حمید گلزار (بحث | مشارکتها) جز حمید گلزار صفحهٔ پیشنویس:پوشاک دوران پهلوی اول را بدون برجایگذاشتن تغییرمسیر به پوشاک دوران پهلوی اول منتقل کرد |
حمید گلزار (بحث | مشارکتها) زدن لینک داخلی |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''{{درشت|پوشاک دوران پهلوی اول؛}}''' تنپوش مردان و زنان در دوره حکومت رضاخان. | '''{{درشت|پوشاک دوران پهلوی اول؛}}''' تنپوش مردان و زنان در دوره حکومت رضاخان. | ||
دوران پهلوی اول (۱۳۰۴–۱۳۲۰ش) شاهد تحولات گستردهای در سیاستهای پوشاک در [[ایران]] بود. [[رضاشاه]] با هدف [[نوسازی]]، ایجاد دولت متمرکز و شکلدهی به هویت ملی نوین، سیاستهای یکسانسازی پوشش را اجرا کرد. این سیاستها که بر تغییر لباس مردان و زنان به سبک غربی متمرکز بود، با مقاومتهای اجتماعی و فرهنگی روبرو شد و تأثیرات عمیقی بر جامعه ایران گذاشت. | دوران پهلوی اول (۱۳۰۴–۱۳۲۰ش) شاهد تحولات گستردهای در سیاستهای پوشاک در [[ایران]] بود. [[رضاشاه]] با هدف [[نوسازی]]، ایجاد دولت متمرکز و شکلدهی به [[هویت ملی]] نوین، سیاستهای یکسانسازی [[پوشش]] را اجرا کرد. این سیاستها که بر تغییر لباس مردان و زنان به سبک غربی متمرکز بود، با مقاومتهای اجتماعی و فرهنگی روبرو شد و تأثیرات عمیقی بر جامعه ایران گذاشت. | ||
== زمینههای تاریخی == | == زمینههای تاریخی == | ||
سیاستهای پوشاک در [[دوره پهلوی اول]]، ریشه در تلاشهای پیشین برای نوسازی نظامی و اداری داشت. نخستین اقدامات برای یکسانسازی پوشاک در [[دوره قاجار]] و با اصلاحات [[عباسمیرزا]] در [[ارتش]] آغاز شد. وی با کمک مستشاران خارجی، نیروی نظامی مدرنی تأسیس کرد که دارای یونیفرم، درجات و نظم و انضباط شبیه ارتشهای اروپایی بود. این روند در دوران [[محمدشاه قاجار]] ادامه یافت و پوشاک نظامی تحت تأثیر الگوهای آلمانی، اتریشی و سوئدی قرار گرفت. به تدریج، عناصر این لباسهای نظامی، مانند [[کت سرداری]] و شلوار تنگ اروپایی، در پوشاک غیرنظامی مردان شهری نفوذ کرد.<ref>[https://irhj.sbu.ac.ir/index.php/article_95638_c44d49f8a267282b52a7d43dfb371163.pdf محمدی و سید احمدی زاویه، «لباس متحدالشکل: بازنمایی قدرت و مدرنیته (دوران پهلوی اول)»، 1396ش، ص77-80.]</ref> | سیاستهای پوشاک در [[دوره پهلوی اول]]، ریشه در تلاشهای پیشین برای نوسازی نظامی و اداری داشت. نخستین اقدامات برای یکسانسازی پوشاک در [[قاجاریه|دوره قاجار]] و با اصلاحات [[عباسمیرزا]] در [[ارتش]] آغاز شد. وی با کمک مستشاران خارجی، نیروی نظامی مدرنی تأسیس کرد که دارای یونیفرم، درجات و نظم و انضباط شبیه ارتشهای اروپایی بود. این روند در دوران [[محمدشاه قاجار]] ادامه یافت و [[پوشاک نظامی]] تحت تأثیر الگوهای آلمانی، اتریشی و سوئدی قرار گرفت. به تدریج، عناصر این لباسهای نظامی، مانند [[کت سرداری]] و شلوار تنگ اروپایی، در پوشاک غیرنظامی مردان شهری نفوذ کرد.<ref>[https://irhj.sbu.ac.ir/index.php/article_95638_c44d49f8a267282b52a7d43dfb371163.pdf محمدی و سید احمدی زاویه، «لباس متحدالشکل: بازنمایی قدرت و مدرنیته (دوران پهلوی اول)»، 1396ش، ص77-80.]</ref> | ||
== اهداف و انگیزههای حکومت پهلوی == | == اهداف و انگیزههای حکومت پهلوی == | ||
