ازدواج به‌هنگام: تفاوت میان نسخه‌ها

| تصویر            =

| زیرنویس تصویر    =

| فایل پادکست      =ازدواج به‌هنگام.ogg

| حجم فایلپادکست    =9/31 

| تاریخ پادکست      =17-3-1405 

| زیرنویس عنوان    =

| نخستین کاربرد    =  

| مرتبط با          =  

| اهمیت             =

| مبدع              =  

| مروج              =  

| مقدس برای        =

<big>'''ازدواج به‌هنگام'''</big>؛ بهترین سن ازدواج دختران و پسران.

سن ازدواج در دوره معاصر مسئله‌ای اختلافی است و اندیشمندان با رویکردهای متنوعی سن‌های متفاوتی را برای دختر و پسر به‌عنوان بهترین سن ازدواج معرفی کرده‌اند. طولانی‌شدن دوران کودکی و فاصله میان سن بلوغ جنسی و انواع دیگری از [[بلوغ]]، بحران ارضای نیاز جنسی را به‌‌دنبال آورده است.

نیاز به [[ازدواج]] امری [[فطرت|فطری]] و درونی است که در زمان مناسب سر برآورده و طلب ارضا می‌کند. تأخیر در ارضای این نیاز و یا ارضای نادرست آن، زمینه انحراف انسان و فساد جامعه را فراهم می‌کند و بنیان‌ [[خانواده]] را به سستی می‌کشاند.<ref>احمدپناهی، «روانشناسی و علوم تربیتی: جوان و سن مناسب ازدواج»، ص76.</ref> تعیین سن مناسب برای ازدواج به عواملی همچون [[بلوغ]] جنسی، بلوغ فکری، رشد عاطفی و توانایی اقتصادی وابسته است. ازدواج به‌هنگام، ازدواج در زمانی است که انسان واجد این مؤلفه‌های روحی و روانی شده باشد و شکاف زمانی زیادی نیز با بلوغ جنسی نداشته باشد.

==کودک‌همسری==

بر اساس تعریف کودکی، از طرف نهادهای بین‌المللی، [[ازدواج]] قبل از ۱۸ سالگی، کودک‌همسری قلمداد شده و برای آن پیامدهای جسمی، روحی و اجتماعی متعددی ذکر شده است. <ref> حکیم‌پور، زنجیر مقدس، در آمدی بر چالش‌های فقهی و حقوقی پدیده کودک‌همسری، 1400ش، ص30 و 36.</ref>   برخی فقها نیز هرچند ازدواج در سن بلوغ را جايز شمرده‌اند، اما اصرار بر ازدواج زودهنگام را مناسب نمي‌دانند و ازدواج اجباری دختران کم‌سن‌وسال را تضعيف و ناديده‌گرفتن حقوق آنان دانسته‌ و معتقد به ضرورت مقابله قانونی با این پدیده هستند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=11400 «دیدار جمعی از زنان هرمزگان با رهبر انقلاب»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>

تجـويز ازدواج كودكان در اسلام به‌معنای تجويز ارضای نياز جنسی نبـوده، بلكـه بـه جهت تأمين پاره‌ای از كاركردهای ديگر ازدواج، مانند حمايت و مراقبت از كودك، انتقال ارث و ايجاد همبستگی بين خانواده‌‎ها و قبايل، صورت می‌گرفته است.<ref> بستان، جامعه‌شناسی خانواده با نگاهی به منابع اسلامی، 1398ش، ص24.</ref>

===ازدواج به‌هنگام از دیدگاه روان‌شناختی===

در نگاه متخصصان ژنتیک<ref> سروري، اصول ژنتيک پزشکي در ازدواج، 1381ش، ص28.</ref> و روانشناختی هر دختر و پسری که بلوغ جنسی را تجربه می‌کند، با برخورداری از توان زیستی، بهره‌مندی از تعادل عاطفی و سلامت روانی، کفایت عقلانی، قدرت تشخیص، تعهد و مسئولیت‌پذیری فردی و اجتماعی، می‌تواند همسری برای خود انتخاب کند. از این منظر در جوامع امروزی بعید است افراد بتوانند در دوران رشد و تحول نوجوانی، ویژگی‌ها و قابلیت‌های لازم برای ازدواج را کسب کنند، چراکه معمولا افراد بعد از سن هجده‌سالگی شایستگی لازم برای آغاز زندگی مشترک را کسب می‌کنند. البته در بعضی شرایط محیطی، فرهنگی و اجتماعی خاص ممکن است در سنی بالاتر یا پایین‌تر از سن مذکور به رشد مناسب برسند.<ref> افروز، روانشناسی ازدواج و شکوه همسری، 1389ش، ص19.</ref>  

