌رسد که از پیوند رودهای دجله، فرات و کارون تشکیل می‌شود. خلیج فارس از نظر وسعت، سومین خلیج بزرگ جهان به شمار می‌رود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%80-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86 محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> حداکثر عمق این خلیج 182 متر در رأس المسندم و حداقل 30 متر در دهانه اروندرود است. سواحل ایران تمامی ضلع شمالی خلیج فارس را دربر می‌گیرد و تنها بخش کوچکی از گوشۀ شمال غربی آن در اختیار کشورهای کویت و عراق قرار دارد. کف این خلیج نیز مملو از برآمدگی‌های سنگی و صخره‌های مرجانی است که به‌عنوان یکی از مناطق اصلی صید مروارید شناخته می‌شوند. همچنین، تنوع زیستی قابل توجهی در آب‌های خلیج فارس وجود دارد که از جمله آن می‌توان به حضور بیش از ۱۵۰ گونه مختلف ماهی اشاره کرد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%DA%86%D8%B1%D8%A7 «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.]</ref> خلیج فارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار دارد و توسط [[تنگه هرمز|تنگهٔ هرمز]] به [[دریای عمان]] و از طریق آن با دریاهای آزاد ارتباط دارد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/8738 مجتهدزاده، «خلیج فارس»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref> طول خلیج فارس از [[تنگه هرمز|تنگهٔ هرمز]] تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر و عریض‌ترین بخش آن ۲۹۰ کیلومتر است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/166 پارساپور، «جغرافیای دریای پارس (خلیج فارس)»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref>
خلیج فارس پهنه‌ای آبی است که در امتداد [[دریای عمان]] و میان ایران و [[شبه‌جزیره عربستان]] واقع شده است. مساحت این خلیج حدود ۲۳۳ هزار کیلومتر مربع بوده و از سمت شرق از طریق [[تنگه هرمز]] به [[دریای عمان]] و اقیانوس هند متصل می‌شود. در غرب، مرز آن به رودخانۀ اروندرود می‌رسد که از پیوند رودهای دجله، فرات و کارون تشکیل می‌شود. خلیج فارس از نظر وسعت، سومین خلیج بزرگ جهان به شمار می‌رود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%80-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86 محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> حداکثر عمق این خلیج 182 متر در رأس المسندم و حداقل 30 متر در دهانۀ اروندرود است. سواحل ایران تمامی ضلع شمالی خلیج فارس را دربر می‌گیرد و تنها بخش کوچکی از گوشۀ شمال غربی آن در اختیار کشورهای کویت و عراق قرار دارد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%DA%86%D8%B1%D8%A7 «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.]</ref> طول خلیج فارس از [[تنگه هرمز|تنگهٔ هرمز]] تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر و عریض‌ترین بخش آن ۲۹۰ کیلومتر است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/166 پارساپور، «جغرافیای دریای پارس (خلیج فارس)»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> خلیج فارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار دارد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/8738 مجتهدزاده، «خلیج فارس»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref> کف این خلیج مملو از برآمدگی‌های سنگی و صخره‌های مرجانی است که به‌عنوان یکی از مناطق اصلی صید مروارید شناخته می‌شوند. همچنین، تنوع زیستی قابل توجهی در آب‌های خلیج فارس وجود دارد که از جمله آن می‌توان به حضور بیش از ۱۵۰ گونه مختلف ماهی اشاره کرد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%DA%86%D8%B1%D8%A7 «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.]</ref>  


=== جزایر خلیج فارس ===
=== جزایر خلیج فارس ===
خلیج‌فارس در مجموع ۳۴ جزیره دارد که ۱۶ مورد آن مسکونی و بقیه غیرمسکونی هستند. بر پایه شواهد تاریخی، به نظر می‌رسد شمار جزایر این منطقه در گذشته بیش از امروز بوده است؛ چرا که نام برخی از جزایر در منابع تاریخی ذکر شده‌اند که اکنون اثری از آنها باقی نمانده است. احتمال داده می‌شود این جزیره‌ها به زیر آب رفته باشند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/27922/%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3 «جزایر ایرانی خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
جزایر مسکونی تحت مالکیت ایران عبارت‌اند از [[جزیره کیش|کیش]]، [[جزیره قشم|قشم]]، [[تنب بزرگ]]، [[جزیره ابوموسی|ابوموسی]]، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، هرمز، هنگام، [[جزیره خارک|خارک]]، شیف، مینو و خورموسی.


جزایر مسکونی تحت مالکیت ایران عبارت‌اند از: [[جزیره کیش|کیش]]، [[جزیره قشم|قشم]]، [[تنب بزرگ]]، [[جزیره ابوموسی|ابوموسی]]، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، هرمز، هنگام، [[جزیره خارک|خارک]]، شیف، مینو و خورموسی.
جزایر غیرمسکونی تحت مالکیت ایراننیز شامل شتور، فرور بزرگ، فرور کوچک، هندورابی، [[تنب کوچک]]، ناز، خارکو، شیف، عباسک، میرمهنا، فارسی، نخیلو، تهمادو، ام‌الکرم، شیخ الکرامه، مُطاف، خرو، مرغی، چراغی، ام‌سیله، سه‌دندون، مولیات، بونه، دارا و قبر ناخدا است.<ref>[https://www.iotco.ir/fa/newsagency/775/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3 «نگاهی به جزایر ایرانی خلیج فارس»، وب‌سایت شرکت پایانه‌های نفتی ایران.]</ref>
 
جزایر غیرمسکونی تحت مالکیت ایران عبارت‌اند از: شتور، فرور بزرگ، فرور کوچک، هندورابی، [[تنب کوچک]]، ناز، خارکو، شیف، عباسک، میرمهنا، فارسی، نخیلو، تهمادو، ام‌الکرم، شیخ الکرامه، مُطاف، خرو، مرغی، چراغی، ام‌سیله، سه‌دندون، مولیات، بونه، دارا و قبر ناخدا.<ref>[https://www.iotco.ir/fa/newsagency/775/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3 «نگاهی به جزایر ایرانی خلیج فارس»، وب‌سایت شرکت پایانه‌های نفتی ایران.]</ref>


=== کشورهای حاشیه خلیج فارس ===
=== کشورهای حاشیه خلیج فارس ===
از دید جغرافیایی، اصطلاح کشورهای حاشیه خلیج‌فارس در صورتی که به همه کشورهای دارای مرز ساحلی با آن اشاره کند، ایران بیشترین مرز را با این خلیج استراتژیک دارد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%DA%86%D8%B1%D8%A7 «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.]</ref> همچنین اگر مقصود کشورهای عربی باشد، عراق نیز هرچند با کرانه‌ای کوتاه، به این آبراه راه دارد. با این حال، در کاربرد رایج، این اصطلاح معمولاً تنها به شش کشور عربی یعنی عربستان سعودی، عمان، امارات متحده عربی، کویت، قطر و بحرین محدود می‌شود.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/829136/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A7%D9%88%DB%8C%D9%87-%D9%85%D8%B3%DA%A9%D9%88-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D9%86%D8%AF%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%AF%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C «کشور‌های حاشیه خلیج فارس از زاویه مسکو؛ وحدت جغرافیایی و چندپارگی سیاسی»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref>
از دید جغرافیایی، اصطلاح کشورهای حاشیه خلیج‌ فارس در صورتی که به همه کشورهای دارای مرز ساحلی با آن اشاره کند، ایران بیشترین مرز را با این خلیج استراتژیک دارد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%DA%86%D8%B1%D8%A7 «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.]</ref> همچنین اگر مقصود کشورهای عربی باشد، عراق نیز هرچند با کرانه‌ای کوتاه، به این آبراه راه دارد. با این حال، در کاربرد رایج، این اصطلاح معمولاً تنها به شش کشور عربی یعنی عربستان سعودی، عمان، امارات متحده عربی، کویت، قطر و بحرین محدود می‌شود.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/829136/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A7%D9%88%DB%8C%D9%87-%D9%85%D8%B3%DA%A9%D9%88-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D9%86%D8%AF%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%AF%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C «کشور‌های حاشیه خلیج فارس از زاویه مسکو؛ وحدت جغرافیایی و چندپارگی سیاسی»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref>


== پیشینه خلیج فارس ==
== پیشینه خلیج فارس ==
زمین‌شناسان معتقدند ۳۵ میلیون سال پیش بر اثر جنبش‌های شبه‌جزیرهٔ هندوستان در دنبالهٔ شکاف مکران (عمان)، دریای پارس در کنار دشت‌های جنوبی ایران تشکیل شد و به مرور زمان، شکل کنونی خود را یافت.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/165 پارساپور، «پیدایش دریای پارس (خلیج فارس)»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس].</ref> پیشینهٔ دریانوردی در این خلیج، دست‌کم به دو هزار سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. فنیقی‌ها، در جزیره‌ها و سرزمین‌های پیرامون [[خلیج فارس]] زندگی و دریانوردی می‌کردند.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/NEWSVIEW/402 روشندلی، «بررسی 3 هزار سال دریانوردی ایرانیان»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> ساکنان سواحل آن نخستین کسانی بودند که با فن دریانوردی آشنا شدند و به کشتیرانی پرداختند. مهارت در دریانوردی و تسلط بر این راه آبی، به پیدایش و رشد تمدن‌ها، رونق بازرگانی دریایی و شکل‌گیری دولت‌هایی مانند ایلام، اکد، سومر، کلده، بابل و آشور انجامید.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سير تحوالت تاريخي خليج فارس در ايران باستان»، 1393ش، ص69.]</ref>
زمین‌شناسان معتقدند ۳۵ میلیون سال پیش بر اثر جنبش‌های شبه‌جزیرهٔ هندوستان در دنبالهٔ شکاف مکران (عمان)، دریای پارس در کنار دشت‌های جنوبی ایران تشکیل شد و به‌مرور زمان، شکل کنونی خود را یافت.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/165 پارساپور، «پیدایش دریای پارس (خلیج فارس)»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس].</ref> پیشینهٔ دریانوردی در این خلیج، به حدود دو هزار سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. فنیقی‌ها، در جزیره‌ها و سرزمین‌های پیرامون [[خلیج فارس]] زندگی و دریانوردی می‌کردند.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/NEWSVIEW/402 روشندلی، «بررسی 3 هزار سال دریانوردی ایرانیان»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> مهارت در دریانوردی و تسلط بر این راه آبی، به پیدایش و رشد تمدن‌ها، رونق بازرگانی دریایی و شکل‌گیری دولت‌هایی مانند ایلام، اکد، سومر، کلده، بابل و آشور انجامید.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سير تحوالت تاريخي خليج فارس در ايران باستان»، 1393ش، ص69.]</ref>