با روی کار آمدن رضاشاه، جریان [[تجددگرایی]] در تقابل با ارزشهای سنتی جامعه، شتاب گرفت<ref name=":2">[https://ensani.ir/fa/article/11684/تجدد-گرایی-و-هویت-ایرانی-در-عصر-پهلوی زریزی، «تجدد گرایی و هویت ایرانی در عصر پهلوی»، 1384ش.]</ref> و از گفتوگوهای نظری به عرصه عمل وارد شد.<ref name=":3">[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/876ac0fd7323f8e32f7de3ded4681d18?sample=1 ظریفیان صالح مکرم، «بررسی سیر تحول پوشاک در ایران از دورۀ قاجار تا پایان دورۀ پهلوی»، 1389ش، ص133.]</ref> سیاست تغییر پوشش مردان موجب شد تا بهتدریج لباسهای سنتی کنار گذاشته شوند. میل به همسانسازی فرهنگی و رؤیای رسیدن به [[تمدن اروپایی]]، [[نخبگان غربزده]] را به سمت اصلاح ظواهر، از جمله تغییر در نوع پوشاک و اجرای [[قانون کشف حجاب|سیاست کشف حجاب]] زنان، سوق داد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/11684/%D8%AA%D8%AC%D8%AF%D8%AF-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C زریزی، «تجدد گرایی و هویت ایرانی در عصر پهلوی»، 1384ش.]</ref> | با روی کار آمدن رضاشاه، جریان [[تجددگرایی]] در تقابل با ارزشهای سنتی جامعه، شتاب گرفت<ref name=":2">[https://ensani.ir/fa/article/11684/تجدد-گرایی-و-هویت-ایرانی-در-عصر-پهلوی زریزی، «تجدد گرایی و هویت ایرانی در عصر پهلوی»، 1384ش.]</ref> و از گفتوگوهای نظری به عرصه عمل وارد شد.<ref name=":3">[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/876ac0fd7323f8e32f7de3ded4681d18?sample=1 ظریفیان صالح مکرم، «بررسی سیر تحول پوشاک در ایران از دورۀ قاجار تا پایان دورۀ پهلوی»، 1389ش، ص133.]</ref> سیاست تغییر پوشش مردان موجب شد تا بهتدریج لباسهای سنتی کنار گذاشته شوند. میل به همسانسازی فرهنگی و رؤیای رسیدن به [[تمدن اروپایی]]، [[نخبگان غربزده]] را به سمت اصلاح ظواهر، از جمله تغییر در نوع پوشاک و اجرای [[قانون کشف حجاب|سیاست کشف حجاب]] زنان، سوق داد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/11684/%D8%AA%D8%AC%D8%AF%D8%AF-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C زریزی، «تجدد گرایی و هویت ایرانی در عصر پهلوی»، 1384ش.]</ref> | ||
از ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۴ش، روند غربیسازی لباس، از طریق قانونگذاری، آموزش و نظارت مستقیم بر پوشش در مدارس، ادارات و ارتش پیگیری شد. این تغییرات، بخشی از برنامه گسترده دولت برای ایجاد هویت ملی نوین و تقویت مشروعیت سیاسی [[حکومت پهلوی]] محسوب میشد. [[تیمورتاش]] که در [[۲۵ آذر]] ۱۳۰۴ش به سمت وزیر دربار منصوب شد، نقش اصلی را در هدایت سیاستها و اجرای برنامههای رضاشاه ایفا کرد. او در مرداد ۱۳۰۵ش به [[مسکو]] سفر کرد و در جریان این سفر، [[کت و شلوار]] و کلاه جدیدی به ایران وارد کرد که بعدها به [[کلاه پهلوی]] معروف شد. علاوه بر این، تیمورتاش چند خیاط روسی را به کشور آورد و پوشیدن این لباسها را برای کارکنان دولت اجباری کرد.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/876ac0fd7323f8e32f7de3ded4681d18?sample=1 ظریفیان صالح مکرم، «بررسی سیر تحول پوشاک در ایران از دورۀ قاجار تا پایان دورۀ پهلوی»، 1389ش، ص133-134.]