===ازدواج به‌هنگام از دیدگاه جامعه‌شناختی===

از منظر جامعه‌شناسان با پيچيده‌تر شدن جوامع، انتقال از دورۀ كـودكی بـه دورۀ بزرگسـالی دشـوارتر و فاصله ميـان بلـوغ جنسـی، اجتماعی و اقتصادی بیشتر شده و افزايش [[سن ازدواج]] را به‌همراه داشته است. سن ازدواج در هر جامعه‌ای برحسب شـرايط اقليمی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خاص آن جامعه تعيين می‌شود. از این منظر سن ازدواج نـه‌تنهـا در جوامع گوناگون متفاوت است، بلكه در جامعه‌ای واحد نيز در طول زمان ثابت نمانده و طبق شرايط يادشده، كم و زياد می‌شود. .<ref> بستان، جامعه‌شناسی خانواده با نگاهی به منابع اسلامی، 1398ش، ص11. </ref>

یکی از پیش‌نیازهای جدی ازدواج از سوی کارشناسان، بلوغ‌های پنج‌گانه جنسی، عقلی، عاطفی، اجتماعی و اقتصادی است. بلوغ جنسی، آغاز دوره نوجوانی است. این مرحله که با تغییرات سریع و محسوس در ویژگی‌های ظاهری و روانی همراه است نوجوان را آماده ورود به عرصه بزرگ‌سالان می‌کند. ازاین‌رو کسی که می‌خواهد ازدواج کند لازم است به بلوغ جنسی رسیده باشد؛ یعنی نیاز به جنس مخالف را احساس کند.<ref>احمدپناهی، «روانشناسی و علوم تربیتی: جوان و سن مناسب ازدواج»، ص78.</ref> بلوغ عقلی مرتبه‌ای است که در آن فرد بتواند خانواده را در حد متعارف و قابل قبولی اداره کند و آن را از هرج‌ومرج و بحران حفظ کند. مهارت‌هایی همچون فهم نظام اخلاقی و حقوقی خانواده، ارتباط مؤثر با همسر، توانایی حل مشکلات و قدرت درک هیجانات ازجمله مؤلفه‌های بلوغ عقلی محسوب می‌شوند.<ref>احمدپناهی، «روانشناسی و علوم تربیتی: جوان و سن مناسب ازدواج»، ص79.</ref> رشد عاطفی مستلزم بروز و ظهور رفتارهای آشکاری همچون برقراری و حفظ روابط شخصی با دیگران، درگیرشدن در تعاملات عاطفی، توان درک احساسات متقابل و توسعه حس همدلی و قدرت ابراز علاقه و [[محبت در خانواده|محبت]] به همسر است.<ref>احمدپناهی، «روانشناسی و علوم تربیتی: جوان و سن مناسب ازدواج»، ص80.</ref> رشد اجتماعی انسان در فرایند جامعه‌پذیری پدید می‌آید. این امر شامل فهم هنجارها و ارزش‌های اجتماعی و عمل بر اساس ضوابط تعیین‌شده توسط جامعه است. رسیدن به این مرحله از رشد در ازدواج به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های روابط اجتماعی اهمیت زیادی دارد.<ref>احمدپناهی، «روانشناسی و علوم تربیتی: جوان و سن مناسب ازدواج»، ص85.</ref> منظور از توانایی اقتصادی در تعیین سن ازدواج، توانایی فرد در تأمین زندگی دونفره از نظر اقتصادی است. البته این توانایی می‌تواند بالقوه باشد؛ یعنی فرد اهل کار و تلاش بوده و بتواند نیازهای منزل را تأمین کند، گرچه در حال حاضر پس‌اندازی نداشته باشد.<ref>احمدپناهی، «روانشناسی و علوم تربیتی: جوان و سن مناسب ازدواج»، ص85.</ref>

