تفاهم‌نامه اسلام‌آباد

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد؛ توافقی چارچوبی با میانجی‌گری پاکستان برای پایان جنگ و آغاز مذاکرات جامع میان ایران و آمریکا.

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد که در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش با میانجی‌گری پاکستان و با همکاری قطر، مصر و ترکیه به امضای روسای جمهور جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا رسید، حاصل نزدیک به سه ماه مذاکره در پی جنگ رمضان است که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ش با حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران درگرفت. این سند ۱۴ بندی که به‌عنوان چارچوبی موقت و غیرالزام‌آور برای مدیریت دورۀ پس از آتش‌بس و ایجاد بستر مذاکرات جامع درباره برنامه هسته‌ای، تنگه هرمز و آزادسازی دارایی‌های ایران طراحی شده، با واکنش‌های گسترده و متفاوتی در سطح بین‌المللی و داخلی مواجه شد. این تفاهم‌نامه از سوی تحلیلگران به‌عنوان نماد استیصال آمریکا و شکست راهبرد فشار حداکثری در برابر مقاومت مردم و اقتدار نظامی ایران تلقی شده است. واکنش‌های جهانی به این توافق از استقبال گسترده کشورهای اروپایی، چین، ژاپن، روسیه و کشورهای منطقه تا نارضایتی شدید اسرائیل و انتقاداتی در محافل سیاسی آمریکا را شامل می‌شد. با وجود امضای این تفاهم، چالش‌هایی از جمله تداوم حملات اسرائیل به لبنان و نقض آتش‌بس، روند اجرای آن را با اختلال مواجه و مذاکرات بعدی را تحت تأثیر قرار داد.

مفهوم‌شناسی

در نظام حقوق بین‌الملل، اسناد بین‌دولتی بر اساس میزان الزام‌آوری و تشریفات حقوقی به سطوح متفاوتی تقسیم می‌شوند که هر یک کارکرد و جایگاه خاصی دارند. «معاهده» (Treaty) به‌عنوان عالی‌ترین سطح، تعهدات حقوقی الزام‌آور ایجاد می‌کند و نیازمند طی تشریفات قانونی از جمله تصویب مجالس قانون‌گذاری است، در حالی که توافق‌نامه (Agreement) با ماهیتی حقوقی اما تشریفات ساده‌تر، برای موضوعات اجرایی و همکاری‌های کوتاه‌مدت کاربرد دارد. در سوی دیگر طیف، تفاهم‌نامه (Memorandum of Understanding) قرار می‌گیرد که به‌طور عموم، سندی غیرالزام‌آور و انعطاف‌پذیر محسوب می‌شود و بیشتر برای اعتمادسازی، ترسیم چارچوب گفت‌وگوها و کاهش تنش به کار می‌رود، هرچند در صورتی که محتوا و زبان نگارش آن حاکی از قصد الزام‌آوری باشد، ممکن است در عمل واجد آثار حقوقی تلقی شود. تفاهم‌نامه اسلام‌آباد نیز با وجود آنکه در ظاهر یک سند غیرالزام‌آور با عنوان «یادداشت تفاهم» تنظیم شده، اما به‌دلیل کاربرد واژگانی نظیر «تعهد»، تصریح به تکالیف مشخص و ارائه چارچوبی برای مذاکرات نهایی، از نظر برخی حقوقدانان به توافقی حقوقی نزدیک‌تر است که ضمانت اجرای آن بیش از هر چیز به موازنۀ قدرت، پایبندی طرفین و نظارت مستمر وابسته خواهد بود.

