ابوریحان بیرونی: تفاوت میان نسخه‌ها

ابوریحان بیرونی با تألیف آثار عمیق و جامع خود، نقش بی‌بدیلی در شکل‌دهی به زیرساخت‌های فکری و علمی تمدن اسلامی ایفا کرد. آثار او نه تنها در جهان [[اسلام]] تأثیری ماندگار گذاشت، بلکه به‌عنوان میراثی علمی به تمدن جهانی انتقال یافت و پایه‌های دانش نوین را تقویت کرد. برای مثال کتاب «تحقیق ماللهند» به‌عنوان نمونه‌ای برجسته، رویکردی نظام‌مند در مطالعهٔ فرهنگ و ادیان دیگر جوامع ارائه داد که نشان‌دهندهٔ نگاه گسترده و دقیق او به پدیده‌های انسانی است. بیرونی با سبک زندگی مبتنی بر تحقیق، دقت علمی و تعهد به ثبت واقعیت‌ها، الگویی پایدار از یک دانشمند [[مسلمان]] را به نمایش گذاشت که تا امروز برای پژوهشگران و اندیشمندان الهام‌بخش است.

==نام‌گذاری به ابوریحان بیرونی==

نام این دانشمند [[مسلمان]]، «محمد»، کنیهٔ او «ابوریحان»، و به «بیرونی» ملقب است. علت لقب‌گذاری او به بیرونی را تولد وی در بیرون (خارج) از شهر خوارزم دانسته‌اند. برخی معتقدند که چون ابوریحان بیشتر عمرش را خارج از زادگاه خود گذرانده، به بیرونی مشهور شده است. از او در منابع با عناوین «ابوریحان محمد بن احمد بیرونی خوارزمی» یاد می‌شود.<ref>[http://pajoohe.ir/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C__a-31560.aspx محمدزاده، «ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت پژوهه.]</ref>

===تولید===

محمد بیرونی، در سال ۳۶۲ق در حومهٔ شهر «کاث» پایتخت «[[خوارزمشاهیان]]» متولد شد. او در [[کودکی]] یا [[نوجوانی]] [[پدر]] خود را از دست داد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>

===تحصیلات===

بیرونی [[علم‌آموزی]] را از کودکی آغاز کرد و صرف‌ونحو، [[فقه اسلامی|فقه]]، کلام، جغرافیا، ریاضیات، نجوم، شیمی، پزشکی و دین‌شناسی را یادگرفت. تحصیلات او در خوارزم بود و در تمام مدت تحصیل، آموخته‌های خود را با تکرار و تمرین، تثبیت می‌کرد و با قلم می‌نوشت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> «ابونصر منصور»، ریاضی‌دان بزرگ و منجم خوارزمی در پرورش و تحصیل او نقش مؤثری داشت. ابوریحان در ۱۷ سالگی با استفاده از یک حلقهٔ مدرج، ارتفاع «نصف‌النهاری» خورشید را در کاث اندازه گرفت و بر اساس آن عرض جغرافیایی زادگاه خود را محاسبه کرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/98752/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%88?rcids=78275,2143,49961,86326,99505,99506,3175,99626,99456,99587,99540,99742,99768,99422,98778,98774,99426,105980,106044,106005,99694,99423,99024 «ابوریحان بیرونی و آثار او»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

==نقش ابوریحان بیرونی در فرهنگ و تمدن اسلامی==

===پایه‌گذاری روش علمی تجربی و عقلانی===

بیرونی با تأکید بر مشاهده، آزمایش و استدلال منطقی، پایه‌های روش علمی مدرن را تقویت کرد. او به جای تکیه بر نظریات پیشینیان، به آزمایش‌های عملی پرداخت و تعصب و تقلید محض در غیر مسایل [[تقلید فقهی|فقهی]] را نقد کرد. این نگرش امروزه به‌عنوان اساس پژوهش‌های علمی در سراسر جهان شناخته می‌شود و سبک زندگی مبتنی بر عقلانیت و تجربه‌گرایی را ترویج می‌دهد.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»،  1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>