ازدواج به‌هنگام از نگاه حقوقی ناظر به دو قاعده است؛

قاعدۀ اول راجع به كمترين حد سن ازدواج است و به سنّي اشاره می‌کند كه افراد تا قبـل از رسيدن به آن، مجاز به داشتن همسر نيستند. اين پايه سنّی در بسياری از نظام‌های حقوقی معاصر، همزمان با بلوغ جنسی يا اندكی پيش يا پس از آن تعيين شده است. قاعدۀ دوم در مورد سـن، اهليـت كامل ازدواج است و بـه سنّ بلوغ قانوني اشاره دارد. بسياري از كشورهای خاورميانه بر اساس دو قاعدۀ مزبور، ازدواج كساني را كه كمتـرين حد سن ازدواج را دارا هستند، ولي به سن اهليت كامل نرسيده‌انـد، فقـط بـا اجـازۀ دادگـاه و اغلب به‌شرط رضايت ولیّ دختر، مجاز می‌‎دانند، اما ازدواج قبـل از بلـوغ جنسـی را مطلقـاً بـه‌رسميت نمی‌شناسند.<ref> اندرسون، تحولات حقوقي جهان اسلام، ۱۳۷۶ش، ص156.</ref>

این‌ دو قاعده در قوانین ايران نيز لحاظ شده است. در سال ۱۳۱۴ش، حداقل سن ازدواج در ایران برای دختران ۱۵ و برای پسران ۱۸ سال تعیین شد.<ref> احمدی، طنین سکوت: پژوهشی جامع در باب ازدواج زودهنگام کودکان در ایران، ۱۳۹۶ش، ص۱۲۲. </ref>  در سال ۱۳۵۳ش، حداقل سن ازدواج دختران ۱۸ و پسران به ۲۰ سال افزايش يافت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20101012161830-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%D9%8A%20%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%20%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%20(1375%20-%201335).pdf موسوي بلادي، «بررسي تحول ازدواج در ايران»، 1378ش، ص۹.]</ref>  اکنون سن قانوني ازدواج در ايران براي دختران ۱۳ و برای پسران ۱۵ سال است. البته ازدواج قبل از سن قانونی، منوط به اذن ولی و تشخیص دادگاه صالحه است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 قانون مدنی، ماده ۱۰۴۱، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

در برخی روایات، ازدواج قبل یا نهایتاً مقارن با بلوغ جنسی مورد تاکید قرار گرفته است.<ref> مجلسى، بحارالأنوار،1410ق، ج16، ص223؛ مجلسي، بحارالأنوار،1410ق، ج71، ص81.</ref>  برخی از فقها نیز بهترين سن ازدواج دختر را اندکي قبل از بلوغ جنسي<ref> بهجت گيلانى‌فومنى، استفتاءات، 1428ق، ج‌4، ص7.</ref>  و برخی دیگر بلافاصله پس از بلوغ ذکر کرده‌اند.<ref> موسوى خمينى، تحرير الوسيلة، 1422ق، ج‌2، ص240؛ موسوى گلپايگانى، هداية العباد، 1413ق، ج‌2، ص304؛ فاضل لنكرانى، رساله توضيح المسائل، 1426ق، ص439؛ سبحانى تبريزى، رساله توضيح المسائل، 1429ق، ص458؛ وحيد خراسانى، توضيح المسائل، 1428ش، ص508؛ شبيرى زنجانى، رساله توضيح المسائل، 1430ق، ص530.</ref>  اسلام ازدواج را يک پيوند تعهدآور و مسئوليت‌آفرين می‌داند که هر یک از دختر و پسر، ملزم به انجام وظایف عاطفی، اجتماعی و اقتصادی خود هستند. بنابراین رسیدن به رشد و نهی از ازدواج دختران در سن پايين مورد توجه قرار گرفته است.<ref> حـر عـاملی، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، 1409ق، ج20، ص104.</ref>  بعضی از علمای دین نیز نه‌تنها بلوغ جنسی، بلکه رشد عقلى و رشد جسمانى را نيز برای ازدواج لازم می‌دانند و در صورتی كه خطر آسیب جسمی وجود داشته باشد اصلا ازدواج را جايز نمی‌دانند.<ref> مكارم شيرازی، احكام بانوان، 1428ق، ص20‌.</ref>