زمینه‌ها

زمینه‌های شکل‌گیری تفاهم‌نامه اسلام‌آباد به حملات گسترده و همه‌جانبه‌ای بازمی‌گردد که در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش از سوی آمریکا و اسرائیل علیه اهدافی از جمله دفتر رهبر جمهوری اسلامی ایران، کاخ ریاست‌جمهوری و شورای عالی امنیت ملی آغاز شد و بر اساس گزارش هلال‌احمر، ۲۴ استان ایران را هدف قرار داد. ایران نیز در ساعت ۱۲ ظهر همان روز، با شلیک موشک به اهدافی در اسرائیل و پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه خلیج فارس، پاسخ متقابل داد. آمریکا هدف تغییر رژیم و اسرائیل هدف از کارانداختن توان نظامی و هسته‌ای را برای این جنگ اعلام کردند، هرچند با طولانی‌ترشدن جنگ، واگرایی در اهداف نهایی دو طرف نمایان شد. این جنگ تا تاریخ ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ش به طور فعال ادامه داشت.با این حال، به نظر تحلیلگران مقاومت مردم ایران در کنار نیروهای مسلح، معادلات میدانی را به گونه‌ای تغییر داد که دشمن با وجود برخورداری از تجهیزات پیشرفته، در دستیابی به اهداف ناکام ماند. تحلیلگران سیاسی ایران، امضای این تفاهم‌نامه را نماد استیصال آمریکا و حامیان آن در برابر قدرت دفاعی و ارادۀ ملت ایران دانسته و آن را نشانه‌ای از پذیرش ناخواسته واقعیت‌های جدید میدانی از سوی طرف مقابل تلقی کرده‌اند.

تاریخچه

در خلال جنگ رمضان، درخواست‌های مکرر برای آتش‌بس از سوی آمریکا با وساطت پاکستان، قطر و فرانسه مطرح شد، اما ایران با رد این درخواست‌ها، تصریح کردند که این جنگ نباید به آتش‌بسی ساده تبدیل شود، بلکه باید به «دوره سقوط جنگ» منجر شود.

در ۵ فروردین ۱۴۰۵ش مقامات پاکستانی طرحی پانزده‌بندی را که از سوی ایالات متحده تهیه شده بود، به ایران منتقل کرد. این طرح شامل جزئیات برنامه‌ای برای برقراری آتش‌بس و پایان جنگ بود و موضوعاتی نظیر کاهش تحریم‌ها، محدودیت‌های هسته‌ای و موشکی و تضمین تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز را در بر می‌گرفت. با این حال، ایران این پیشنهاد را نپذیرفت و در مقابل، پنج شرط را برای توقف جنگ مطرح کرد. در ۱۱ فروردین، پاکستان و چین نیز ابتکاری پنج‌ماده‌ای برای صلح ارائه کردند که بر توقف فوری تمامی درگیری‌ها و امکان ارسال کمک‌های بشردوستانه به منطقه تأکید داشت.

در بامداد ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش با اعلام طرفین درگیر، آتش‌بسی دو هفته‌ای برقرار و مطابق اطلاعیۀ شورای عالی امنیت ملی ایران، پذیرش پایان جنگ از سوی ایران منوط به پذیرش اصول طرح ده‌ماده‌ای این کشور در مذاکرات نهایی شد. برخی از شروط طرح ده‌ماده‌ای ایران عبارت بودند از: توقف جنگ در همه جبهه‌ها از جمله لبنان، لغو کلیه تحریم‌های اولیه، ثانویه و تحریم‌های سازمان ملل، خروج نیروهای رزمی آمریکا از منطقه، پذیرش حق غنی‌سازی ایران، پرداخت خسارت و خاتمه قطعنامه‌های شورای حکام و شورای امنیت. ایالات متحده این شروط را پذیرفت و آن «مبنایی قابل اجرا برای مذاکره» دانست.

در دوران آتش‌بس، ایران بسته‌ماندن تنگه هرمز را به طور فعال اجرا کرد و آمریکا نیز با محاصره دریایی، کشتی‌های مرتبط با ایران را توقیف می‌کرد که ایران آن را نقض آتش‌بس تلقی می‌نمود. آتش‌بس در ۱ اردیبهشت به پایان رسید و با تمدید بدون محدودیت زمانی ادامه یافت. با آغاز دوره آتش‌بس، گفت‌وگوهای دیپلماتیک با میانجی‌گری پاکستان، قطر، مصر و ترکیه شکل گرفت و دور اول مذاکرات در ۲۲ فروردین در پاکستان برگزار شد. هرچند دور دوم مذاکرات که قرار بود در هفته منتهی به پایان آتش‌بس برگزار شود، از سوی ایران لغو شد. مقامات ایرانی این اقدام را در پاسخ به عدم پایبندی طرف آمریکایی به تعهدات و نیز ادامۀ محاصرۀ دریایی علی‌رغم جریان مذاکرات عنوان کردند.