</ref> | از ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۴ش، روند غربیسازی لباس، از طریق قانونگذاری، آموزش و نظارت مستقیم بر پوشش در مدارس، ادارات و ارتش پیگیری شد. این تغییرات، بخشی از برنامه گسترده دولت برای ایجاد هویت ملی نوین و تقویت [[مشروعیت سیاسی]] [[حکومت پهلوی]] محسوب میشد. [[تیمورتاش]] که در [[۲۵ آذر]] ۱۳۰۴ش به سمت وزیر دربار منصوب شد، نقش اصلی را در هدایت سیاستها و اجرای برنامههای رضاشاه ایفا کرد. او در [[مرداد]] ۱۳۰۵ش به [[مسکو]] سفر کرد و در جریان این سفر، [[کت و شلوار]] و کلاه جدیدی به ایران وارد کرد که بعدها به [[کلاه پهلوی]] معروف شد. علاوه بر این، تیمورتاش چند خیاط روسی را به کشور آورد و پوشیدن این لباسها را برای کارکنان دولت اجباری کرد.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/876ac0fd7323f8e32f7de3ded4681d18?sample=1 ظریفیان صالح مکرم، «بررسی سیر تحول پوشاک در ایران از دورۀ قاجار تا پایان دورۀ پهلوی»، 1389ش، ص133-134.]</ref> | ||
== قانون متحدالشکل کردن لباس مردان == | == قانون متحدالشکل کردن لباس مردان == | ||
| خط ۲۵: | خط ۲۵: | ||
== قانون کشف حجاب == | == قانون کشف حجاب == | ||
در اوایل دورهٔ رضاشاه تقریباً تمام [[زنان ایرانی]] چادر بلند و سیاهرنگ، از جنس [[ابریشم]] یا نخ بر سر داشتند. بلندی این [[چادر]] تا روی زمین بود که زنان گاهی اوقات قسمتی از آن را همانند پیشبند دور کمر بسته و در جلو گره میزدند. برخی علاوهبر چادر از [[روبنده]] استفاده میکردند.<ref>هاکس، ایران افسانه و واقعیت (خاطرات سفر به ایران)، 1368ش، ص205.</ref> لباس زنان در روستاها نیز شامل چادرهای رنگی و گلدار بود.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=مد%20و%20لباس%20در%20دوره%20پهلوی&basicscope=1 سوری، «عوامل تأثیرگذار بر تغییرات مد و لباس دورۀ پهلوی اول و دوم (1357-1304) ه.خ»، 1394ش، ص134.]</ref> | در اوایل دورهٔ رضاشاه تقریباً تمام [[زنان ایرانی]] چادر بلند و سیاهرنگ، از جنس [[ابریشم]] یا نخ بر سر داشتند. بلندی این [[چادر]] تا روی زمین بود که زنان گاهی اوقات قسمتی از آن را همانند پیشبند دور کمر بسته و در جلو گره میزدند. برخی علاوهبر چادر از [[روبنده]] استفاده میکردند.<ref>هاکس، ایران افسانه و واقعیت (خاطرات سفر به ایران)، 1368ش، ص205.</ref> لباس زنان در روستاها نیز شامل [[چادر رنگی|چادرهای رنگی]] و گلدار بود.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=مد%20و%20لباس%20در%20دوره%20پهلوی&basicscope=1 سوری، «عوامل تأثیرگذار بر تغییرات مد و لباس دورۀ پهلوی اول و دوم (1357-1304) ه.خ»، 1394ش، ص134.]</ref> | ||
تمرکز بر یکسانسازی پوشش کارکنان دولت که تحت کنترل مستقیم حکومت بودند، زمینه را برای پذیرش تغییرات فرهنگی در سایر اقشار جامعه، بهویژه زنان، فراهم کرد و مقدمات اصلاحات گستردهتر فرهنگی را مهیا ساخت.<ref>[https://www.afkarnews.com/بخش-سیاسی-3/474011-روزی-که-مردم-مجبور-شدند-لباس-متحدالشکل-بپوشند «روزی که مردم مجبور شدند لباس متحدالشکل بپوشند»، وبسایت افکار نیوز.]</ref> پیش از تصویب قانون کشف حجاب، برخی زنان تحصیلکرده بهجای [[حجاب]] از [[کلاه]] استفاده میکردند. یکی از حامیان این پوشش، [[عبدالحسین تیمورتاش]]، وزیر دربار، بود که در سال ۱۳۱۲ش واردات کلاههای اروپایی به کشور را قانونی کرد.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=پوشاک%20در%20دوره%20پهلوی%20اول&basicscope=1 دانشمهر، «مطالعۀ تحولات فرهنگ پوشاک در دورۀ پهلوی اول با رویکرد نشانهشناسی فرهنگی»، 1396ش، ص80.]