حقوق سالمند

حقوق سالمندان؛ حقوق افراد بالاتر از سن شصت‌وپنج سال در اجتماع.

حقوق سالمندان، از مسائل مهم اجتماعی است و از آنجا که با پیشرفت‌های فناوری و بهداشتی در قرن معاصر، افراد بیشتری این دوره را درک می‌کنند، اهمیت این مسئله نیز افزایش یافته است. از سوی دیگر به دلیل ضعف جسمی و توانایی ذهنی کمتر در دوران سالمندی، ممکن است به بعضی حقوق سالمندان بی‌توجهی شده یا از آن غفلت شود. از این‌رو آموزش حقوق سالمندان و فرهنگ‌سازی نسبت به آن ضرورت دارد.

مفهوم‌‌شناسی

حق در اصطلاح علم حقوق، اقتداری است كه قانون به افراد داده تا عملی را انجام دهند. سالمند نیز واژه‌ای برای توصیف افراد مسن بوده و به‌طور قراردادی به سال‌های پس از ۶۵ سالگی و در برخی متون، ۶۰ سالگی به بعد گفته می‌شود. یکی از ساحت‌های دورۀ‌‌‌‌‌‌‌‌ سالمندی در هر جامعه‌ای، بُعد حقوقی زندگی سالمندان است که مسائلی مانند کار و تأمین اجتماعی سالمندان و همچنین تکالیف دولت‌ها، سازمان‌ها و شهروندان را در قبال سالمندان مورد بررسی قرار می‌دهد.

اهمیت

سرشماری‌های عمومی نفوس در ایران نشان‌دهندۀ افزایش تعداد جمعیت سالمند ایران در طول دهه‌های اخیر بوده و پیش‌بینی این است که مواجهۀ جمعیت جامعۀ ایران با پدیدۀ سالمندی در آینده و تمهید امکانات لازم برای تأمین حقوق سالمندان، پیش از بروز مشکلات، اجتناب‌ناپذیر است.

انواع حقوق

بعضی حقوقی که برای سالمندان برشمرده شده عبارت است از: حق حیات، حق سلامتی، حق ازدواج، حق مسکن، حق مراقبت و رسیدگی، حق استقلال اقتصادی، حق بازنشستگی و حق اکرام. علاوه‌بر این موارد، پدر و مادر سالمند دارای حقوق مضاعف هستند که بعضی از آن‌ها عبارت است از: سپاسگزاری، احسان، برّ و نیکی، انفاق، تواضع و فروتنی، گفتار کریمانه و شاد کردن.

1-حقوق شهروندی

یکی از حقوق سالمندان، حقوق شهروندی مختص سالمندان است. سالمندان به دليل محدودیت‌های حرکتی، برای مشارکت و حضور بیشتر در فعالیت‌های اجتماعی نیاز دارند فضای شهری متناسب‌ با وضعیت آنها طراحی شود. از این‌رو لازم است نیازها و محدودیت‌های افراد سالمند در نظر گرفته شده و خدمات‌ عمومی، مانند حمل و نقل، امور اداری، معماری شهری، خدمات فرهنگی و بهداشتی به‌گونه‌ای باشد که افراد سالمند بتوانند بدون وابستگی یا با حداقل کمک از دیگران از خدمات‌ بهره‌مند شوند. برای مثال در فروشگاه‌های بزرگ، نانوایی‌ها، اتوبوس‌های حمل و نقل عمومی و مترو، فضاهایی لحاظ شود تا سالمندان با کمترین قرارگیری در صف‌، امکان بهره‌مندی از خدمات را داشته باشند.

2-حق بازنشستگى

یکی از حقوق افراد در دورۀ سالمندی و از کارافتادگی، حق بازنشستگی است تا مخارج زندگى آنها از بیت‌المال يا كسانى كه براى آنها كار كرده، تأمين شود. امام علی، وقتی پيرمردى نصرانى و از کار افتاده را در حال گدایی مشاهده کرد، اطرافیان را به خاطر کارکشیدن از او در هنگام جوانی و سپس رها کردن در دوران سالمندی، توبیخ کرد و دستور داد هزینۀ زندگی او از بیت‌المال تأمین شود.