قدرت‌های مستقر در کرانه‌های شمالی و جنوبی خلیج فارس در پی تسلط بر این شبکه بازرگانی بودند، زیرا کنترل تجارت، کلید اقتدار بر سایر شئون به شمار می‌رفت. هخامنشیان با درک اهمیت راه‌های دریایی و دسترسی به هند، کوشیدند تا بر خلیج‌فارس چنگ اندازند. حتی اسکندر مقدونی نیز ناچار شد این آبراه و سواحل آن را مورد بررسی و شناسایی قرار دهد. در عصر اشکانیان، به دلیل تمرکز بر تجارت پررونق زمینی با چین و آسیای مرکزی، از توجه به مسیرهای دریایی خلیج‌فارس کاسته و جایگاه تجاری آن تا حدی به دریای سرخ منتقل شد. ساسانیان اما برای تثبیت سلطه بر خلیج‌فارس، گام‌های اساسی‌تر و مؤثرتری برداشتند. آنان با اجرای برنامه‌های شهرسازی در دو سوی خلیج، حضور و حاکمیت خود را نهادینه کردند. احداث و بازسازی شهرها نه‌تنها سلطه اقتصادی و نظامی ساسانیان را تحکیم بخشید، بلکه دروازه‌ای تجاری برای مبادله کالا با شهرهای داخلی قلمرو آنان گشود. با فتح یمن، ایران در دوره ساسانی در خلیج‌فارس بی‌رقابت شد و علاوه بر تسلط بر تجارت این آبراه، بر بازرگانی دریای سرخ نیز دست یافت. در همین دوره، فعالیت‌های دریایی اعراب در کرانه‌های جنوبی خلیج‌فارس به شدت محدود شد. دستاورد نهایی این سیاست‌ها، برتری یافتن مجدد خلیج‌فارس بر دریای سرخ در رقابت‌های تجاری منطقه بود.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سير تحوالت تاريخي خليج فارس در ايران باستان»، 1393ش، ص80-79.]</ref>
حاکمان کرانه‌های شمالی و جنوبی همواره در پی تسلط بر این شبکه تجاری حیاتی بودند. هخامنشیان با درک اهمیت راه‌های دریایی به هند، برای کنترل خلیج‌فارس کوشیدند و حتی اسکندر مقدونی نیز ناچار به بررسی و شناسایی این آبراه شد. در دورۀ اشکانیان، به‌دلیل تمرکز بر تجارت زمینی با چین، از توجه به مسیرهای دریایی خلیج‌ فارس کاسته شد؛ اما ساسانیان با اجرای برنامه‌های شهرسازی در دو سوی خلیج، حضور خود را نهادینه کردند. فتح یمن، سلطۀ بی‌رقابت ایران ساسانی را بر تجارت خلیج‌ فارس و حتی دریای سرخ تکمیل و برتری تجاری این آبراه را احیا کرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سير تحوالت تاريخي خليج فارس در ايران باستان»، 1393ش، ص80-79.]</ref>


در سال‌های آغازین حکومت اسلامی، سواحل دو سوی خلیج‌فارس به تصرف مسلمانان درآمد. در دوران خلافت عمر، ابوهوریره بر بحرین و کرانه‌های غربی خلیج‌فارس تسلط یافت و سپس به کرانه‌های شرقی آن حمله برد. با این اقدام، تمامی خلیج‌فارس به همراه بنادر و جزایر آن، به قلمرو جهان اسلام افزوده شد. پس از آن، دیلمیان نخستین سلسله ایرانی بودند که بر کل خلیج‌فارس مسلط شدند. سپس سلجوقیان بر منطقه چیره شدند و اتابکان فارس بر عمان، بحرین و سواحل خلیج‌فارس تسلط یافتند. پس از شورش ناموفق سلجوق‌شاه سلغری علیه مغولان، کنترل منطقه به دست مغولان افتاد. تیموریان نیز بر بنادر و جزایر خلیج‌فارس مسلط شدند. در قرن دهم، پرتغالی‌ها جزایر را تصرف و در آن‌ها دژ ساختند. در دوره صفوی، شاه‌عباس بحرین را آزاد و جزایری مانند هرمز را از پرتغالی‌ها پس گرفت. نادرشاه افشار با بیرون‌راندن افغان‌ها، بر تمام کرانه‌های شمالی و جنوبی خلیج‌فارس مسلط شد. کریم‌خان زند نیز پس از شکست رقیبان، بر تمام جزایر و بنادر منطقه چیره گشت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%80-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86 محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
در صدر اسلام، تمامی خلیج‌فارس به قلمرو جهان اسلام پیوست. پس از آن، دیلمیان نخستین سلسله ایرانی بودند که بر کل خلیج مسلط شدند و پس از آنان سلجوقیان و اتابکان فارس بر منطقه چیره شدند. در قرن دهم هجری، پرتغالی‌ها جزایر را تصرف کردند، اما در دوره صفوی، شاه‌عباس بحرین را آزاد و جزایری مانند هرمز را بازپس گرفت. نادرشاه افشار نیز با بیرون‌راندن افغان‌ها و کریم‌خان زند با شکست رقیبان، بر تمام کرانه‌ها و جزایر خلیج‌فارس تسلط یافتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%80-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86 محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>


==قدمت نام خلیج فارس==
==قدمت نام خلیج فارس==
[[پرونده:خلیج فارس۱.png|جایگزین=نام خلیج فارس روی نقشه‌‌ای که توسط دریانوردان فرانسوی ترسیم شده|بندانگشتی|نام خلیج فارس روی نقشه‌‌ای که توسط دریانوردان راسوی در سال۱۵۲۰م (۸۹۹ش  ترسیم شده است.]]
[[پرونده:خلیج فارس۱.png|جایگزین=نام خلیج فارس روی نقشه‌‌ای که توسط دریانوردان فرانسوی ترسیم شده|بندانگشتی|نام خلیج فارس روی نقشه‌‌ای که توسط دریانوردان راسوی در سال۱۵۲۰م (۸۹۹ش  ترسیم شده است.]]
آثار برجای مانده از یونانیان، قدیم‌ترین منابعی هستند که به دریای «پرس»، سرزمین «پارسه»، «پرسای» و «پرس‌پولیس»، (شهر یا مملکت پارسیان) اشاره کرده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%80-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86 محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در سنگ‌نوشتهٔ داریوش هخامنشی متعلق به سال ۵۱۸ تا ۵۰۵ پیش از میلاد، نام دریای پارس ذکر شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سير تحوالت تاريخي خليج فارس در ايران باستان»، 1393ش، ص70.]</ref> با توجه به اسناد و نقشه‌های تاریخی که از سده‌های هفتم و هشتم پیش از میلاد تا دوران شکوفایی جغرافیا در جهان، همه علما و پژوهندگان جغرافیا و نقشه‌کش‌های مشهور همه جا از خلیجی که در جنوب ایران قرار دارد با نام‌های مختلف «دریای پارس»، «خلیح فارس»، «دریای فارس»، «سینوس پرسیکوس»، «بحرالفارس»، «بحر فارس»، «ماره پرسیکوس»، «پرشین گلف»، «پرزیشر گلف» که همگی به‌معنای خلیج فارس یا دریای فارس است، یاد کرده‌اند.<ref>کیانی هفت‌لنگ، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس، ۱۳۸۵»،  1385ش، ص33.</ref>
آثار برجای مانده از یونانیان، قدیم‌ترین منابعی هستند که به دریای «پرس»، سرزمین «پارسه»، «پرسای» و «پرس‌پولیس»، (شهر یا مملکت پارسیان) اشاره کرده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%80-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86 محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در سنگ‌نوشتهٔ داریوش هخامنشی متعلق به سال ۵۱۸ تا ۵۰۵ پیش از میلاد، نام دریای پارس ذکر شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سير تحوالت تاريخي خليج فارس در ايران باستان»، 1393ش، ص70.]</ref> با استناد به اسناد و نقشه‌های تاریخی از سده‌های هفتم و هشتم پیش از میلاد تا دورۀ اوج جغرافیا در جهان، همۀ دانشمندان، پژوهشگران و نقشه‌کش‌های نامدار، در اشاره به خلیج واقع در جنوب ایران، از نام‌هایی چون «دریای پارس»، «خلیج فارس»، «سینوس پرسیکوس»، «بحرالفارس»، «ماره پرسیکوس» و «پرشین گلف» استفاده کرده‌اند که همگی بر مفهوم «خلیج فارس» یا «دریای فارس» دلالت دارند.<ref>کیانی هفت‌لنگ، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس، ۱۳۸۵»،  1385ش، ص33.</ref>


در کلیهٔ موافقت‌نامه‌هایی که پرتغال، اسپانیا، بریتانیا، هلند، فرانسه و آلمان با دولت [[ایران]] طی سال‌های ۱۵۰۷م تا ۱۵۶۰م داشتند، از عبارت «خلیج الفارسی» و در متن انگلیسی از اصطلاح «Persian Gulf» استفاده شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/123357/نام-خلیج-فارس-در-منابع-تاریخی بهمن، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، وب‌سایت همشهری آنلاین].</ref> سازمان ملل متحد در سه نوبت، نام رسمی و تغییرناپذیر آبراه جنوبی ایران را خلیج فارس اعلام کرده<ref>[http://tarikhirani.ir/fa/news/694/نگاهی-به-نام-های-تاریخی-خلیج-فارس- «نگاهی به نام‌های تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت تاریخ ایرانی].</ref> و طی دستورالعمل این سازمان در سال ۱۹۹۴م، استفاده از نام صحیح خلیج فارس برای همه کشورها الزامی شده است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/241147/دستور-سازمان-ملل-درباره-نام-خلیج-فارس «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، ویکی تابناک].</ref>
در کلیهٔ موافقت‌نامه‌هایی که پرتغال، اسپانیا، بریتانیا، هلند، فرانسه و آلمان با دولت [[ایران]] طی سال‌های ۱۵۰۷م تا ۱۵۶۰م داشتند، از عبارت «خلیج الفارسی» و در متن انگلیسی از اصطلاح «Persian Gulf» استفاده شده است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/123357/نام-خلیج-فارس-در-منابع-تاریخی بهمن، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، وب‌سایت همشهری آنلاین].</ref> سازمان ملل متحد در سه نوبت، نام رسمی و تغییرناپذیر آبراه جنوبی ایران را خلیج فارس اعلام کرده<ref>[http://tarikhirani.ir/fa/news/694/نگاهی-به-نام-های-تاریخی-خلیج-فارس- «نگاهی به نام‌های تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت تاریخ ایرانی].</ref> و طی دستورالعمل این سازمان در سال ۱۹۹۴م، استفاده از نام صحیح خلیج فارس برای همه کشورها الزامی شده است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/241147/دستور-سازمان-ملل-درباره-نام-خلیج-فارس «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، ویکی تابناک].</ref>
خط ۳۴: خط ۳۲:
==تحریف نام خلیج فارس==
==تحریف نام خلیج فارس==
[[پرونده:خلیج فارس۲.jpg|جایگزین=تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»|بندانگشتی|تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»]]
[[پرونده:خلیج فارس۲.jpg|جایگزین=تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»|بندانگشتی|تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»]]
به‌دنبال ملی شدن صنعت نفت ایران در سال ۱۹۵۰م و خلع ید شرکت‌های انگلیسی و قطع ارتباط میان [[ایران]] و انگلیس، این کشور به‌منظور تلافی، کتابی را به نام «Golden Bulbs at Arabic Gulf» در سال ۱۹۵۷م به چاپ رسانید، این کتاب سرآغازی بر تحریف نام خلیج فارس بود.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/826 عجم، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> همچنین پس از تحریف نام خلیج فارس در اطلس مشهور جهانی نشنال جئوگرافیک، خشم و اعتراض عمومی در داخل و خارج ایران، نسبت به این تحریف صورت گرفت که منجر به جبران و عذرخواهی مدیر مؤسسه از ملت ایران شد.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/826 عجم، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref>  
به‌دنبال ملی شدن صنعت نفت ایران در سال ۱۹۵۰م و خلع ید شرکت‌های انگلیسی و قطع ارتباط میان [[ایران]] و انگلیس، این کشور به‌منظور تلافی، کتابی را به نام «Golden Bulbs at Arabic Gulf» در سال ۱۹۵۷م به چاپ رسانید، این کتاب سرآغازی بر تحریف نام خلیج فارس بود.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/826 عجم، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> برخی کشورهای عرب‌زبان مانند [[امارات متحده عربی]]، [[کویت]] و [[عربستان سعودی]] با تأکید بر اختلافات موجود بر سر [[جزایر ایرانی خلیج فارس]]، از نام خلیج عربی استفاده می‌کنند.<ref>[https://www.etemadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-9/710721-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3 «چرا امروز 10 اردیبهشت را روز ملی خلیج‌فارس نامگذاری کردند؟»، وب‌سایت اعتمادآنلاین.]</ref> همچنین پس از تحریف نام خلیج فارس در اطلس مشهور جهانی نشنال جئوگرافیک، خشم و اعتراض عمومی در داخل و خارج ایران، نسبت به این تحریف صورت گرفت که منجر به جبران و عذرخواهی مدیر مؤسسه از ملت ایران شد.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/826 عجم، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref>  