بیرونی در کتاب‌هایی مانند تحقیق ماللهند به مطالعهٔ تطبیقی ادیان، فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف پرداخت. او با تسلط بر زبان‌های متعدد، زمینه‌ساز تعامل فرهنگی بین شرق و غرب شد. این رویکرد امروزه در حوزه‌های مردم‌شناسی و مطالعات بین‌فرهنگی الهام‌بخش است و به درک متقابل ملت‌ها و کاهش تعصبات کمک می‌کند.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»،  1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>

بیرونی در زمینه‌های نجوم، ریاضیات، جغرافیا و فیزیک نوآوری‌های بزرگی ارائه داد. دستاوردهای او در محاسبهٔ محیط زمین، ساخت ابزارهای دقیق رصدی و پژوهش در مورد وزن مخصوص مواد، پایه‌های علوم مدرن و فناوری‌های امروزی مانند سیستم‌های ناوبری و نقشه‌برداری را تقویت کرده است.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»،  1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>

ابوریحان بیرونی در سال‌های آخر دوران نوزایی اسلامی زندگی می‌کرد که جامعهٔ علمی، متفکران اصیل و کتابخانه‌های غنی در ماوراءالنهر، خوارزم، [[خراسان]] قدیم، ری، بغداد و [[سیستان]] وجود داشت. مراکز علمی این مناطق که ابوریحان به آنجا [[مهاجرت]] و زندگی کرده است، محل بحث، تدریس و تألیف در زمینه‌های علوم عقلی، نقلی و تجربی بود. در آن زمان، خراسان، سیستان، ری و بغداد به لحاظ علمی و فرهنگی جدای از هم نبودند و اندیشه‌ها به آسانی از یک نقطه به محل دیگر منتقل می‌شد.<ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>

خراسان قدیم در عصر ابوریحان، تحت نفوذ علمی و فرهنگی مکتب عقل‌گرای [[بلخ]] بود. به‌همین دلیل دربار سامانیان در [[بخارا]]، و دربار آل‌عراق و آل‌مأمون در خوارزم، محل تجمع دانشمندان علوم عقلی بود و کتاب‌های ارزشمندی در رشته‌های گوناگون در [[کتابخانه|کتابخانه‌های]] دربار وجود داشت.<ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>

===رابطه با اندیشمندان===

بیرونی در [[مسافرت|مسافرت‌های]] خود با دانشمندان بزرگی مانند کوشیار گیلانی، [[ابومحمود خجندی]]، ابوالوفای بوزجانی و [[ابن‌سینا]] دیدار و مباحثه کرد. این تعاملات مستقیم، بستری برای تبادل اندیشه و رشد علمی او فراهم کرد.<ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>

همراهی با لشکرکشی‌های محمود غزنوی به هند، امکان آشنایی عمیق با زبان سانسکریت، فرهنگ، ادیان و دانش هندوان را برای او فراهم کرد. این سفرها پایهٔ تألیف کتاب «[[تحقیق ماللهند]]» شد. اقامت در شهرهایی مانند ری، بخارا، جرجان و [[غزنی|غزنه]]، او را با سنت‌های علمی و فرهنگی مختلف آشنا کرد و دامنهٔ [[فرهنگ مطالعه در ایران|مطالعه]] ابوریحان را گسترش داد.<ref>بیرونی، تحدید نهایات الاماکن، ۱۹۶۲م، ج۱، ص۲۲-۲۳.</ref>

===دیدار از مراکز فرهنگی===

===تسلط بر زبان‌ها و منابع متنوع===

بیرونی به زبان‌های [[زبان فارسی|فارسی]]، [[زبان عربی|عربی]]، سانسکریت و تا حدی یونانی و سریانی مسلط بود. این تسلط، امکان مطالعهٔ مستقیم آثار علمی و فلسفی فرهنگ‌های مختلف را به او داد. او از منابع یونانی، هندی، ایرانی و اسلامی بهره می‌برد و به مقایسهٔ انتقادی این منابع می‌پرداخت.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»،  1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>