== عوامل موثر بر سن ازدواج ==

 

[[پرونده:ازدواج بهنگام (2).jpg|جایگزین=جشن ازدواج دانشجویی دانشگاه تهران|بندانگشتی|جشن ازدواج دانشجویی دانشگاه تهران]]

===بلوغ جنسی دختران و پسران===

===بلوغ اقتصادی پسران===

یکی دیگر از شرایط ازدواج به‌هنگام، رسیدن پسران به بلوغ اقتصادی است؛ چرا که او موظف به تأمین هزینه‌های خانواده‌ تازه‌ تأسیس است که به‌وسیله عرف، شرع یا قانون بر او الزام شده است. هزینه‌هایی مثل مسکن، پوشاک، درمان، تفریح اعضای خانواده و تحصیل فرزندان. تأمین کامل چنین هزینه‌هایی در صورتی امکان‌پذیر است که مرد دارای درآمد کافی باشد و به بلوغ اقتصادی رسیده باشد که می‌تواند با حمایت والدین یا دولت انجام پذیرد. البته در صورت تأمین حداقلی امکانات مالی، نبايد با انگيزه دست‌يابی به شرايط بهتر، ازدواج را به تأخير انداخت.

[[پرونده:نمودار.png|300px|thumb|left|تحولات میانگین سن در اولین ازدواج در ایران در بازه زمانی ۱۳۴۵-۱۳۹۵ش]]

در جمهوری اسلامی ایران سن قانونی ازدواج برای دختران ۱۳ سال و برای پسران ۱۵ سال تعیین‌شده است<ref>کاظمی‌پور، «تحول سن ازدواج زنان در ایران و عوامل جمعیتی مؤثر بر آن»، ص104.</ref> اما آمارهای جمعیتی کشور نشان‌دهنده افزایش سن افراد در ازدواج اول است. میانگین سن ازدواج در کل کشور در ۱۳۹۸ش برای مردان ۲۹٫۷ سال و برای زنان ۲۴٫۸ سال به ثبت رسیده که این آمار در ۳۱ استان کشور نیز یکسان نیست.<ref>«میانگین سن ازدواج زنان و مردان در ایران»، پایگاه خبری ـ تحلیلی مشرق نیوز،27 بهمن 1399. </ref> این در حالی است که در سالیان اخیر همواره سن ازدواج افزایش‌یافته است. میانگین سن در اولین ازدواج یکی از معیارهای شناخت و پیش‌بینی آینده جمعیتی در کشورها است. بر این اساس با افزایش سن در اولین ازدواج بخصوص در میان زنان، نرخ باروری و میزان موالید کشور نیز کاهش می‌یابد.<ref>[https://www.amar.org.ir/news/ID/2623/categoryId/19/%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%8A%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%8A%D9%86-%D8%B3%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%D9%83%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D8%AA%D8%A7%D9%8A%D8%AC-%D8%B3%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%8A-1395 «تحولات ميانگين سن در اولين ازدواج در ايران با تاكيد بر نتايج سرشماري ١٣٩٥»، مرکز آمار کشور، 20 خرداد 1396.]</ref>

 

انسان بنا به طبیعت خود نیاز به داشتن آسایش و آرامش جسمانی و روحانی و انس و مودت دارد که فقط در کانون گرم و صمیمی خانواده پیدا می‌شود. به‌واسطه [[ازدواج]] است که [[غریزه]] سرکش شهوت آرام می‌گیرد و آسایش جسم و روح تحقق پیدا می‌کند.<ref>اسلامی‌پناه، «ازدواج‌پژوهی در آیات الهی»، ص 25.</ref>  