==اهمیت خلیج فارس==
==اهمیت خلیج فارس==
[[پرونده:خلیج فارس۳.jpg|جایگزین=توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه|بندانگشتی|توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه پس از ورود به آب‌های سرزمینی ایران]]
[[پرونده:خلیج فارس۳.jpg|جایگزین=توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه|بندانگشتی|توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه پس از ورود به آب‌های سرزمینی ایران]]
خلیج‌فارس بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کانون ارتباطی میان اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب‌شرقی است و بخشی از شبکه‌ای گسترده‌تر را تشکیل می‌دهد که اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند را به هم پیوند می‌دهد. این آبراه از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%80-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86 محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
خلیج‌فارس بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کانون ارتباطی میان اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب‌ شرقی است و بخشی از شبکه‌ای گسترده‌تر را تشکیل می‌دهد که اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند را به‌هم پیوند می‌دهد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%DB%80-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86 محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
#'''اهمیت اقتصادی؛''' وجود منابع عظیم نفت و گاز در خلیج فارس و کشورهای همجوار آن، علّت واقعی اهمیّت اقتصادی این منطقه است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/607 «اقتصاد خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس].</ref> این منطقه با ۷۳۰ میلیارد بشکه نفت و ۷۰ تریلیون متر مکعب گاز طبیعی، مخزن نفت و گاز جهان نامگذاری شده است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/555#:~:text=طبق%20آخرین%20برآوردها%20حوزه%20خلیج%20فارس%20درحدود%20730,منطقه%20خلیج%20فارس%20دراستراتژیهای%20جدید%20انرژی،ناشی%20از%20دوچیزاست%3A رضایی، «خلیج فارس و ژئوپلتیک نفت و گاز»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> خلیج فارس نزدیک به ۶۳درصد از کل ذخایر نفتی شناخته‌شدهٔ جهان را در خود جای داده است. همچنین قریب به ۳۰درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد و شریان حیاتی اقتصاد غرب یعنی بیش از ۲۵درصد از نفت جهان روزانه از این آبراه عبور می‌کند. به همین دلیل، این منطقه برای نظام سرمایه‌داری و به‌ویژه برای ایالات متحدهٔ آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref> خلیج فارس از لحاظ ذخایر نفت در مقایسه با دیگر مناطق جهان، از مزایای متعددی برخوردار است که از آن جمله می‌توان به استخراج آسان، هزینه‌های تولید پایین، ظرفیت مازاد تولید، کیفیت بالای نفت خام، سهولت در حمل‌ونقل، بازدهی بالای چاه‌ها و نیز پتانسیل قابل توجه برای اکتشاف میادین نفتی جدید در این منطقه اشاره کرد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%DA%86%D8%B1%D8%A7 «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.]</ref>
#'''اهمیت اقتصادی؛''' وجود منابع عظیم نفت و گاز در خلیج فارس و کشورهای همجوار آن، علّت واقعی اهمیّت اقتصادی این منطقه است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/607 «اقتصاد خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس].</ref> این منطقه با ۷۳۰ میلیارد بشکه نفت و ۷۰ تریلیون متر مکعب گاز طبیعی، مخزن نفت و گاز جهان نام‌گذاری شده است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/555#:~:text=طبق%20آخرین%20برآوردها%20حوزه%20خلیج%20فارس%20درحدود%20730,منطقه%20خلیج%20فارس%20دراستراتژیهای%20جدید%20انرژی،ناشی%20از%20دوچیزاست%3A رضایی، «خلیج فارس و ژئوپلتیک نفت و گاز»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> خلیج فارس نزدیک به ۶۳درصد از کل ذخایر نفتی شناخته‌شدهٔ جهان را در خود جای داده است. همچنین قریب به ۳۰درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد و شریان حیاتی اقتصاد غرب یعنی بیش از ۲۵درصد از نفت جهان روزانه از این آبراه عبور می‌کند. به همین دلیل، این منطقه برای نظام سرمایه‌داری و به‌ویژه برای ایالات متحدهٔ آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref> خلیج فارس از لحاظ ذخایر نفت در مقایسه با دیگر مناطق جهان، از مزایای متعددی برخوردار است که از آن جمله می‌توان به استخراج آسان، هزینه‌های تولید پایین، ظرفیت مازاد تولید، کیفیت بالای نفت خام، سهولت در حمل‌ونقل، بازدهی بالای چاه‌ها و نیز پتانسیل قابل توجه برای اکتشاف میادین نفتی جدید در این منطقه اشاره کرد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%B1%D8%B3-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%DA%86%D8%B1%D8%A7 «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.]</ref>
#'''اهمیت نظامی-راهبردی؛''' وجود پایگاه‌های نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که اغلب متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان می‌سازد.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/index.asp?p=pages&ID=606&Sub=164 «موقعیت نظام خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس].</ref> یکی از دلایل راهبردیِ خلیج‌فارس، وجود تنگه هرمز است که خلیج فارس را به دریای عمان متصل می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص118.]</ref>
#'''اهمیت نظامی-راهبردی؛''' وجود پایگاه‌های نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که اغلب متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان می‌سازد.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/index.asp?p=pages&ID=606&Sub=164 «موقعیت نظام خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس].</ref> از دلایل راهبردیِ مهم خلیج‌فارس، وجود [[تنگه هرمز]] است که گذرگاه انرژی جهان محسوب می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص118.]</ref>
#'''اهمیت فرهنگی و ایدئولوژیکی؛''' منطقهٔ خلیج فارس، همواره گهوارهٔ تمدن‌های درخشان بشری بوده و اقوام بسیاری چون ایلامی‌ها، سومری‌ها، کلدانی‌ها، آشوری‌ها، بابلی‌ها، مصری‌ها، کنتانی‌ها و فنیقی‌ها، فرهنگ خویش را از این منطقه به دیگر نقاط جهان صادر می‌کردند.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/686 «اهمیت استراتژیک منطقه خلیج فارس»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref>
#'''اهمیت فرهنگی و ایدئولوژیکی؛''' منطقهٔ خلیج فارس، همواره گهوارهٔ تمدن‌های بشری بوده و اقوام بسیاری چون ایلامی‌ها، سومری‌ها، کلدانی‌ها، آشوری‌ها، بابلی‌ها، مصری‌ها، کنتانی‌ها و فنیقی‌ها، فرهنگ خویش را از این منطقه به دیگر نقاط جهان صادر می‌کردند.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/686 «اهمیت استراتژیک منطقه خلیج فارس»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref>


== مسئله امنیت در خلیج فارس ==
== مسئله امنیت در خلیج فارس ==


=== بازیگران اصلی امنیت ===
=== بازیگران اصلی امنیت ===
'''شورای همکاری خلیج‌ فارس؛''' شش کشور عربی حوزه خلیج‌ فارس شامل امارات متحده عربی، بحرین، عربستان سعودی، عمان، قطر و کویت در سال ۱۹۸۱م تأسیس شورای همکاری خلیج‌ فارس را میان خود و بدون حضور ایران و عراق اعلام کردند. در سال ۱۳۵۹ش، همزمان با حملهٔ عراق به ایران، کشورهای عربی حوزهٔ خلیج‌ فارس بررسی پیش‌نویس پیمان امنیت دسته‌جمعی را آغاز کردند تا این که اساسنامهٔ شورای همکاری با محورهای زیر منتشر شد:
'''شورای همکاری خلیج‌ فارس؛''' شش کشور عربی حوزۀ خلیج‌ فارس شامل امارات متحده عربی، بحرین، عربستان سعودی، عمان، قطر و کویت در سال ۱۹۸۱م تأسیس شورای همکاری خلیج‌ فارس را میان خود و بدون حضور ایران و عراق اعلام کردند. در سال ۱۳۵۹ش، کشورهای عربی حوزهٔ خلیج‌ فارس بررسی پیش‌نویس پیمان امنیت دسته‌جمعی را آغاز کردند و اساسنامهٔ شورای همکاری با محورهای زیر منتشر شد:
* تحقق امنیت دسته‌جمعی در گرو تأمین امنیت فراملی است.
* تحقق امنیت دسته‌جمعی در گرو تأمین امنیت فراملی است.
* به خطر افتادن امنیت هر کشور منطقه، امنیت سایر کشورها را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
* به خطر افتادن امنیت هر کشور منطقه، امنیت سایر کشورها را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
* برای برقراری امنیت، کشورهای منطقه باید در صورت درخواست هر یک از اعضا، به کمک آن کشور بشتابند.
* برای برقراری امنیت، کشورهای منطقه باید در صورت درخواست هر یک از اعضا، به کمک آن کشور بشتابند.
* هرگونه آسیب به امنیت یک کشور، به‌منزلهٔ آسیب به امنیت کل منطقه تلقی می‌شود.
* هرگونه آسیب به امنیت یک کشور، به‌منزلهٔ آسیب به امنیت کل منطقه تلقی می‌شود.
* عربستان سعودی آمادگی خود را برای یاری رساندن به کشورهای عربی منطقه در مقابله با توطئه‌ها اعلام کرد.
* عربستان سعودی آمادگی خود را برای یاری رساندن به کشورهای عربی منطقه در مقابله با توطئه‌ها اعلام کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref>
در ۲۶ اسفند 1359ش سران شش کشور با انتشار بیانیه‌ای رسمی، موجودیت شورای همکاری خلیج‌فارس را اعلام کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref>
 