===روش علمی تجربی و انتقادی===

بیرونی به جای تکیه بر نظریات پیشینیان، به آزمایش‌های عملی اهمیت می‌داد. این نگاه تجربی، او را از بسیاری از معاصرانش متمایز می‌کرد. او به‌شدت با تعصب و تقلید از آرای پیشینیان مخالف بود و بر استقلال فکری و پژوهشی تأکید داشت.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»،  1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>

===علاقه به تاریخ علم و تبادل فرهنگی===

بیرونی در آثار خود به تاریخ علم و سیر تکامل نظریات توجه ویژه‌ای داشت. او به مقایسهٔ باورها، [[آداب]] و علوم فرهنگ‌های مختلف علاقه‌مند بود و این رویکرد، زمینه‌ساز رشد مردم‌شناسی و دین‌پژوهی تطبیقی در آثار او شد.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»،  1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>

===پشتیبانی حاکمان===

حاکمانی مانند قابوس بن وشمگیر و [[خوارزمشاهیان]] آل‌مأمون از تحقیقات او حمایت می‌کردند و امکان ساخت ابزارهای پژوهشی را فراهم می‌آوردند. حضور در مراکزی مانند بغداد، بخارا و غزنه، دسترسی او به کتابخانه‌های غنی و آثار نفیس را ممکن می‌ساخت.<ref>اشرفی خیرآبادی، «تاریخ نگاران: مردم‌شناسی در آثار ابوریحان بیرونی (با تکیه بر کتاب فی تحقیق ماللهند)»،  1387ش، ص۸۰-۸۹.</ref>

===جهان‌بینی باز===

بیرونی با وجود [[مسلمان]] بودن، به باورها و آداب سایر ادیان احترام می‌گذاشت و به مطالعهٔ آن‌ها می‌پرداخت. او در عین حال، به نقد منصفانهٔ باورهای غیرعلمی و [[خرافه‌گرایی|خرافات]] در همهٔ فرهنگ‌ها می‌پرداخت و بر عقلانیت و تجربه تکیه می‌کرد.<ref>بیرونی،  الآثار الباقیة، ۱۹۰۶م، ج۱، ص۲۷۸.</ref>

==دیدگاه‌های ابوریحان==

ابوریحان با این‌که اعتقاد راسخ به دین اسلام و قرآن داشت، به وجود نوعی [[معنویت]] مشترک میان ادیان نیز قائل بود. بر اساس این دیدگاه، ادیان با وجود تفاوت آنها در [[خداشناسی]]، شریعت و مراسم [[عبادت|عبادی]] از وحدت معنوی برخودارند که به‌صورت‌های مختلف تجلی پیدا کرده است.<ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref> با توجه به نوع زندگی، آثار و فعالیت‌های علمی ابوریحان، نگاه او به انسان، فرامذهبی و فرادینی بوده است. [[دین‌داری]] مانع علاقهٔ او به آزاداندیشی و باور به انسانیت مشترک نشد.<ref>[https://ahmadiamin.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C/ احمدی، «ابوریحان بیرونی و انسان گرایی»، وب‌سایت محمدامین احمدی.]</ref>

==سفرهای ابوریحان==

==فعالیت‌های علمی ابوریحان بیرونی==

===فعالیت‌های علمی ابوریحان در غزنی===

بیشترین اقامت و فعالیت‌های علمی، تحقیقات و تألیفات بیرونی در غزنی و در جریان حملهٔ محمود غزنوی به هند صورت گرفته است که به این شرح است:

#در سال‌های اول حضور خود در غزنی تألیف کتاب «تحدید نهایات الاماکن» را شروع کرد که در سال ۴۱۶ق به پایان رسید؛

#پس از خورشیدگرفتگی در ۴۰۹ق رصدهای مختلفی انجام داد که تا ۴۱۲ق به‌طول انجامید؛

#در تحقیقی که انجام داد، اعلام کرد که خورشید در قطب شمال غروب نمی‌کند.