بر اساس آمارهای ارائه‌شده از سوی سازمان ثبت‌احوال کشور ازدواج گروه‌های سنی زیر ۱۸ سال پایدارترین ازدواج‌ها است و کمترین تعداد [[طلاق]] نیز مربوط به همین گروه سنی است. این در حالی است که بر اساس همین آمارها دختران ۲۵-۲۹ سال دارای بیشترین تعداد طلاق بوده‌اند.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13960920000059/%D8%AA%D9%88%D8%AC%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D8%AC%D8%A7%DB%8C-%D8%B7%D8%B1%D8%AD%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87 راستگو، «توجه به اولویت‌های اساسی به‌جای طرح‌های سفارشی در حوزه زنان و خانواده»، خبرگزاری فارس، 21 آذر1396.]</ref>

از سوی دیگر ۲۶ درصد از مرگ‌ومیر مادران در هنگام [[زایمان]] نیز مربوط به مادران گروه سنی ۳۵ به بالا بوده است، این آمارها نشان‌دهنده این نکته هست که تنها ۱ درصد از مرگ‌ومیرها مربوط به مادران گروه سنی زیر ۱۸ سال است؛<ref>«گزارش عملکرد و دستاوردهای نظام کشوری مراقبت مرگ مادری در سال 1397»، ص 9-10.</ref> همچنین احتمال [[سقط جنین|سقط‌جنین]] و خطر ناهنجاری‌های کروموزومی در میان مادران گروه سنی ۳۵ به بالا نیز افزایش می‌یابد.<ref>[https://www.darmankade.com/blog/pregnancy-older-age/ زمانیان، «بارداری بعد از 35 سالگی: مادر سالم، جنین سالم»، سایت درمانکده،13 شهریور 1400.]</ref>

با افزایش سن ازدواج، جوانان از شیوه بهنجار ارضای غریزه جنسی و آثار و فواید آن محروم می‌شوند. روند رو به افزایش سن ازدواج، مشکلات فراوانی به دنبال دارد. این مشکلات عبارت‌اند از؛ [[افسردگی]] و از بین رفتن نشاط در جوانان، ابتلا به [[وسواس فکری|وسواس]] زیاد در [[معیارهای انتخاب همسر|انتخاب همسر]]، مشکل‌آفرینی فرزندان بزرگ و ازدواج‌نکرده در خانه، افزایش [[اضطراب فراگیر|اضطراب]] و نگرانی بخصوص در دختران، از دست رفتن طراوت و زیبایی، ناامیدی و تصمیم به عدم ازدواج به خاطر کاهش میل به ازدواج، بی‌دقتی در انتخاب همسر و احتمال افزایش انحرافات. <ref>رجبی، «سنّ ازدواج; عوامل افزایش و راهبردهای کاهش آن»، ص 143.</ref>

در سال‌های اخیر به‌واسطه شرایط اقتصادی و اجتماعی تمایل به تجرد در میان بسیاری از جوانان افزایش‌یافته است. از سوی دیگر در سال ۱۴۰۰ش وجود ۹ میلیون و هشت‌صد هزار جوان مجرد و در سن ازدواج<ref>[https://www.irna.ir/news/84325760/%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%DB%B9-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%88-%D9%85%D8%AC%D8%B1%D8%AF-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF زارعی، «بیش از 9 میلیون جوان در سن ازدواج و مجرد هستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی،21 اردیبهشت 1400.]</ref> نیز خود سبب کاهش میزان باروری در کشور شده است.

بالا بودن سن ازدواج و تأخیر در این امر سبب تأخیر در [[فرزندآوری]] و کوتاه شدن دوران بارداری برای زنان می‌شود. تأخیر در سن ازدواج در سال‌های اخیر شدت بیشتری نیز یافته است. [[ترس]] از [[زایمان]] در سنین بالا از اثرات چنین اتفاقی در میان زنان و خانواده‌ها محسوب می‌شود.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/44517/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B3%D9%86-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%88-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D9%84%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%AD%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86 متین‌نژاد، «نگاهی به تاثیر افزایش سن ازدواج و بارداری در احتمال ابتلا به بیماری‌های جسمی و روحی در زنان، شهرآرا نیوز»، 5 مهر 1399.] </ref>  