3-حق ازدواج

ازدواج مجدد برای سالمندانی که تنها هستند و همسر ندارند حقی مسلم است. با این حال ازدواج سالمندان خصوصا ازدواج زنان سالمند از نظر فرهنگی چندان پذیرفته نيست. درحالی‌ که ازدواج مجدد، موجب کاهش آسیب‌ها و افزایش رفاه جسمی، روانی و عاطفی در سالمندان است.

4-حق استفاده از تجربۀ سالمندان

یکی از حقوق سالمندان، بهره‌بردن از علم و تجربۀ عمر آنها است. دورۀ سالمندی مرحلۀ کمال زندگی هر انسان بوده و انباشته از تجربیات فراوان است. امام علی در روایتی انديشۀ پير را از تلاش و دلاوری جوان خوشايندتر دانسته است. استفاده از خرد سالمندان، علاوه‌بر برطرف‌کردن تنهایی و احساس پوچی در آنها، منبعی ارزشمند از معلومات و تجربیات برای جوانان است.

5-حق احترام سن

امام سجاد یکی از حقوق سالمندان را احترام سن آنها دانسته است. احترام به سالمندان موجب احساس ارزشمندی در آنها شده، حضور و فعالیت آنها را در اجتماع افزایش می‌دهد. منظور از احترام، توجه کافی به شخص، برخورد دلسوزانه و رفتارهای شایستۀ آن فرد است.

6-حق سلامتی

سالمندان به دلیل ضعف جسمی و استعداد بیشتر در برابر بیماری‌ها، نیاز بیشتری به مراقبت‌های بهداشتی دارند، وظیفه حق‌شناسی نیز، نگهداری و مراقبت از سالمندان را ایجاب می‌کند. از این‌رو بهره‌مندی از امکانات درمانی و توان‌بخشی برای بهبودی، از حقوق سالمندان است.

7-حقوق اجتماعی سالمندان

از جمله حقوق سالمندان، حقوق اجتماعی بوده که در کوچکترین واحد اجتماع یعنی خانواده و سپس محیط اطراف و در نهایت در کل جامعه قابل تعریف است. این حمایت‌های اجتماعی عامل مهمی در سلامتی جسمی و شناختی سالمندان بوده و باعث افزایش مشارکت آنها در امور زندگی می‌شود. مشارکت دادن سالمندان در امور خانواده و اجتماع، مسئله‌ای لازم و حیاتی برای آنها محسوب ‌شده، اما با سپردن سالمندان به آسایشگاه‌ها، نه تنها این حق نادیده گرفته می‌شود بلکه باعث طردشدن آنها از اجتماع، محرمیت از حقوق اجتماعی و بیشتر شدن مشکلات و بیماری‌ها می‌شود.

8-حقوق مضاعف والدین سالمند

والدین سالمند (پدر و پدر بزرگ یا مادر و مادر بزرگ) نسبت به فرزندان خود دارای حقوق مضاعف مادی و معنوی هستند. بعضی حقوق مادی و معنوی آنها عبارت است از: نگهداری شایستۀ والدین سالمند در منزل همراه با تکریم و احترام و اطاعت از آنها؛ توجه به تغذيه، لباس، مسکن و سلامتی و درمان آنها و نفقه دادن به والدین سالمند در صورتی که فقیر باشند.

حقوق سالمندان در فرهنگ دینی ایرانیان

سالمندی در فرهنگ ایرانی از جایگاه و حرمت خاصی برخوردار بوده و برخلاف فرهنگ غربی که نگرش منفی نسبت به پیری دارد جملۀ «الهی پیر شوی» دعای خیر مردم در فرهنگ عامیانه در حق دیگران بوده است. در آموزه‌های دین، نسبت به حقوق سالمندان به‌ویژه سالمندان مسلمان، در گفتار و رفتار تاکید بسیار شده است. پیامبر اسلام در روایتی تکریم و احترام سالمندان را تکریم و احترام خود و خداوند دانسته است. قرآن کریم نیز دوران سالمندی والدین را مورد توجه قرار داده و توصیه به رفتار پر از عطوفت و مهربانی نسبت به آنها کرده و به فرزندان هشدار می‌دهد از هر گفتار یا رفتاری که روان آنها را آزرده سازد خودداری کنند.