در ۲۱ خرداد ۱۴۰۵ش با میانجی‌گری قطر و هماهنگی ایالات متحده، مذاکراتی در تهران برگزار شد که طی آن، اختلافات اصلی دربارۀ سه موضوع کلیدی شامل آزادسازی دارایی‌های مسدودشدۀ ایران، بازگشایی تنگه هرمز و چارچوب برنامۀ هسته‌ای ایران در دورۀ آتش‌بس 60روزه، به میزان قابل‌توجهی کاهش یافت. در ۲۴ خرداد، ایران اعلام کرد که پیش‌نویس ارائه‌شده از سوی ایالات متحده، متضمن تعهد تهران به خودداری از تولید یا دستیابی به سلاح هسته‌ای و نیز موافقت واشنگتن با رقیق‌سازی ذخایر اورانیوم با غنای بالا توسط ایران است. در همان روز، دو طرف اعلام کردند که به توافق پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز رسیده‌اند و ترامپ از لغو محاصره دریایی خبر داد. در نهایت در بامداد 28 خرداد 1405ش تفاهم‌نامه به‌صورت دیجیتال توسط مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران و دونالد ترامپ رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، امضا شد.

میانجی‌گری کشورها

پاکستان به‌عنوان میانجی اصلی و تسهیل‌گر این تفاهم‌نامه، نقش محوری در برقراری ارتباط میان ایران و ایالات متحده و نهایی‌سازی توافق ایفا کرد. بر اساس گزارش‌ها، رابطه شخصی نزدیک بین دونالد ترامپ و فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، یکی از عوامل کلیدی در پذیرش نقش میانجیگری از سوی اسلام‌آباد بود، هرچند کارشناسان انگیزه‌های اقتصادی پاکستان از جمله وابستگی شدید به واردات انرژی از کشورهای حاشیه خلیج فارس و نگرانی از فروپاشی اقتصادی در پی جنگ را نیز مؤثر می‌دانند. در کنار پاکستان، کشورهای قطر، عمان، ترکیه و حتی عربستان سعودی نیز با هماهنگی با میانجی اصلی، تلاش‌هایی را برای کمک به پیشبرد مذاکرات انجام دادند که از نظر تحلیلگران نشان‌دهندۀ نگرانی منطقه‌ای برای بازگشت ثبات و آرامش بود.

اهمیت

از دیدگاه تحلیلگران تفاهم‌نامه اسلام‌آباد فراتر از یک متن فنی و چارچوب حقوقی برای ادامه مذاکرات، حامل پیامی راهبردی درباره نتیجه رویارویی نظامی و سیاسی میان ایران و آمریکا است که تصویری جدید از موازنه قدرت در منطقه غرب آسیا ارائه می‌کند. به باور ناظران، مهم‌ترین دستاورد این تفاهم را باید در سطحی فراتر از مفاد فنی آن جست‌وجو کرد؛ جایی که آمریکا ناچار به کنارگذاشتن بخشی از خواسته‌های اولیه از جمله سناریوی «تسلیم بی‌قیدوشرط» شده و چارچوبی مبتنی بر پیشنهادهای اولیه ایران و واقعیت‌های جدید میدانی را پذیرفته است. تحلیلگران ارزش راهبردی این تفاهم را در تصویر شکست سیاست فشار حداکثری می‌دانند که می‌تواند به عنوان عامل بازدارنده‌ای در برابر تکرار چنین سناریوهایی عمل نماید. به اعتقاد ناظران، خطوط قرمز ترسیم‌شده از جمله خارج‌ماندن پرونده موشکی و عدم محدودسازی فعالیت‌های منطقه‌ای، از دستاوردهای راهبردی محسوب می‌شود که جایگاه ایران را در معادلات آینده تثبیت می‌کند. در مجموع، تحلیلگران این تفاهم را سندی سیاسی می‌دانند که ناکامی راهبرد فشار حداکثری و پذیرش گفت‌وگو بر مبنای واقعیت‌های جدید پس از جنگ را به تصویر کشیده است.