=== بحران‌ها و جنگ‌های مؤثر بر امنیت منطقه ===
=== بحران‌ها و جنگ‌های مؤثر بر امنیت منطقه ===
'''جنگ ایران و عراق و تأسیس شورای همکاری؛''' شورای همکاری خلیج‌ فارس هشت ماه پس از شروع جنگ تحمیلی و در اوج درگیری‌ها تشکیل شد. کشورهای عربی عضو، ضمن حمایت از عراق و دنبال‌کردن راهبرد مهار انقلاب اسلامی ایران، نگران به‌هم‌خوردن موازنه منطقه‌ای بودند و نمی‌خواستند هیچ‌یک از دو طرف پیروز مطلق شود. شورا سعی داشت جنگ را کنترل کرده و از گسترش آن به کشورهای عضو جلوگیری کند. در این میان، عربستان از فرصت جنگ برای تضعیف دو رقیب خود (ایران و عراق) و تثبیت نقش رهبری در شورای تازه‌تأسیس استفاده کرد و با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران در سال ۱۳۶۷ش، دوره جدیدی در روابط آغاز شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref>  
'''جنگ ایران و عراق و تأسیس شورای همکاری؛''' شورای همکاری خلیج‌ فارس هشت ماه پس از شروع جنگ تحمیلی و در اوج درگیری‌ها تشکیل شد. کشورهای عربی عضو، ضمن حمایت از عراق و دنبال‌کردن راهبرد مهار انقلاب اسلامی ایران، نگران به‌هم‌خوردن موازنه منطقه‌ای بودند و نمی‌خواستند هیچ‌یک از دو طرف پیروز مطلق شود. شورا سعی داشت جنگ را کنترل کرده و از گسترش آن به کشورهای عضو جلوگیری کند. در این میان، عربستان از فرصت جنگ برای تضعیف دو رقیب خود (ایران و عراق) و تثبیت نقش رهبری در شورای تازه‌تأسیس استفاده کرد و با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران در سال ۱۳۶۷ش، دوره جدیدی در روابط آغاز شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref>  


'''جنگ اول خلیج فارس؛''' این جنگ که از نظر حجم تجهیزات و گستردگی ائتلاف، بزرگترین نبرد پس از جنگ جهانی دوم در قرن بیستم محسوب می‌شود، در پی حملهٔ عراق به کویت در مرداد ۱۳۶۹ش آغاز شد. صدام حسین که در طول جنگ هشت‌ساله با ایران با حمایت مالی و نظامی گستردهٔ غرب و کشورهای عربی به ارتش عظیمی مجهز شده بود، با انگیزه‌هایی مانند تصاحب ذخایر نفتی کویت، حل بحران اقتصادی و بدهی‌های کلان، جلوگیری از رکود در ارتش بزرگ خود و بلندپروازی‌های شخصی، به کویت حمله و آن را در مدت کوتاهی اشغال کرد. شورای امنیت سازمان ملل با تصویب قطعنامه‌هایی حمله را محکوم کرد و خواستار خروج بی‌قیدوشرط عراق شد. پس از بی‌اعتنایی صدام، قطعنامهٔ ۶۷۸ در نوامبر ۱۹۹۰م تصویب شد که مجوز استفاده از کلیهٔ ابزارهای لازم را صادر می‌کرد. ایالات متحده رهبری یک ائتلاف بین‌المللی گسترده را بر عهده گرفت. نیروهای ائتلاف متشکل از حدود ۶۰۰٬۰۰۰ نفر و مجهز به هزاران هواپیما، تانک و ناوگان پیشرفته در منطقه مستقر شدند. عملیات نظامی ائتلاف در ژانویهٔ ۱۹۹۱م با یک حملۀ هوایی گسترده آغاز شد و پس از ۴۲ روز برتری هوایی کامل و بمباران‌های سنگین، تنها با ۱۰۰ ساعت عملیات زمینی به پیروزی قطعی انجامید. ارتش عراق به‌سرعت متلاشی و کویت در فوریهٔ ۱۹۹۱م آزاد شد.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1421097360000422612/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87-%D8%A7%D8%A6%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%81-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%A6%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%81-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4 «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس.]</ref>
'''جنگ اول خلیج فارس؛''' این جنگ که از نظر حجم تجهیزات و گستردگی ائتلاف، بزرگترین نبرد پس از جنگ جهانی دوم در قرن بیستم محسوب می‌شود، در پی حملهٔ عراق به کویت در مرداد ۱۳۶۹ش آغاز شد. صدام حسین که در طول جنگ هشت‌ساله با ایران با حمایت مالی و نظامی گستردهٔ غرب و کشورهای عربی به ارتش عظیمی مجهز شده بود، با انگیزه‌هایی مانند تصاحب ذخایر نفتی کویت، حل بحران اقتصادی و بدهی‌های کلان، جلوگیری از رکود در ارتش بزرگ خود و انگیزه‌های شخصی، به کویت حمله و آن را در مدت کوتاهی اشغال کرد. شورای امنیت سازمان ملل با تصویب قطعنامه‌هایی حمله را محکوم کرد و خواستار خروج بی‌قیدوشرط عراق شد. پس از بی‌اعتنایی صدام، قطعنامهٔ ۶۷۸ در نوامبر ۱۹۹۰م تصویب شد که مجوز استفاده از کلیهٔ ابزارهای لازم را صادر می‌کرد. ائتلافی میان کشورها به سرکردگی ایالات متحده شکل گرفت. نیروهای ائتلاف متشکل از حدود ۶۰۰٬۰۰۰ نفر و مجهز به هزاران هواپیما، تانک و ناوگان پیشرفته در منطقه مستقر شدند. عملیات نظامی ائتلاف در ۱۹۹۱م با یک حملۀ هوایی گسترده آغاز شد و پس از ۴۲ روز برتری هوایی، تنها با ۱۰۰ ساعت عملیات زمینی به پیروزی قطعی انجامید. ارتش عراق به‌سرعت متلاشی و کویت در فوریهٔ ۱۹۹۱م آزاد شد.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1421097360000422612/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87-%D8%A7%D8%A6%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%81-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%A6%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%81-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4 «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس.]</ref>


'''جنگ دوم خلیج‌''' '''فارس؛''' این جنگ در پی حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱م و در چارچوب جنگ با تروریسم آغاز شد. آمریکا ابتدا در سال ۲۰۰۱م به افغانستان حمله کرد و سپس تمرکز خود را بر عراق گذاشت. دولت بوش برای توجیه حمله به عراق دو استدلال ارتباط با تروریسم و تولید سلاح‌های کشتار جمعی ارائه داد. آمریکا ائتلافی ۴۹ کشوری اعلام کرد، اما در مرحله اصلی تهاجم زمینی، تنها نیروهای آمریکا و بریتانیا حضور داشتند. استرالیا و لهستان نیز نیروهای محدودی فرستادند. جنگ در ۲۰ مارس ۲۰۰۳م با حملات هوایی و زمینی همزمان آغاز شد و تا ۱ مه ۲۰۰۳م، عملیات اصلی جنگی پایان یافت و صدام حسین از قدرت ساقط شد.<ref>[https://jangaavaran.ir/golf-war1991/ تارخ، «جنگ دوم خلیج فارس (عملیات اشغال عراق توسط امریکا در سال 2003 میلادی)»، وب‌سایت جنگاوران.]</ref>
'''جنگ دوم خلیج‌''' '''فارس؛''' این جنگ در پی حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱م و در چارچوب جنگ با تروریسم آغاز شد. آمریکا ابتدا در سال ۲۰۰۱م به افغانستان حمله کرد و سپس تمرکز خود را بر عراق گذاشت. دولت جرج دبلیو بوش برای توجیه حمله به عراق دو استدلال ارتباط با تروریسم و تولید سلاح‌های کشتار جمعی ارائه داد. آمریکا ائتلاف ۴۹ کشور را برای جنگ با عراق اعلام کرد؛ اما در مرحله اصلی تهاجم زمینی، تنها نیروهای آمریکا و بریتانیا حضور داشتند. استرالیا و لهستان نیز نیروهای محدودی فرستادند. جنگ در ۲۰ مارس ۲۰۰۳م با حملات هوایی و زمینی همزمان آغاز شد و تا ۱ مه ۲۰۰۳م، عملیات اصلی جنگی پایان یافت و صدام حسین از قدرت ساقط شد.<ref>[https://jangaavaran.ir/golf-war1991/ تارخ، «جنگ دوم خلیج فارس (عملیات اشغال عراق توسط امریکا در سال 2003 میلادی)»، وب‌سایت جنگاوران.]</ref>


=== محورهای اصلی منازعه و ناامنی ===
=== محورهای اصلی منازعه و ناامنی ===
'''شورای همکاری خلیج‌فارس پس از جنگ تحمیلی اول؛''' در دوره پس از جنگ تحمیلی اول، روابط ایران و شورای همکاری خلیج‌ فارس تحت تأثیر ادعاهای ارضی امارات متحده عربی علیه [[جزایر سه‌گانه ایرانی]] قرار گرفت. اوج این ادعاها در نخستین اجلاس سران شورا پس از طرح این مسئله در سال ۱۳۷۱ش مشاهده شد.
'''ادعاهای شورای همکاری خلیج‌ فارس پس از جنگ تحمیلی اول علیه ایران؛''' پس از جنگ تحمیلی اول، روابط ایران و شورای همکاری خلیج‌ فارس تحت تأثیر ادعاهای ارضی امارات متحده عربی علیه [[جزایر سه‌گانه ایرانی]] قرار گرفت. اوج این ادعاها در نخستین اجلاس سران شورا پس از طرح این مسئله در سال ۱۳۷۱ش مشاهده شد. جمهوری اسلامی ایران همواره بر اصولی چون حسن همجواری، گسترش روابط دوستانه با همسایگان و حل مسالمت‌آمیز اختلافات تأکید داشته است. در این سال‌ها، ایران با پیروی از سیاست صبر، خویشتن‌داری، تنش‌زدایی و اعتمادسازی کوشید تا حسن نیت خود را نشان دهد و کشورهای منطقه را به منافع مشترک در سایۀ ثبات و امنیت پایدار توجه دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص120.]</ref>