راهکارهای تحقق حقوق سالمندان

1-فرهنگ‌سازی؛

فرهنگ‌سازی مصادیق بسیاری دارد مانند احترام و تكريم سالمندان، فرهنگ استفاده از واژگان با بار معنایی مثبت برای سالمندان به‌جای استفاده از الفاظ دارای بار معنایی منفی، فرهنگ‌سازی برای دخالت‌دادن سالمندان در امور خانوادگی، شخصی و اجتماعی و مشورت گرفتن از آنها، ارزش قائل‌شدن برای سالمندان در مکان‌های عمومی و رفتار مؤدبانه با آنها، و فرهنگ‌سازی جهت بسترسازی ازدواج سالمندان و از بین‌بردن قبح آن، از طریق کارهایی مانند فیلم و سریال.

2-آموزش؛

آموزش حقوق شهروندی سالمندان به افراد جامعه، از کارهای لازم برای تحقق حقوق شهروندی به ویژه حقوق سالمندان است.

4-بهداشت و سلامتی؛

نیازهای بهداشتی و درمانی سالمندان متفاوت از سایر گروه‌های سنی است و بیمارستان‌ها نیازمند ایجاد بخش ویژۀ سالمندان به همراه امکانات متناسب با سن آنها هستند. همچنین تعریف دوره‌های پزشکی، پیراپزشکی و پرستاری، مراقبت‌های بهداشتی سالمندان، و تأسیس واحدهای طب سالمندی و تربیت پزشک متخصص سالمندی، می‌تواند راهگشا باشد.

5-توجه به وضعیت سالمندان در فضا و معماری شهری و ادارات؛

لازم است در برنامه‌ریزی و طراحی فضای شهری و ادارات شهر، وضعیت سالمندان لحاظ شود. برای مثال، فضاهایی برای استراحت و رفع خستگی سالمندان ایحاد شود و یا اینکه دسترسی به خدمات اداری برای آنها تسهیل گردد.

6-تأسیس مراکز فرهنگی خاص سالمندان؛

تأسیس مراکز فرهنگی خاص سالمندان علاوه‌بر اینکه مکانی برای گذران اوقات فراغت بوده و باعث تقویت روحی آنها می‌شود، همچنین باعث افزایش سرمایه فرهنگی سالمندان شده و عامل مؤثری در جلوگیری از محرومیت‌های اجتماعی خواهد بود.

7-تأسیس مراکز مددکاری اجتماعی برای سالمندان؛

تأسیس مراکز مددکاری اجتماعی مختص سالمندان و ارائۀ مشاوره به سالمندان و خانوادۀ آنها، باعث افزایش اعتماد به نفس و حضور سالمندان در اجتماع می‌شود.