متن تفاهم‌نامه

متن کامل یادداشت تفاهم اسلام‌آباد بین جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا، که در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش با میانجی‌گری پاکستان به امضا رسید، مشتمل بر ۱۴ بند است و محتوای اصلی آن چهار محور اصلی را شامل می‌شود:

نظامی-امنیتی: خاتمه فوری و دائمی عملیات‌های نظامی در تمامی جبهه‌ها از جمله لبنان، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی، رفع محاصره دریایی و خروج نیروهای آمریکایی از حوزه پیرامونی ایران، و تردد کشتی‌های تجاری در خلیج فارس و تنگه هرمز با هماهنگی عمان و کشورهای ساحلی.

محور هسته‌ای و تحریم‌ها: تعهد ایران به عدم تولید یا خرید سلاح هسته‌ای و حل‌وفصل وضعیت مواد غنی‌شده از طریق رقیق‌سازی در محل تحت نظارت آژانس، و تعهد آمریکا به خاتمه تمامی تحریم‌های یک‌جانبه و بین‌المللی و نیز آزادسازی وجوه مسدودشده و صدور مجوزهای صادرات نفت و فرآورده‌های پتروشیمی؛

محور اقتصادی و بازسازی: تعهد آمریکا به ایجاد برنامه‌ای برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران با تأمین حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار؛

محور اجرایی و نهایی: مذاکرات برای توافق نهایی ظرف ۶۰ روز، تشکیل سازوکار نظارت بر اجرا، و تأیید توافق نهایی با قطعنامه الزام‌آور شورای امنیت سازمان ملل متحد. این یادداشت که با امضای نمایندگان ایران، آمریکا و پاکستان (به‌عنوان میانجی) همراه است، به‌عنوان سندی مقدماتی برای دستیابی به توافقی جامع و دائمی طراحی شده و طرفین را به حفظ وضعیت موجود تا زمان توافق نهایی ملزم می‌کند.

تیم‌های مذاکره کننده

هیأت مذاکره‌کننده جمهوری اسلامی ایران در مذاکرات اسلام‌آباد (۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش) به ریاست محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، تشکیل شد و اعضای آن شامل سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه، حبیب‌الله ذوالقدر معاون هماهنگ‌کننده ستاد کل نیروهای مسلح، علی‌اکبر تخت‌روان‌چی معاون سیاسی وزارت خارجه و جمعی از کارشناسان ارشد بودند. در مقابل، هیأت آمریکایی به ریاست جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور ایالات متحده، و با حضور استیو ویتکاف نماینده ویژه رئیس‌جمهور، جارد کوشنر مشاور ارشد و آدام کوپر از مقامات شورای امنیت ملی آمریکا تشکیل شده بود. در مذاکرات سوئیس (نشست دریاچه لوسرن در ۳۱ خرداد ۱۴۰۵)، ترکیب هیأت ایرانی با همان ساختار قبلی و با حضور عبدالناصر همتی رئیس کل بانک مرکزی، علی باقری معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، کاظم غریب‌آبادی معاون امور حقوقی و بین‌المللی وزارت خارجه، حمید قنبری معاون دیپلماسی اقتصادی، اسماعیل بقائی سخنگوی وزارت خارجه و حمید بورد معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران تکمیل شد و هیأت آمریکایی نیز با همان ترکیب قبلی به ریاست ونس ادامه یافت. شهباز شریف نخست‌وزیر و عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان به‌عنوان میانجی‌گران اصلی و شیخ محمد بن عبدالرحمان آل ثانی نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر به‌عنوان تسهیل‌گر در این نشست‌ها حضور داشتند.