#در زمان اقامت خود در قلعه «نندنه» هند، روش خود برای محاسبه قطر زمین را با اسطرلاب آزمایش کرد و مقالهٔ «فی استخراج قدر الارض برصد انحطاط الافق عن قلل الجبال» را نوشت؛

#در ۴۱۸ق، «رسالهٔ استخراج الاوتار» را به پایان رساند و در سال ۴۲۰ق کتاب «التفهیم لاوائل صناعة التنجیم» را به درخواست «ریحانه بنت حسین خوارزمی» به دو [[زبان عربی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] نوشت؛

#به پاس احترام سلطان، کتاب «القانون المسعودی» را دربارهٔ نجوم به‌نام این سلطان نگاشت؛

#در ۴۲۷ق، رساله‌ای دربارهٔ آثار «رازی» نگاشت و فهرست آثار خود را نیز در آخر آن اضافه کرد؛

#در زمان سلطنت «مودود بن مسعود» از حمایت شاه برخوردار بود و کتاب «دستور» و «الجماهیر» را به‌نام او نوشت.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details?id=13012 بازورث و دیگران، «بیرونی ابوریحان محمد بن احمد»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>

===فعالیت‌های ابوریحان علمی در هند===

ابوریحان در بیشتر جنگ‌های سلطان محمود غزنوی در هند، او را همراهی کرد و سیزده سال در هند به پژوهش پرداخت و زبان سانسکریت؛ یعنی زبان قدیم و مقدس هندوان را یادگرفت. او در مدت اقامت خود در هند، کتاب‌های مهمی دربارهٔ ریاضی، فلسفه و پزشکی را از زبان هندی به عربی ترجمه کرد. همچنین، طول و عرض جغرافیایی مناطق مختلف هند را با روش ابداعی خود به‌دست آورد. مهم‌ترین دست‌آورد ابوریحان در هند، مطالعات انسان‌شناختی او و تألیف کتاب «تحقیق‌ما للهند» است که شهرت جهانی دارد.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/%D8%AA%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%B1-143-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B0%D9%87%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82 «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>

===روش تحقیق ابوریحان در علوم تجربی===

===روش تحقیق ابوریحان در علوم انسانی===

مشهورترین تحقیقات بیرونی در موضوع مردم‌شناسی با «استقراء» و روش‌های کمی صورت گرفته است. او در تحقیق علوم انسانی به کابرد مشاهدهٔ مستقیم، تجربه، تحلیل داده‌ها و تبیین قضایا بها می‌دهد. در روش تحقیق بیرونی، مشاهده بنیان کار تحقیق است؛ اما روش‌های دیگری از جمله استدلال عقلی را هم به تناسب موضوع به‌کار می‌برد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/98748/%D8%B1%D9%88%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C جعفرنیا، «روش‌های پژوهش ابوریحان بیرونی در علوم انسانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.] </ref>

==آثار ابوریحان بیرونی==

ابوریحان بیرونی ۱۸۰ اثر در قالب کتاب و مقاله در موضوعات ریاضی، ستاره‌شناسی، [[فقه اسلامی|فقه]]، کلام، پزشکی، داروشناسی، جغرافیا، شیمی و صرف‌ونحو نوشته است که ۱۱۰ اثر آن در رشتهٔ ریاضیات و نجوم است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82214874/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%82-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1 «نگاهی به آثار و فعالیت‌های ابوریحان بیرونی خالق نظریه‌های ماندگار»، خبرگزاری ایرنا.] </ref> برخی از مهم‌ترین آثار او عبارت است از:

#التفهیم لأوائل صناعة التنجیم؛ این کتاب که چند قرن، کتاب درسی برای تعلیم ریاضیات و نجوم بوده، اصطلاحات ستاره‌شناسی را به [[زبان فارسی]] توضیح داده است.