جمهوری اسلامی ایران همواره بر اصولی چون حسن همجواری، گسترش روابط دوستانه با همسایگان و حل مسالمت‌آمیز اختلافات تأکید داشته است. در این سال‌ها، ایران با پیروی از سیاست صبر، خویشتن‌داری، تنش‌زدایی و اعتمادسازی کوشید تا حسن نیت خود را نشان دهد و کشورهای منطقه را به منافع مشترک در سایۀ ثبات و امنیت پایدار توجه دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص120.]</ref>
'''پایگاه‌های آمریکا در منطقه خلیج فارس؛''' ایالات متحده در سه کشور کویت، بحرین و قطر دارای پایگاه‌های نظامی دائمی است و در سه پادشاهی دیگر خلیج‌فارس یعنی امارات متحده عربی، عمان و عربستان سعودی نیز دسترسی نظامی و استفاده از تأسیسات دفاعی را تضمین کرده است. برای دهه‌ها، هم رهبران و هم شهروندان کشورهای خلیج‌فارس، حضور این پایگاه‌ها را نشانه‌ای از تعهد امنیتی بلندمدت واشنگتن به منطقه می‌دیدند. این حضور نه‌تنها نماد پشتیبانی آمریکا بود، بلکه به‌عنوان ابزاری بازدارنده در برابر تهدیدهای احتمالی خواه از سوی عراق، ایران یا هر قدرت منطقه‌ای دیگر عمل می‌کرد.<ref>[https://www.jamaran.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84-15/1706326-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%DB%8C%D8%A7-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF%D9%87 «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران.]</ref>


'''شورای همکاری خلیج‌فارس در جنگ تحمیلی سوم'''؛ موسسه مطالعات سیاست بین‌الملل ایتالیا با انتشار گزارشی رویکرد 6 کشور عربی شورای همکاری خلیج فارس در قبال [[جنگ رمضان|جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران]] را مورد بررسی قرار داده است. کشورهای عضو در برخورد با ایران سه موضع اصلی دارند:
در درگیری‌های گذشته مانند [[عملیات وعده صادق]] 1 و 2 و [[جنگ ۱۲ روزه]]، نقش فعال پایگاه‌های آمریکا در منطقه با وجود ادعای دفاعی بودن به‌وضوح آشکار شد. این پایگاه‌ها نه‌تنها در مقابله با موشک‌ها، بلکه در پشتیبانی راداری و سوخت‌رسانی نیز مشارکت داشتند. با این حال، ایران تا آن زمان از حمله به این پایگاه‌ها در کشورهای همسایه خودداری کرده بود و تنها یک پایگاه آمریکایی در قطر را هدف قرار داده بود.<ref>[https://www.irna.ir/news/86122465/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%AE%D9%88%D8%A8-%D9%85%DB%8C-%D9%81%D9%87%D9%85%D8%AF «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>


رویکرد تند: امارات و بحرین با زبان تند، فراخوانی سفرا و بر اقدام قاطع تأکید دارند. امارات در این جنگ ایران را تهدید اصلی می‌داند و همراه بحرین از اقدام نظامی به رهبری آمریکا برای بازگشایی [[تنگه هرمز]] حمایت می‌کند.
پس از این که آمریکا به‌همراه اسرائیل جنگی برای تغییر رژیم در ایران با هدف خلع سلاح نظامی را آغاز کرد، ایران نیز در پاسخ‌دهی هیچ محدودیتی قائل نشد و نتیجه این شد که در [[جنگ رمضان|جنگ]] [[جنگ رمضان|تحمیلی سوم علیه ایران]]<ref>[https://www.jamaran.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84-15/1706326-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%DB%8C%D8%A7-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF%D9%87 «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران.]</ref>  پاسخ ایران محدود نبوده و پایگاه‌ها و منافع آمریکا در منطقه، مستقیماً مورد هدف قرار گرفتند.<ref>[https://www.irna.ir/news/86122465/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%AE%D9%88%D8%A8-%D9%85%DB%8C-%D9%81%D9%87%D9%85%D8%AF «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>


رویکرد میانه‌رو: قطر و عمان بر گفت‌وگو به‌عنوان تنها راه‌حل، حتی در اوج بحران تأکید دارند و صراحتاً اقدامات اسرائیل را بی‌ثبات‌کننده منطقه می‌خوانند.
'''واکنش شورای همکاری خلیج‌فارس در جنگ تحمیلی سوم علیه ایران؛''' موسسه مطالعات سیاست بین‌الملل ایتالیا با انتشار گزارشی رویکرد 6 کشور عربی شورای همکاری خلیج فارس در قبال [[جنگ رمضان|جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران]] را مورد بررسی قرار داده است. کشورهای عضو در برخورد با ایران سه موضع اصلی داشتند:


رویکرد نوسانی: عربستان سعودی و کویت ترکیبی از اقدامات تنش‌زا مانند اخراج دیپلمات‌ها و تماس‌های دیپلماتیک برای حفظ تعادل را در پیش گرفتند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1158491/3-%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «3 رویکرد کشورهای عربی خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران.]</ref>
رویکرد تند: امارات و بحرین با زبان تند، فراخوانی سفرا و بر اقدام قاطع تأکید داشتند. امارات در این جنگ ایران را تهدید اصلی دانسته و همراه بحرین از اقدام نظامی به رهبری آمریکا برای بازگشایی [[تنگه هرمز]] حمایت کرد.


'''پایگاه‌های آمریکا در منطقه خلیج فارس؛''' ایالات متحده در سه کشور کویت، بحرین و قطر دارای پایگاه‌های نظامی دائمی است و در سه پادشاهی دیگر خلیج‌فارس یعنی امارات متحده عربی، عمان و عربستان سعودی نیز دسترسی نظامی و استفاده از تأسیسات دفاعی را تضمین کرده است. برای دهه‌ها، هم رهبران و هم شهروندان کشورهای خلیج‌فارس، حضور این پایگاه‌ها را نشانه‌ای روشن از تعهد امنیتی بلندمدت واشنگتن به منطقه می‌دیدند. این حضور نه‌تنها نماد پشتیبانی آمریکا بود، بلکه به‌عنوان ابزاری بازدارنده در برابر تهدیدهای احتمالی خواه از سوی عراق، ایران یا هر قدرت منطقه‌ای دیگر عمل می‌کرد.<ref>[https://www.jamaran.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84-15/1706326-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%DB%8C%D8%A7-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF%D9%87 «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران.]</ref>
رویکرد میانه‌رو: قطر و عمان بر گفت‌وگو به‌عنوان تنها راه‌حل، حتی در اوج بحران تأکید داشتند و اقدامات اسرائیل را بی‌ثبات‌کننده منطقه دانستند.


در درگیری‌های گذشته مانند [[عملیات وعده صادق]] 1 و 2 و [[جنگ ۱۲ روزه]]، نقش فعال پایگاه‌های آمریکا در منطقه با وجود ادعای دفاعی بودن به‌وضوح آشکار شد. این پایگاه‌ها نه‌تنها در مقابله با موشک‌ها، بلکه در پشتیبانی راداری و سوخت‌رسانی نیز مشارکت داشتند. با این حال، ایران تا آن زمان از حمله به این پایگاه‌ها در کشورهای همسایه خودداری کرده بود و تنها یک پایگاه آمریکایی در قطر را هدف قرار داده بود.<ref>[https://www.irna.ir/news/86122465/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%AE%D9%88%D8%A8-%D9%85%DB%8C-%D9%81%D9%87%D9%85%D8%AF «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>  
رویکرد نوسانی: عربستان سعودی و کویت ترکیبی از اقدامات تنش‌زا مانند اخراج دیپلمات‌ها و تماس‌های دیپلماتیک برای حفظ تعادل را در پیش گرفتند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1158491/3-%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «3 رویکرد کشورهای عربی خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران.]</ref>


پس از این که آمریکا به‌همراه اسرائیل جنگی برای تغییر رژیم در ایران با هدف خلع سلاح نظامی را آغاز کرد، ایران نیز در پاسخ‌دهی هیچ محدودیتی قائل نشد و نتیجه این شد که در [[جنگ رمضان|جنگ]] [[جنگ رمضان|تحمیلی سوم علیه ایران]]<ref>[https://www.jamaran.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84-15/1706326-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A7%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%DB%8C%D8%A7-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF%D9%87 «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران.]</ref> پاسخ ایران محدود نبوده و پایگاه‌ها و منافع آمریکا در منطقه، مستقیماً مورد هدف قرار گرفتند.<ref>[https://www.irna.ir/news/86122465/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%AE%D9%88%D8%A8-%D9%85%DB%8C-%D9%81%D9%87%D9%85%D8%AF «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
'''مدیریت آبراه خلیج فارس؛''' [[تنگه هرمز]] به‌دنبال [[جنگ رمضان|جنگ تجاوزکارانه آمریکایی-صهیونی]] و در پی تشدید تنش‌ها در منطقه به کانون بحران تبدیل شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86139666/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%85%D8%A7 «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در جریان این جنگ، اهمیت حیاتی تنگه هرمز برای اقتصاد جهانی با بستن آن توسط ایران آشکار شد؛ چرا که بخش عمده‌ای از تجارت نفت و گاز جهان روزانه از این آبراه می‌گذرد و بستن آن تأثیر گسترده بر بازار انرژی تمام جهان،<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1351721/%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2 عظیم‌نیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref> از جمله ایالات متحده آمریکا، اروپا، چین، هند و آسیای نوظهور و کشورهای حاشیه خلیج فارس گذاشت.<ref>[https://www.irna.ir/news/86139666/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%85%D8%A7 «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> مدیریت جدید این آبراه، ابزاری برای تنظیم‌گری اقتصادی محسوب می‌شود؛ زیرا این امر به ایران امکان می‌دهد بر جریان انرژی نظارت مستقیم داشته باشد و رفتار بازیگران مختلف این عرصه را تنظیم کند. شرکت‌های کشتیرانی و کشورهای مصرف‌کننده، ناگزیرند این واقعیت نوین را در معادلات و تصمیم‌گیری‌های خود به رسمیت شناخته و لحاظ کنند.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1351721/%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2 عظیم‌نیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref>  