منابع

• قرآن کریم.
• «احترام نهادن به سالخوردگان»، وب‌سایت اطلاع‌‌رسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: 27 بهمن 1402ش.
• «اقدامات دولت برای حقوق سالمندان در کشور»، وب‌سایت مهرمندان، تاریخ درج مطلب: 25 بهمن 1398ش.
• «ایجاد و رعایت حقوق شهروندی سالمندان»، وب‌سایت مهرمندان، تاریخ درج مطلب: 22 تیر 1399ش.
• بخشی قولنجی، سمیه و نوری، صالح، «حقوق شهروندی سالمندان»، همایش ملی تبیین حقوق شهروندی، دورۀ 1، 1394ش.
• «بزرگسال - هزار حدیث در یکصد موضوع»، وب‌سایت اطلاع‌‌رسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: 27 بهمن 1402ش.
• تاج‌مزینانی، علی‌اکبر و لاریجانی، مهدیه، «بررسی عوامل تاثیرگذار بر مطرودیت اجتماعی سالمندان (شهر ورامین)»، مجله جامعه شناسی کاربردی، دورۀ 26، شمارۀ 3، 1394ش.
• «ترجمه و شرح حکمت 86 نهج‌البلاغه: برترى تجربه پيران بر قدرت جوانان»، وب‌سایت موسسه اهل‌البیت، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1396ش.
• حبیب‌نژاد، سید احمد و تسخيرى، محمدصالح، «حقوق کار سالمندان در نظام حقوقی ایران و اسناد بین المللی»، مجله حقوق تطبیقی، دورۀ 14، شمارۀ 1، 1397ش.
• «حقوق شهروندی مختص سالمندان»، وب‌سایت مهرمندان، تاریخ درج مطلب: 15 تیر 1399ش.
• «حقوق کارگر»، وب‌سایت کتابخانه احادیث شیعه، تاریخ بازدید: 24 بهمن 1402ش.
• «حقوق اخلاقی و اجتماعی»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: 25 بهمن 1402ش.
• خادم، هاجر و عقدایی، تورج، «پیرانه سری(نگاه روان‌شناختی سعدی و عنصرالمعالی به دوره کهنسالی)»، کنگره بین‌المللی علوم اسلامی انسانی، 1395ش.
• رزاقی، محمد و آهی‌اندی، محسن، «فرهنگ احترام و سالمندی موفق؛ زمینه ساز سبک زندگی مشارکت-محور برای سالمندان»، مجله نامه هنرهای تجسمی و کاربردی، دورۀ 10، شمارۀ 19، 1396ش.
• رزاقی، سیدهادی و دیگران، «ارزیابی شاخصه‌های فضایی کالبدی شهر مشهد در راستای تبدیل شدن به شهر دوستدار سالمند»، مجله جغرافیا و آمایش شهری-منطقه‌ای، سال پنجم، شماره۱۵، ۱۳۹۴ش.
• رضایی بیرجندی، علی، « کتاب حقوق و منزلت سالمندان در متون و فرهنگ اسلامی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 10 مهر 1402ش.
• رضائی، مهدی و دیگران، «مطالعۀ کیفی درک و تفسیر سالمندان از ازدواج مجدد در شهر سقز»، مجله نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، دورۀ 16، شمارۀ 31، 1400ش.
• «روانشناسی اهمیت ازدواج سالمندان و افراد پیر»، وب‌سایت ویکی‌روان، تاریخ درج مطلب: 6 مهر 1401ش.
• «سالمندان و میانسالان»، وب‌سایت معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی گلستان، تاریخ درج مطلب: 21 فروردین 1397ش.
• «سالمندان و ضرورت آموزش‌هاي خود مراقبتي»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 8 مهر 1397ش.
• سیدمیرزایی، سيدمحمد، «ملاحظاتی پیرامون ابعاد سالمندی با نگاهی به تجربه ژاپن»، پژوهشنامه علوم انسانی، شماره۵۳، ۱۳۸۶ش.
• عرب، محمد و تاجور، مریم، «بررسی وضعیت خدمات بهداشتی و درمانی سالمندان در ایران»، مجله فصلنامه بیمارستان، دورۀ ۶، شمارۀ ۱ و ۲، 1385ش.
• فتحی، الهام، «پدیده‌ی سالمندی جمعیت در ایران و آینده آن»، وب‌سایت پژوهشکده آمار، تاریخ بازدید: 23 بهمن 1402ش.
• فخرزاده، حسين و سلطانی مهاجر، حوریه، «جایگاه سالمندان و مراقبت از سلامت آنها در اسلام»، مجله طب و تزکیه، دورۀ 26، شمارۀ 2، 1396ش.
• کیااحمدي، عاطفه و حسینی، ابوالفضل، «مطالعه ادراك متخصصان حوزه سالمندي پیرامون پدیده سالمندي: یک پژوهش کیفی» پژوهشنامه مددکاري اجتماعی، دورۀ 6، شمارۀ 22، 1398ش.
• «متن منشور حقوق شهروندی»، وب‌سایت اطلاع رسانی ریاست جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: 29 آذر 1395ش.
• محمدی، شهرام و دیگران، «پایش نظریه حق به شهر در بازتولید فضای شهر دوستدار سالمند (مطالعه‌ موردی: بافت فرسوده بخش مرکزی شهر زنجان)»، مجله پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره ۵۳، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
• منتظری، حسینعلی، رساله حقوق، تهران، سرایی، چ7، 1394ش.
• نظری، مهین و دیگران، «ارتباط بین حمایت اجتماعی و کیفیت فعالیت روزمره سالمندان جامعه روستایی»، سالمند، دورۀ 15، شمارۀ 3، 1399ش.
• نظم‌فر، حسین و دیگران، «امکان‌سنجی تحقق شهر دوستدار سالمند (مطالعه موردی: شهر بوکان)»، فصلنامه مطالعات شهری، دورۀ 7، شمارۀ 27، 1397ش.
• نیلفروشان، سعید، آسیب‌شناسی اجتماعی سالمندان، تهران، فرزانگان دانشگاه، ۱۴۰۱ش.
• هدایتی، فریفته، «ازدواج سالمندان( ضرورت‌ها، جنبه‌های مثبت و منفی)»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 10 آبان 1396ش.