</ref> | تمرکز بر یکسانسازی پوشش کارکنان دولت که تحت کنترل مستقیم حکومت بودند، زمینه را برای پذیرش تغییرات فرهنگی در سایر اقشار جامعه، بهویژه زنان، فراهم کرد و مقدمات اصلاحات گستردهتر فرهنگی را مهیا ساخت.<ref>[https://www.afkarnews.com/بخش-سیاسی-3/474011-روزی-که-مردم-مجبور-شدند-لباس-متحدالشکل-بپوشند «روزی که مردم مجبور شدند لباس متحدالشکل بپوشند»، وبسایت افکار نیوز.]</ref> پیش از تصویب قانون کشف حجاب، برخی زنان تحصیلکرده بهجای [[حجاب]] از [[کلاه]] استفاده میکردند. یکی از حامیان این پوشش، [[عبدالحسین تیمورتاش]]، وزیر دربار، بود که در سال ۱۳۱۲ش واردات کلاههای اروپایی به کشور را قانونی کرد.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=پوشاک%20در%20دوره%20پهلوی%20اول&basicscope=1 دانشمهر، «مطالعۀ تحولات فرهنگ پوشاک در دورۀ پهلوی اول با رویکرد نشانهشناسی فرهنگی»، 1396ش، ص80.]</ref> | ||
پس از سفر رضاشاه به ترکیه در ۱۳۱۳ش، سیاست تغییر پوشش زنان شتاب بیشتری گرفت.<ref>[https://mag.sarak-co.com/changing-clothes-in-pahlavi/ صادقی، «نگاهی به تاریخ پوشاک ایران در دوران پهلوی اول»، وبسایت مجلۀ سارک.]</ref> سرانجام در [[۱۷ دی]] ۱۳۱۴ش، [[قانون کشف حجاب]] در مراسم افتتاح دانشسرای مقدماتی تهران به طور رسمی اعلام شد. رضاشاه به همراه همسر و دخترانش بدون حجاب در این مراسم حاضر شدند<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=مد%20و%20لباس%20در%20دوره%20پهلوی&basicscope=1 سوری، «عوامل تأثیرگذار بر تغییرات مد و لباس دورۀ پهلوی اول و دوم (1357-1304) ه.خ»، 1394ش، ص111 و 112.]</ref> و او به خیاطها و کلاهدوزها سفارش کرد که مدهای سنگین و ارزانی را به بازار آورند.<ref>مکی، تاریخ بیست سالهٔ ایران، انقراض قاجاریه و تشکیل سلسهٔ دیکتاتوری پهلوی، 1357ش، ص266.</ref> از آن پس، لباس زنان به سمت مدلهای اروپایی گرایش یافت و رایجترین مدل، لباسهای یکتکه بلند با یقههای گرد یا هفت و مزین به کمربند پارچهای بود.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=مد%20و%20لباس%20در%20دوره%20پهلوی&basicscope=1 سوری، «عوامل تأثیرگذار بر تغییرات مد و لباس دورۀ پهلوی اول و دوم (1357-1304) ه.خ»، 1394ش، ص135.]</ref> | پس از سفر رضاشاه به ترکیه در ۱۳۱۳ش، سیاست تغییر پوشش زنان شتاب بیشتری گرفت.<ref>[https://mag.sarak-co.com/changing-clothes-in-pahlavi/ صادقی، «نگاهی به تاریخ پوشاک ایران در دوران پهلوی اول»، وبسایت مجلۀ سارک.]</ref> سرانجام در [[۱۷ دی]] ۱۳۱۴ش، [[قانون کشف حجاب]] در مراسم افتتاح دانشسرای مقدماتی تهران به طور رسمی اعلام شد. رضاشاه به همراه همسر و دخترانش بدون حجاب در این مراسم حاضر شدند<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=مد%20و%20لباس%20در%20دوره%20پهلوی&basicscope=1 سوری، «عوامل تأثیرگذار بر تغییرات مد و لباس دورۀ پهلوی اول و دوم (1357-1304) ه.خ»، 1394ش، ص111 و 112.]</ref> و او به خیاطها و کلاهدوزها سفارش کرد که مدهای سنگین و ارزانی را به [[بازار]] آورند.<ref>مکی، تاریخ بیست سالهٔ ایران، انقراض قاجاریه و تشکیل سلسهٔ دیکتاتوری پهلوی، 1357ش، ص266.</ref> از آن پس، لباس زنان به سمت مدلهای اروپایی گرایش یافت و رایجترین مدل، لباسهای یکتکه بلند با یقههای گرد یا هفت و مزین به کمربند پارچهای بود.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=مد%20و%20لباس%20در%20دوره%20پهلوی&basicscope=1 سوری، «عوامل تأثیرگذار بر تغییرات مد و لباس دورۀ پهلوی اول و دوم (1357-1304) ه.خ»، 1394ش، ص135.]</ref> | ||