'''مدیریت آبراه خلیج فارس؛''' تنگه هرمز به دنبال جنگ تجاوزکارانه آمریکایی- صهیونی و در پی تشدید تنش‌ها در منطقه به کانون بحران تبدیل شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/86139666/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%85%D8%A7 «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در جریان [[جنگ رمضان|جنگ‌]] [[جنگ رمضان|تحمیلی سوم]]، اهمیت حیاتی تنگه هرمز برای اقتصاد جهانی با بستن آن توسط ایران آشکار شد؛ چرا که بخش عمده‌ای از تجارت نفت و گاز جهان روزانه از این آبراه می‌گذرد و بستن آن تأثیر گسترده بر بازار انرژی تمام جهان،<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1351721/%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2 عظیم‌نیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref> از جمله ایالات متحده آمریکا، اروپا، چین، هند و آسیای نوظهور و کشورهای حاشیه خلیج فارس گذاشت.<ref>[https://www.irna.ir/news/86139666/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%85%D8%A7 «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> دریافت عوارض عبور از این آبراه، فراتر از یک منبع درآمد، ابزاری برای تنظیم‌گری اقتصادی نیز محسوب می‌شود. این امر به ایران امکان می‌دهد بر جریان انرژی نظارت مستقیم داشته باشد و رفتار بازیگران مختلف این عرصه را تنظیم کند. در نتیجه، شرکت‌های کشتیرانی و کشورهای مصرف‌کننده، ناگزیرند این واقعیت نوین را در معادلات و تصمیم‌گیری‌های خود به رسمیت شناخته و لحاظ کنند.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1351721/%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2 عظیم‌نیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref> حساب رسمی سازمان مدیریت آبراهه خلیج‌فارس (PGSA) برای اطلاع‌رسانی فعالیت‌های این سازمان در پلتفرم ایکس راه‌اندازی شده که به ارائه آخرین اخبار و اطلاعات درباره تنگه هرمز و تحولات منطقه‌ای می‌پردازد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1405022816622/%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%A2%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%87-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3 «آغاز به کار حساب «مدیریت آبراهه خلیج فارس»»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
در پی این کنترل، حساب رسمی سازمان مدیریت آبراهه خلیج‌فارس (PGSA) برای اطلاع‌رسانی فعالیت‌های این سازمان در پلتفرم ایکس راه‌اندازی شده که به ارائه آخرین اخبار و اطلاعات درباره تنگه هرمز و تحولات منطقه‌ای می‌پردازد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1405022816622/%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%A2%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%87-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3 «آغاز به کار حساب «مدیریت آبراهه خلیج فارس»»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>


== روز ملی خلیج فارس ==
== روز ملی خلیج فارس ==

نسخهٔ ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۲۳

تصویر ماهواره‌ای خلیج فارس
تصویر ماهواره‌ای خلیج فارس

خلیج فارس؛ آبراه پراهمیت جهان در جنوب ایران.

خلیج فارس یک آبراه راهبردی میان ایران و شبه‌جزیره عربستان است و از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌شود. این خلیج سومین خلیج بزرگ جهان محسوب می‌شود. از نظر جغرافیایی، سواحل شمالی آن در اختیار ایران است و تنها بخش کوچکی از گوشۀ شمال غربی به کویت و عراق تعلق دارد. خلیج فارس از دیرباز کانون تمدن‌ها و تجارت دریایی بوده و از آن با اسم‌های مختلفی به‌معنای دریای پارس و خلیج فارس یاد کرده‌اند. خلیج فارس از جهت اقتصادی، نظامی، فرهنگی و به‌ویژه دربردارندگی منابع مهم انرژی در جهان، مورد توجه است. امروزه امنیت این منطقه تحت تأثیر بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، از جمله شورای همکاری خلیج فارس و ایالات متحده قرار دارد. حضور نظامی گسترده و پایگاه‌های دائمی ایالات متحده در کشورهای حاشیۀ جنوبی خلیج فارس، محرک تنش در نظر گرفته می‌شود. بحران‌هایی مانند جنگ ایران و عراق، جنگ‌ خلیج فارس، ادعاهای امارات درباره جزایر سه‌گانه ایرانی، مدیریت جدید آبراه خلیج‌ فارس پس از جنگ تحمیلی سوم، از جمله چالش‌های این آبراه حیاتی در طول چند دهۀ اخیر بوده است.

معرفی خلیج فارس

موقعیت جغرافیایی خلیج فارس

خلیج فارس پهنه‌ای آبی است که در امتداد دریای عمان و میان ایران و شبه‌جزیره عربستان واقع شده است. مساحت این خلیج حدود ۲۳۳ هزار کیلومتر مربع بوده و از سمت شرق از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌شود. در غرب، مرز آن به رودخانۀ اروندرود می‌رسد که از پیوند رودهای دجله، فرات و کارون تشکیل می‌شود. خلیج فارس از نظر وسعت، سومین خلیج بزرگ جهان به شمار می‌رود.[۱] حداکثر عمق این خلیج 182 متر در رأس المسندم و حداقل 30 متر در دهانۀ اروندرود است. سواحل ایران تمامی ضلع شمالی خلیج فارس را دربر می‌گیرد و تنها بخش کوچکی از گوشۀ شمال غربی آن در اختیار کشورهای کویت و عراق قرار دارد.[۲] طول خلیج فارس از تنگهٔ هرمز تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر و عریض‌ترین بخش آن ۲۹۰ کیلومتر است.[۳] خلیج فارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار دارد.[۴] کف این خلیج مملو از برآمدگی‌های سنگی و صخره‌های مرجانی است که به‌عنوان یکی از مناطق اصلی صید مروارید شناخته می‌شوند. همچنین، تنوع زیستی قابل توجهی در آب‌های خلیج فارس وجود دارد که از جمله آن می‌توان به حضور بیش از ۱۵۰ گونه مختلف ماهی اشاره کرد.[۵]

جزایر خلیج فارس

جزایر مسکونی تحت مالکیت ایران عبارت‌اند از کیش، قشم، تنب بزرگ، ابوموسی، لاوان، هندرابی، سیری، لارک، هرمز، هنگام، خارک، شیف، مینو و خورموسی.

جزایر غیرمسکونی تحت مالکیت ایراننیز شامل شتور، فرور بزرگ، فرور کوچک، هندورابی، تنب کوچک، ناز، خارکو، شیف، عباسک، میرمهنا، فارسی، نخیلو، تهمادو، ام‌الکرم، شیخ الکرامه، مُطاف، خرو، مرغی، چراغی، ام‌سیله، سه‌دندون، مولیات، بونه، دارا و قبر ناخدا است.[۶]

کشورهای حاشیه خلیج فارس

از دید جغرافیایی، اصطلاح کشورهای حاشیه خلیج‌ فارس در صورتی که به همه کشورهای دارای مرز ساحلی با آن اشاره کند، ایران بیشترین مرز را با این خلیج استراتژیک دارد.[۷] همچنین اگر مقصود کشورهای عربی باشد، عراق نیز هرچند با کرانه‌ای کوتاه، به این آبراه راه دارد. با این حال، در کاربرد رایج، این اصطلاح معمولاً تنها به شش کشور عربی یعنی عربستان سعودی، عمان، امارات متحده عربی، کویت، قطر و بحرین محدود می‌شود.[۸]

پیشینه خلیج فارس

زمین‌شناسان معتقدند ۳۵ میلیون سال پیش بر اثر جنبش‌های شبه‌جزیرهٔ هندوستان در دنبالهٔ شکاف مکران (عمان)، دریای پارس در کنار دشت‌های جنوبی ایران تشکیل شد و به‌مرور زمان، شکل کنونی خود را یافت.[۹] پیشینهٔ دریانوردی در این خلیج، به حدود دو هزار سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. فنیقی‌ها، در جزیره‌ها و سرزمین‌های پیرامون خلیج فارس زندگی و دریانوردی می‌کردند.[۱۰] مهارت در دریانوردی و تسلط بر این راه آبی، به پیدایش و رشد تمدن‌ها، رونق بازرگانی دریایی و شکل‌گیری دولت‌هایی مانند ایلام، اکد، سومر، کلده، بابل و آشور انجامید.[۱۱]

حاکمان کرانه‌های شمالی و جنوبی همواره در پی تسلط بر این شبکه تجاری حیاتی بودند. هخامنشیان با درک اهمیت راه‌های دریایی به هند، برای کنترل خلیج‌فارس کوشیدند و حتی اسکندر مقدونی نیز ناچار به بررسی و شناسایی این آبراه شد. در دورۀ اشکانیان، به‌دلیل تمرکز بر تجارت زمینی با چین، از توجه به مسیرهای دریایی خلیج‌ فارس کاسته شد؛ اما ساسانیان با اجرای برنامه‌های شهرسازی در دو سوی خلیج، حضور خود را نهادینه کردند. فتح یمن، سلطۀ بی‌رقابت ایران ساسانی را بر تجارت خلیج‌ فارس و حتی دریای سرخ تکمیل و برتری تجاری این آبراه را احیا کرد.[۱۲]

در صدر اسلام، تمامی خلیج‌فارس به قلمرو جهان اسلام پیوست. پس از آن، دیلمیان نخستین سلسله ایرانی بودند که بر کل خلیج مسلط شدند و پس از آنان سلجوقیان و اتابکان فارس بر منطقه چیره شدند. در قرن دهم هجری، پرتغالی‌ها جزایر را تصرف کردند، اما در دوره صفوی، شاه‌عباس بحرین را آزاد و جزایری مانند هرمز را بازپس گرفت. نادرشاه افشار نیز با بیرون‌راندن افغان‌ها و کریم‌خان زند با شکست رقیبان، بر تمام کرانه‌ها و جزایر خلیج‌فارس تسلط یافتند.[۱۳]

قدمت نام خلیج فارس

نام خلیج فارس روی نقشه‌‌ای که توسط دریانوردان فرانسوی ترسیم شده
نام خلیج فارس روی نقشه‌‌ای که توسط دریانوردان راسوی در سال۱۵۲۰م (۸۹۹ش ترسیم شده است.

آثار برجای مانده از یونانیان، قدیم‌ترین منابعی هستند که به دریای «پرس»، سرزمین «پارسه»، «پرسای» و «پرس‌پولیس»، (شهر یا مملکت پارسیان) اشاره کرده‌اند.[۱۴] در سنگ‌نوشتهٔ داریوش هخامنشی متعلق به سال ۵۱۸ تا ۵۰۵ پیش از میلاد، نام دریای پارس ذکر شده است.[۱۵] با استناد به اسناد و نقشه‌های تاریخی از سده‌های هفتم و هشتم پیش از میلاد تا دورۀ اوج جغرافیا در جهان، همۀ دانشمندان، پژوهشگران و نقشه‌کش‌های نامدار، در اشاره به خلیج واقع در جنوب ایران، از نام‌هایی چون «دریای پارس»، «خلیج فارس»، «سینوس پرسیکوس»، «بحرالفارس»، «ماره پرسیکوس» و «پرشین گلف» استفاده کرده‌اند که همگی بر مفهوم «خلیج فارس» یا «دریای فارس» دلالت دارند.[۱۶]

در کلیهٔ موافقت‌نامه‌هایی که پرتغال، اسپانیا، بریتانیا، هلند، فرانسه و آلمان با دولت ایران طی سال‌های ۱۵۰۷م تا ۱۵۶۰م داشتند، از عبارت «خلیج الفارسی» و در متن انگلیسی از اصطلاح «Persian Gulf» استفاده شده است.[۱۷] سازمان ملل متحد در سه نوبت، نام رسمی و تغییرناپذیر آبراه جنوبی ایران را خلیج فارس اعلام کرده[۱۸] و طی دستورالعمل این سازمان در سال ۱۹۹۴م، استفاده از نام صحیح خلیج فارس برای همه کشورها الزامی شده است.[۱۹]