==آسیب‌شناسی==  

برخوردار نبودن دختر و پسر از بلوغ اجتماعی، عاطفی و اقتصادی براي تشکيل خانواده و به‌تأخیر انداختن ازدواج تا رسیدن به بلوغ‌های مذکور، بحران ارضای نیاز جنسی و فزونی انحرافات جنسی را به‌دنبال دارد. از این‌رو سياست‌گذاری و برنامه‌ريزی صحيح در جهت تقويت سازوکارهای آموزشی و حمايتی برای کاهش سن انواع بلوغ اجتماعی، اقتصادی، عقلی و عاطفی و تلاش برای تقارن سن همه انواع بلوغ ضروری است.<ref> بستان، اسلام و تفاوت‌های جنسیتی در نهادهای اجتماعی، 1388ش، ص13.</ref>

==پانویس==

==منابع==

*«آثار و پیامدهای کاهش جمعیت»، خبرگزاری صدا و سیما»، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.

*احمدپناهی، علی، «روانشناسی و علوم تربیتی: جوان و سن مناسب ازدواج»، در مجله مکاتبه و اندیشه، شماره ۴۰، پاییز ۱۳۹۰ش.

*اسلامی‌پناه، هادی، «ازدواج پژوهی در آیات الهی»، در مجله مطالعات راهبردی زنان، شماره ۲۷، بهار ۱۳۸۴ش.

*«تحولات ميانگين سن در اولين ازدواج در ايران با تاكيد بر نتايج سرشماري ۱۳۹۵»، مرکز آمار کشور، ۲۰ خرداد ۱۳۹۶ش.

*راستگو، حامد، «توجه به اولویت‌های اساسی به‌جای طرح‌های سفارشی در حوزه زنان و خانواده»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر۱۳۹۶ش.

*رجبی، عباس، «سنّ ازدواج; عوامل افزایش و راهبردهای کاهش آن»، در مجله معرفت، شماره ۱۱۲، فروردین ۱۳۸۶ش.

*زارعی، فاطمه، «بیش از ۹ میلیون جوان در سن ازدواج و مجرد هستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی،۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.

*زمانیان، امیرسینا، «بارداری بعد از ۳۵ سالگی: مادر سالم، جنین سالم»، سایت درمانکده، تاریخ بازدید: ۱۳ شهریور ۱۴۰۰ش.

*سلامت‌بخش، فرزانه، «میزان باروری در ایران به پایین‌ترین نرخ در ۸ سال اخیر رسید»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ آبان ۱۳۹۹ش.

*عباس‌زاده، محمد و نیکدل، نرمین، «مطالعه بسترهای زمینه‌ساز تأخیر در ازدواج دختران با رویکرد پدیدارشناسی توصیفی»، در مجله زن در فرهنگ و هنر، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۵ش.

*علوی‌وفا، سعید، «واکاوی علّی لایه‌ای رشد جمعیت در ایران و رهیافت‌های رسانه‌ای آن»، در فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی، شماره ۱۰۴، زمستان ۱۳۹۹ش.

*کاظمی‌پور، شهلا، «تحول سن ازدواج زنان در ایران و عوامل جمعیتی مؤثر بر آن»، در مجله زن در توسعه و سیاست (پژوهش زنان)، شماره ۳، پاییز ۱۳۸۳ش.

*«گزارش عملکرد و دستاوردهای نظام کشوری مراقبت مرگ مادری در سال ۱۳۹۷»، دفتر سلامت جمعیت خانواده و مدارس، اداره سلامت مادران،۱۳۹۷ش.

*متین‌نژاد، معصومه، «نگاهی به تاثیر افزایش سن ازدواج و بارداری در احتمال ابتلا به بیماریهای جسمی و روحی در زنان»، شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۳۹۹ش.

*«میانگین سن ازدواج زنان و مردان در ایران»، پایگاه خبری-تحلیلی مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۹ش .

*«وضعیت نرخ باروری در ایران، گزارش جامع»، موسسه ملی تحقیقات سلامت جمهوری اسلامی ایران، بهار ۱۳۹۸ش.

*Fertility rate, total (births per woman) - Iran, Islamic Rep, web: worldbank.org, 2020.

*Family Choices: Fertility and infertility around the world web: globalfertilitymap.com, 2021.