== مقاومتهای اجتماعی در برابر تغییر پوشش == | == مقاومتهای اجتماعی در برابر تغییر پوشش == | ||
| خط ۳۶: | خط ۳۶: | ||
* '''[[واقعه مسجد گوهرشاد]]''': در واکنش به سیاستهای تغییر پوشش و اجباریشدن کلاهشاپو، مردم [[مشهد]] در [[ماه تیر]] ۱۳۱۴ش، اجتماع اعتراضآمیزی در [[مسجد گوهرشاد]] برگزار کردند که با خشونت شدید نیروهای دولتی سرکوب شد و بر اساس گزارشها صدها نفر کشته شدند.<ref>[https://historydocuments.ir/?page=post&id=3265 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref> | * '''[[واقعه مسجد گوهرشاد]]''': در واکنش به سیاستهای تغییر پوشش و اجباریشدن کلاهشاپو، مردم [[مشهد]] در [[ماه تیر]] ۱۳۱۴ش، اجتماع اعتراضآمیزی در [[مسجد گوهرشاد]] برگزار کردند که با خشونت شدید نیروهای دولتی سرکوب شد و بر اساس گزارشها صدها نفر کشته شدند.<ref>[https://historydocuments.ir/?page=post&id=3265 «جنایات رضاشاه در مسجد گوهرشاد، 20 و 21 تیرماه 1314»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref> | ||
* '''اعتراضات روحانیون''': علما با صدور بیانیه، نوشتن رساله و سخنرانی به مقابله با این قوانین پرداختند. بازداشت و تبعید عالمانی مانند آیتالله سید حسین قمی از پیامدهای آن بود.<ref name=":0">[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=مد%20و%20لباس%20در%20دوره%20پهلوی&basicscope=1 سوری، «عوامل تأثیرگذار بر تغییرات مد و لباس دورۀ پهلوی اول و دوم (1357-1304) ه.خ»، 1394ش، ص113 و 117.]</ref> | * '''اعتراضات روحانیون''': علما با صدور بیانیه، نوشتن رساله و سخنرانی به مقابله با این قوانین پرداختند. بازداشت و تبعید عالمانی مانند آیتالله سید حسین قمی از پیامدهای آن بود.<ref name=":0">[https://ganj.irandoc.ac.ir/#/search?keywords=مد%20و%20لباس%20در%20دوره%20پهلوی&basicscope=1 سوری، «عوامل تأثیرگذار بر تغییرات مد و لباس دورۀ پهلوی اول و دوم (1357-1304) ه.خ»، 1394ش، ص113 و 117.]</ref> | ||
* '''مقاومت مردمی در شهرها و عشایر''': در شهرهایی مانند [[قم]]، [[شیراز]]، [[جهرم]] و میان [[عشایر]]، اعتراضات و درگیریهای مسلحانه رخ داد. عشایر بهویژه در برابر کنار گذاشتن لباسهای سنتی خود مقاومت سرسختانهای نشان دادند.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/514722/روزی-که-مردم-مجبور-شدند-لباس-متحدالشکل-بپوشند «روزی که مردم مجبور شدند لباس متحدالشکل بپوشند»، وبسایت مشرق.]</ref> | * '''مقاومت مردمی در شهرها و عشایر''': در شهرهایی مانند [[قم]]، [[شیراز]]، [[جهرم]] و میان [[عشایر]]، اعتراضات و درگیریهای مسلحانه رخ داد. [[عشایر]] بهویژه در برابر کنار گذاشتن لباسهای سنتی خود مقاومت سرسختانهای نشان دادند.<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/514722/روزی-که-مردم-مجبور-شدند-لباس-متحدالشکل-بپوشند «روزی که مردم مجبور شدند لباس متحدالشکل بپوشند»، وبسایت مشرق.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