تحریف نام خلیج فارس

تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»
تأکید سازمان ملل متحد در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»

به‌دنبال ملی شدن صنعت نفت ایران در سال ۱۹۵۰م و خلع ید شرکت‌های انگلیسی و قطع ارتباط میان ایران و انگلیس، این کشور به‌منظور تلافی، کتابی را به نام «Golden Bulbs at Arabic Gulf» در سال ۱۹۵۷م به چاپ رسانید، این کتاب سرآغازی بر تحریف نام خلیج فارس بود.[۲۰] برخی کشورهای عرب‌زبان مانند امارات متحده عربی، کویت و عربستان سعودی با تأکید بر اختلافات موجود بر سر جزایر ایرانی خلیج فارس، از نام خلیج عربی استفاده می‌کنند.[۲۱] همچنین پس از تحریف نام خلیج فارس در اطلس مشهور جهانی نشنال جئوگرافیک، خشم و اعتراض عمومی در داخل و خارج ایران، نسبت به این تحریف صورت گرفت که منجر به جبران و عذرخواهی مدیر مؤسسه از ملت ایران شد.[۲۲]

اهمیت خلیج فارس

توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه
توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه پس از ورود به آب‌های سرزمینی ایران

خلیج‌فارس بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کانون ارتباطی میان اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب‌ شرقی است و بخشی از شبکه‌ای گسترده‌تر را تشکیل می‌دهد که اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند را به‌هم پیوند می‌دهد.[۲۳]

  1. اهمیت اقتصادی؛ وجود منابع عظیم نفت و گاز در خلیج فارس و کشورهای همجوار آن، علّت واقعی اهمیّت اقتصادی این منطقه است.[۲۴] این منطقه با ۷۳۰ میلیارد بشکه نفت و ۷۰ تریلیون متر مکعب گاز طبیعی، مخزن نفت و گاز جهان نام‌گذاری شده است.[۲۵] خلیج فارس نزدیک به ۶۳درصد از کل ذخایر نفتی شناخته‌شدهٔ جهان را در خود جای داده است. همچنین قریب به ۳۰درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد و شریان حیاتی اقتصاد غرب یعنی بیش از ۲۵درصد از نفت جهان روزانه از این آبراه عبور می‌کند. به همین دلیل، این منطقه برای نظام سرمایه‌داری و به‌ویژه برای ایالات متحدهٔ آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است.[۲۶] خلیج فارس از لحاظ ذخایر نفت در مقایسه با دیگر مناطق جهان، از مزایای متعددی برخوردار است که از آن جمله می‌توان به استخراج آسان، هزینه‌های تولید پایین، ظرفیت مازاد تولید، کیفیت بالای نفت خام، سهولت در حمل‌ونقل، بازدهی بالای چاه‌ها و نیز پتانسیل قابل توجه برای اکتشاف میادین نفتی جدید در این منطقه اشاره کرد.[۲۷]
  2. اهمیت نظامی-راهبردی؛ وجود پایگاه‌های نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که اغلب متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان می‌سازد.[۲۸] از دلایل راهبردیِ مهم خلیج‌فارس، وجود تنگه هرمز است که گذرگاه انرژی جهان محسوب می‌شود.[۲۹]
  3. اهمیت فرهنگی و ایدئولوژیکی؛ منطقهٔ خلیج فارس، همواره گهوارهٔ تمدن‌های بشری بوده و اقوام بسیاری چون ایلامی‌ها، سومری‌ها، کلدانی‌ها، آشوری‌ها، بابلی‌ها، مصری‌ها، کنتانی‌ها و فنیقی‌ها، فرهنگ خویش را از این منطقه به دیگر نقاط جهان صادر می‌کردند.[۳۰]

مسئله امنیت در خلیج فارس

بازیگران اصلی امنیت

شورای همکاری خلیج‌ فارس؛ شش کشور عربی حوزۀ خلیج‌ فارس شامل امارات متحده عربی، بحرین، عربستان سعودی، عمان، قطر و کویت در سال ۱۹۸۱م تأسیس شورای همکاری خلیج‌ فارس را میان خود و بدون حضور ایران و عراق اعلام کردند. در سال ۱۳۵۹ش، کشورهای عربی حوزهٔ خلیج‌ فارس بررسی پیش‌نویس پیمان امنیت دسته‌جمعی را آغاز کردند و اساسنامهٔ شورای همکاری با محورهای زیر منتشر شد:

  • تحقق امنیت دسته‌جمعی در گرو تأمین امنیت فراملی است.
  • به خطر افتادن امنیت هر کشور منطقه، امنیت سایر کشورها را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
  • برای برقراری امنیت، کشورهای منطقه باید در صورت درخواست هر یک از اعضا، به کمک آن کشور بشتابند.
  • هرگونه آسیب به امنیت یک کشور، به‌منزلهٔ آسیب به امنیت کل منطقه تلقی می‌شود.
  • عربستان سعودی آمادگی خود را برای یاری رساندن به کشورهای عربی منطقه در مقابله با توطئه‌ها اعلام کرد.[۳۱]

بحران‌ها و جنگ‌های مؤثر بر امنیت منطقه

جنگ ایران و عراق و تأسیس شورای همکاری؛ شورای همکاری خلیج‌ فارس هشت ماه پس از شروع جنگ تحمیلی و در اوج درگیری‌ها تشکیل شد. کشورهای عربی عضو، ضمن حمایت از عراق و دنبال‌کردن راهبرد مهار انقلاب اسلامی ایران، نگران به‌هم‌خوردن موازنه منطقه‌ای بودند و نمی‌خواستند هیچ‌یک از دو طرف پیروز مطلق شود. شورا سعی داشت جنگ را کنترل کرده و از گسترش آن به کشورهای عضو جلوگیری کند. در این میان، عربستان از فرصت جنگ برای تضعیف دو رقیب خود (ایران و عراق) و تثبیت نقش رهبری در شورای تازه‌تأسیس استفاده کرد و با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران در سال ۱۳۶۷ش، دوره جدیدی در روابط آغاز شد.[۳۲]

جنگ اول خلیج فارس؛ این جنگ که از نظر حجم تجهیزات و گستردگی ائتلاف، بزرگترین نبرد پس از جنگ جهانی دوم در قرن بیستم محسوب می‌شود، در پی حملهٔ عراق به کویت در مرداد ۱۳۶۹ش آغاز شد. صدام حسین که در طول جنگ هشت‌ساله با ایران با حمایت مالی و نظامی گستردهٔ غرب و کشورهای عربی به ارتش عظیمی مجهز شده بود، با انگیزه‌هایی مانند تصاحب ذخایر نفتی کویت، حل بحران اقتصادی و بدهی‌های کلان، جلوگیری از رکود در ارتش بزرگ خود و انگیزه‌های شخصی، به کویت حمله و آن را در مدت کوتاهی اشغال کرد. شورای امنیت سازمان ملل با تصویب قطعنامه‌هایی حمله را محکوم کرد و خواستار خروج بی‌قیدوشرط عراق شد. پس از بی‌اعتنایی صدام، قطعنامهٔ ۶۷۸ در نوامبر ۱۹۹۰م تصویب شد که مجوز استفاده از کلیهٔ ابزارهای لازم را صادر می‌کرد. ائتلافی میان کشورها به سرکردگی ایالات متحده شکل گرفت. نیروهای ائتلاف متشکل از حدود ۶۰۰٬۰۰۰ نفر و مجهز به هزاران هواپیما، تانک و ناوگان پیشرفته در منطقه مستقر شدند. عملیات نظامی ائتلاف در ۱۹۹۱م با یک حملۀ هوایی گسترده آغاز شد و پس از ۴۲ روز برتری هوایی، تنها با ۱۰۰ ساعت عملیات زمینی به پیروزی قطعی انجامید. ارتش عراق به‌سرعت متلاشی و کویت در فوریهٔ ۱۹۹۱م آزاد شد.[۳۳]

جنگ دوم خلیج‌ فارس؛ این جنگ در پی حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱م و در چارچوب جنگ با تروریسم آغاز شد. آمریکا ابتدا در سال ۲۰۰۱م به افغانستان حمله کرد و سپس تمرکز خود را بر عراق گذاشت. دولت جرج دبلیو بوش برای توجیه حمله به عراق دو استدلال ارتباط با تروریسم و تولید سلاح‌های کشتار جمعی ارائه داد. آمریکا ائتلاف ۴۹ کشور را برای جنگ با عراق اعلام کرد؛ اما در مرحله اصلی تهاجم زمینی، تنها نیروهای آمریکا و بریتانیا حضور داشتند. استرالیا و لهستان نیز نیروهای محدودی فرستادند. جنگ در ۲۰ مارس ۲۰۰۳م با حملات هوایی و زمینی همزمان آغاز شد و تا ۱ مه ۲۰۰۳م، عملیات اصلی جنگی پایان یافت و صدام حسین از قدرت ساقط شد.[۳۴]

محورهای اصلی منازعه و ناامنی

ادعاهای شورای همکاری خلیج‌ فارس پس از جنگ تحمیلی اول علیه ایران؛ پس از جنگ تحمیلی اول، روابط ایران و شورای همکاری خلیج‌ فارس تحت تأثیر ادعاهای ارضی امارات متحده عربی علیه جزایر سه‌گانه ایرانی قرار گرفت. اوج این ادعاها در نخستین اجلاس سران شورا پس از طرح این مسئله در سال ۱۳۷۱ش مشاهده شد. جمهوری اسلامی ایران همواره بر اصولی چون حسن همجواری، گسترش روابط دوستانه با همسایگان و حل مسالمت‌آمیز اختلافات تأکید داشته است. در این سال‌ها، ایران با پیروی از سیاست صبر، خویشتن‌داری، تنش‌زدایی و اعتمادسازی کوشید تا حسن نیت خود را نشان دهد و کشورهای منطقه را به منافع مشترک در سایۀ ثبات و امنیت پایدار توجه دهد.[۳۵]

پایگاه‌های آمریکا در منطقه خلیج فارس؛ ایالات متحده در سه کشور کویت، بحرین و قطر دارای پایگاه‌های نظامی دائمی است و در سه پادشاهی دیگر خلیج‌فارس یعنی امارات متحده عربی، عمان و عربستان سعودی نیز دسترسی نظامی و استفاده از تأسیسات دفاعی را تضمین کرده است. برای دهه‌ها، هم رهبران و هم شهروندان کشورهای خلیج‌فارس، حضور این پایگاه‌ها را نشانه‌ای از تعهد امنیتی بلندمدت واشنگتن به منطقه می‌دیدند. این حضور نه‌تنها نماد پشتیبانی آمریکا بود، بلکه به‌عنوان ابزاری بازدارنده در برابر تهدیدهای احتمالی خواه از سوی عراق، ایران یا هر قدرت منطقه‌ای دیگر عمل می‌کرد.[۳۶]