#تحقیق ما للهند؛ این کتاب دربارهٔ مذهب، عادات و رسوم هندوان نوشته شده و جامع‌ترین کتاب عصر قدیم دربارهٔ تاریخ فلسفه، سنت‌ها و اوضاع اجتماعی هند است.

#القانون المسعودی؛ در این کتاب بسیاری از عقیده‌های گذشتگان دربارهٔ نجوم بررسی شده و امکان حرکت زمین به دور خورشید پذیرفته شده است.

#الصیدنه؛ این کتاب دربارهٔ مواد شیمیایی، خواص و طرز تهیهٔ آنها است.

#آثار الباقیه عن القرون الخالیه؛ در این کتاب مبدأ تاریخ‌ها و گاه‌شماری اقوام مختلف را مورد بحث‌وبررسی قرار داده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/178838/%D8%AA%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%B1-143-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B0%D9%87%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82 «تبلور 143 کتاب ارزشمند در ذهنی خلاق»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>

==نوآوری‌های ابوریحان بیرونی==

#پایه‌گذاری روش علمی: بیرونی نخستین دانشمندی بود که ریاضیات را به عنوان زبان و ابزار اصلی تحلیل در علوم طبیعی به کار بست و روشی ترکیبی از برهان ریاضی و تجربه حسی را بنیان نهاد.

#کشف چاه‌های آرتزین: وی  قبل از دانشمندان اروپایی، علل فوران آب از چاه‌های تحت فشار (آرتزین) را در کتاب «الآثار الباقیه» به‌طور علمی توضیح داد؛

#اختراع ابزارهای رصدی: او بیش از ده نوع ابزار نجومی از جمله «آلت برنج» برای رؤیت هلال اختراع کرد که در کتاب «تحدید نهایات الاماکن» شرح داده شده‌اند؛

#تعیین تاریخ دقیق [[ساسانیان]]: با مطالعهٔ کتاب «شاپورگان» مانی، موفق به کشف و ثبت دقیق تاریخ تأسیس سلسله ساسانی شد؛

#معرفی ریاضیات هندی: او سیستم اعداد و محاسبات هندی را به جهان اسلام معرفی کرد و پایه‌ای برای تحول ریاضیات فراهم آورد؛

#آزمایش علمی الماس: با آزمایش عملی بر روی یک سگ، ادعای سمی بودن الماس را رد کرد و نشان داد که این باور فاقد پایه علمی است؛

#کشف خاصیت زمرد: طی آزمایشی ۹ ماهه بر روی یک افعی، افسانه کور شدن چشم مار با نگاه به زمرد را باطل اعلام کرد؛

#محاسبات طول جغرافیایی: از پدیده خسوف برای اندازه‌گیری دقیق اختلاف طول جغرافیایی بین دو نقطه استفاده کرد؛

#اندازه‌گیری قطر زمین: با روش انحطاط افق، موفق به محاسبه قطر کره زمین شد؛

#محاسبهٔ وزن مخصوص: با اختراع «آلت مخروطی»، وزن مخصوص ۱۸ فلز و کانی را اندازه گرفت و مفهوم چگالی را پایه‌گذاری کرد؛<ref>[http://pajuhesh.irc.ir/product/magazine/show.text/id/1336/order/112 «نوآوری‌های ابوریحان بیرونی»، وب‌سایت ادارۀ کل پژوهش‌های اسلامی رسانه.]</ref>

#تعیین وزن مخصوص عناصر در شیمی، به‌ویژه تعیین وزن هجده سنگ و فلز گران‌بها برای نخستین‌بار؛

#ترجمهٔ اصطلاحات دارویی و نام‌گذاری داروها به [[زبان عربی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] برای نخستین‌بار از زبان یونانی؛

#اظهارنظر دربارهٔ زمان پیدایش جهان، چگونگی پدیدآمدن لایهٔ سطحی زمین و تبدیل دریاها به خشکی.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3282/4762/39132/%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C مهکام، «کیمیای دانش؛ تولد ابوریحان بیرونی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>