در درگیری‌های گذشته مانند عملیات وعده صادق 1 و 2 و جنگ ۱۲ روزه، نقش فعال پایگاه‌های آمریکا در منطقه با وجود ادعای دفاعی بودن به‌وضوح آشکار شد. این پایگاه‌ها نه‌تنها در مقابله با موشک‌ها، بلکه در پشتیبانی راداری و سوخت‌رسانی نیز مشارکت داشتند. با این حال، ایران تا آن زمان از حمله به این پایگاه‌ها در کشورهای همسایه خودداری کرده بود و تنها یک پایگاه آمریکایی در قطر را هدف قرار داده بود.[۳۷]

پس از این که آمریکا به‌همراه اسرائیل جنگی برای تغییر رژیم در ایران با هدف خلع سلاح نظامی را آغاز کرد، ایران نیز در پاسخ‌دهی هیچ محدودیتی قائل نشد و نتیجه این شد که در جنگ تحمیلی سوم علیه ایران[۳۸] پاسخ ایران محدود نبوده و پایگاه‌ها و منافع آمریکا در منطقه، مستقیماً مورد هدف قرار گرفتند.[۳۹]

واکنش شورای همکاری خلیج‌فارس در جنگ تحمیلی سوم علیه ایران؛ موسسه مطالعات سیاست بین‌الملل ایتالیا با انتشار گزارشی رویکرد 6 کشور عربی شورای همکاری خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران را مورد بررسی قرار داده است. کشورهای عضو در برخورد با ایران سه موضع اصلی داشتند:

رویکرد تند: امارات و بحرین با زبان تند، فراخوانی سفرا و بر اقدام قاطع تأکید داشتند. امارات در این جنگ ایران را تهدید اصلی دانسته و همراه بحرین از اقدام نظامی به رهبری آمریکا برای بازگشایی تنگه هرمز حمایت کرد.

رویکرد میانه‌رو: قطر و عمان بر گفت‌وگو به‌عنوان تنها راه‌حل، حتی در اوج بحران تأکید داشتند و اقدامات اسرائیل را بی‌ثبات‌کننده منطقه دانستند.

رویکرد نوسانی: عربستان سعودی و کویت ترکیبی از اقدامات تنش‌زا مانند اخراج دیپلمات‌ها و تماس‌های دیپلماتیک برای حفظ تعادل را در پیش گرفتند.[۴۰]

مدیریت آبراه خلیج فارس؛ تنگه هرمز به‌دنبال جنگ تجاوزکارانه آمریکایی-صهیونی و در پی تشدید تنش‌ها در منطقه به کانون بحران تبدیل شد.[۴۱] در جریان این جنگ، اهمیت حیاتی تنگه هرمز برای اقتصاد جهانی با بستن آن توسط ایران آشکار شد؛ چرا که بخش عمده‌ای از تجارت نفت و گاز جهان روزانه از این آبراه می‌گذرد و بستن آن تأثیر گسترده بر بازار انرژی تمام جهان،[۴۲] از جمله ایالات متحده آمریکا، اروپا، چین، هند و آسیای نوظهور و کشورهای حاشیه خلیج فارس گذاشت.[۴۳] مدیریت جدید این آبراه، ابزاری برای تنظیم‌گری اقتصادی محسوب می‌شود؛ زیرا این امر به ایران امکان می‌دهد بر جریان انرژی نظارت مستقیم داشته باشد و رفتار بازیگران مختلف این عرصه را تنظیم کند. شرکت‌های کشتیرانی و کشورهای مصرف‌کننده، ناگزیرند این واقعیت نوین را در معادلات و تصمیم‌گیری‌های خود به رسمیت شناخته و لحاظ کنند.[۴۴]

در پی این کنترل، حساب رسمی سازمان مدیریت آبراهه خلیج‌فارس (PGSA) برای اطلاع‌رسانی فعالیت‌های این سازمان در پلتفرم ایکس راه‌اندازی شده که به ارائه آخرین اخبار و اطلاعات درباره تنگه هرمز و تحولات منطقه‌ای می‌پردازد.[۴۵]

روز ملی خلیج فارس

در سده شانزدهم میلادی، پرتغال با تسلط بر جزیره هرمز بر خلیج فارس تسلط یافت. در سال ۱۶۲۲م، نیروهای ایرانی به رهبری امام‌قلی‌خان این جزیره را آزاد کردند و حاکمیت ایران را بازگرداندند.[۴۶] به پاس این پیروزی از سال 1384ش دهم اردیبهشت به‌عنوان روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمی ایران ثبت شده است.[۴۷]

پانویس

  1. ↑ محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
  2. ↑ «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.
  3. ↑ پارساپور، «جغرافیای دریای پارس (خلیج فارس)»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.
  4. ↑ مجتهدزاده، «خلیج فارس»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.
  5. ↑ «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.
  6. ↑ «نگاهی به جزایر ایرانی خلیج فارس»، وب‌سایت شرکت پایانه‌های نفتی ایران.
  7. ↑ «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.
  8. ↑ «کشور‌های حاشیه خلیج فارس از زاویه مسکو؛ وحدت جغرافیایی و چندپارگی سیاسی»، خبرگزاری دفاع مقدس.
  9. ↑ پارساپور، «پیدایش دریای پارس (خلیج فارس)»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.
  10. ↑ روشندلی، «بررسی 3 هزار سال دریانوردی ایرانیان»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.
  11. ↑ کشاورز، «بررسی سير تحوالت تاريخي خليج فارس در ايران باستان»، 1393ش، ص69.
  12. ↑ کشاورز، «بررسی سير تحوالت تاريخي خليج فارس در ايران باستان»، 1393ش، ص80-79.
  13. ↑ محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
  14. ↑ محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
  15. ↑ کشاورز، «بررسی سير تحوالت تاريخي خليج فارس در ايران باستان»، 1393ش، ص70.
  16. ↑ کیانی هفت‌لنگ، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس، ۱۳۸۵»، 1385ش، ص33.
  17. ↑ بهمن، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، وب‌سایت همشهری آنلاین.
  18. ↑ «نگاهی به نام‌های تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت تاریخ ایرانی.
  19. ↑ «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، ویکی تابناک.
  20. ↑ عجم، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.
  21. ↑ «چرا امروز 10 اردیبهشت را روز ملی خلیج‌فارس نامگذاری کردند؟»، وب‌سایت اعتمادآنلاین.
  22. ↑ عجم، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.
  23. ↑ محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
  24. ↑ «اقتصاد خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.
  25. ↑ رضایی، «خلیج فارس و ژئوپلتیک نفت و گاز»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.
  26. ↑ باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.
  27. ↑ «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهان‌نیوز.
  28. ↑ «موقعیت نظام خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.
  29. ↑ باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص118.
  30. ↑ «اهمیت استراتژیک منطقه خلیج فارس»، سایت مرکز مطالعات خلیج فارس.
  31. ↑ باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.
  32. ↑ باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.
  33. ↑ «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس.
  34. ↑ تارخ، «جنگ دوم خلیج فارس (عملیات اشغال عراق توسط امریکا در سال 2003 میلادی)»، وب‌سایت جنگاوران.
  35. ↑ باقری، «خلیج فارس امنیت منطقه‌ای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص120.
  36. ↑ «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران.
  37. ↑ «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا.
  38. ↑ «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران.
  39. ↑ «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا.
  40. ↑ «3 رویکرد کشورهای عربی خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران.
  41. ↑ «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا.
  42. ↑ عظیم‌نیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، وب‌سایت جوان آنلاین.
  43. ↑ «بحران تنگه هرمز؛ اقتصاد جهانی در کما»، خبرگزاری ایرنا.
  44. ↑ عظیم‌نیا، «مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز»، وب‌سایت جوان آنلاین.
  45. ↑ «آغاز به کار حساب «مدیریت آبراهه خلیج فارس»»، خبرگزاری ایسنا.
  46. ↑ «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»، خبرگزاری مهر.
  47. ↑ «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا.

منابع

  • «استاد دانشگاه: روز ملی خلیج فارس، نمادی از مقاومت و پایداری ایرانیان است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «اقتصاد خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • «اهمیت استراتژیک منطقة خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • «پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس؛ اهداف یا عوامل بازدارنده؟»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران- تهران، تاریخ درج مطلب: 3 اردیبهشت 1405ش.
  • «خلیج فارس»، ویکی تابناک، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • «داریوش بزرگ نخستین نگهبان دریایی پارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۳۸۸ش.
  • «دستور سازمان ملل دربارة نام خلیج فارس»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
  • «روز ملی خلیج فارس؛ تلاقی تاریخ، هویت و حاکمیت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
  • «موقعیت نظام خلیج فارس»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • بهزادی منش، مینا، «با جزایر ایرانی خلیج فارس آشنا شوید»، وب‌سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
  • بهمن، شعیب، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، وب‌سایت تاریخ ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۸۹ش.
  • بهمن، شعیب، «نام خلیج فارس در منابع تاریخی»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۸۹ش.
  • «نگاهی به نام‌های تاریخی خلیج فارس»، وب‌سایت تاریخ ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۰ش.
  • پارساپور، روزبه، «پیدایش دریای پارس (خلیج فارس)»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • پارساپور، روزبه، «جغرافیای دریای پارس (خلیج فارس)»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • خداپرستی، فرج‌الله، فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسی، تهران، دانشنامة فارس، ۱۳۷۶ش.
  • رضایی، مسعود، «خلیج‌فارس و ژئوپلتیک نفت و گاز»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • روشندلی، محمدرضا، «بررسی ۳ هزار سال دریانوردی ایرانیان»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۳۹۷ش.
  • «فرازمند: کشورهای حاشیه خلیج فارس منطق قدرت را خوب می‌فهمند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 20 فروردین 1405ش.
  • کشاورز، محمد، «بررسی سير تحوالت تاريخي خليج فارس در ايران باستان»، مطالعات خلیج فارس، سال اول، شمارۀ 3، پاییز 1393ش.
  • کیانی هفت لنگ، کیانوش، «پیشینه خلیج فارس و تفاوت آن با دریای فارس ۱۳۸۵»، یاد تابستان، شماره ۸۰، 1385ش.
  • عجم، محمد، «اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت»، وب‌سایت مرکز مطالعات خلیج فارس، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • مجتهدزاده، پیروز، «خلیج فارس»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.

محمودیان، حبیب‌الله، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیب‌الله محمودیان»، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 30 اردیبهشت 1404ش.

  • معین، محمد، فرهنگ معین، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • «مقایسه جبهه ائتلاف جنگ اول خلیج فارس با ائتلاف مبارزه با داعش»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 22 دی 1393ش.
  • «3 رویکرد کشورهای عربی خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 6 اردیبهشت 1405ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=خلیج_فارس&oldid=46886»