ماهیت و کارکرد

به نظر تحلیلگران، این تفاهم‌نامه یک سند غیرالزام‌آور در حقوق بین‌الملل است که به‌عنوان چارچوبی موقت برای مدیریت دوره پس از آتش‌بس و ایجاد بستر لازم جهت ورود به مذاکرات جامع‌تر برای حصول توافق نهایی طراحی شده و موفقیت آن به میزان پایبندی طرفین به تعهدات متقابل در دوره ۶۰ روزه وابسته است. تحلیلگران بر این باورند که منطق حاکم بر این تفاهم، مبتنی بر کنترل متقابل و راستی‌آزمایی رفتار طرفین است و اعتماد، نقطه شروع یا پیش‌فرض این مذاکرات قرار نگرفته است. کارکردهای اصلی این تفاهم‌نامه از دیدگاه تحلیلگران عبارت است از: تثبیت دستاوردهای میدانی و تبدیل نتایج جنگ به ترتیبات سیاسی و حقوقی پایدار، کاهش خطر ازسرگیری درگیری‌ها از طریق ایجاد سازوکارهای نظارتی و راستی‌آزمایی و فراهم‌آوردن فرصتی برای گفت‌وگوهای فنی و تخصصی درباره برنامه هسته‌ای ایران در چارچوبی کنترل‌شده.

بازتاب‌های رسانه‌ای

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد میان ایران و ایالات متحده با میانجی‌گری پاکستان، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های بین‌المللی داشت:

• خبرگزاری‌های غربی از جمله رویترز، آسوشیتدپرس و ان‌بی‌سی نیوز آن را گامی برای پایان‌بخشی به دوره تنش و آغاز مذاکرات جامع‌تر ارزیابی کردند، در حالی که فایننشال تایمز و یورونیوز بر ابعاد اقتصادی توافق و کاهش قیمت نفت تمرکز نمودند. شبکه‌های خبری سی‌ان‌ان و آکسیوس نیز به امضای زودهنگام تفاهم‌نامه در کاخ ورسای توسط ترامپ و تأثیر آن بر بازگشایی تنگه هرمز پرداختند.
• در میان رسانه‌های عربی، الجزیره، المیادین و العربی با پوشش گسترده، بر ابعاد منطقه‌ای توافق از جمله لغو محاصره دریایی، بازگشایی تنگه هرمز و پایان جنگ در لبنان تأکید کردند. روزنامه‌های الاخبار و القدس العربی نیز به نقل از مقامات پاکستانی و ایرانی، بر اجرای فوری تفاهم‌نامه و کاهش حملات اسرائیل به لبنان در آستانه امضای توافق اشاره نمودند.
• نقش پاکستان به‌عنوان میانجی اصلی در این تفاهم، بازتاب قابل توجهی در رسانه‌هایی نظیر واشینگتن‌پست، اسکای‌نیوز و روزنامه داون داشت و از آن به‌عنوان عاملی کلیدی در دستیابی به متن نهایی یاد شد.
• رسانه‌های اسرائیل نیز با ابراز نگرانی عمیق از این تفاهم‌نامه، آن را توافقی نامطلوب و تهدیدآمیز برای منافع امنیتی تل‌آویو ارزیابی کردند و از جمله روزنامه معاریو ضمن اذعان به برتری راهبردی ایران، نتانیاهو را مهره‌ای شکست‌خورده توصیف کرد. همچنین کانال ۱۲ و هاآرتص گزارش دادند که هیچ‌یک از اهداف جنگی اسرائیل در این توافق لحاظ نشده و اسرائیل در روند تصمیم‌گیری منتهی به آن نفوذ محدودی داشته است.

واکنش‌ها

جمهوری اسلامی ایران

• سید مجتبی خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، در پیامی به ملت ایران، ضمن اشاره به نقش استیصال طرف آمریکایی در دستیابی به تفاهم‌نامه، بر نقش نظارتی و مطالبه‌گر خود و ملت ایران در قبال اجرای تعهدات تأکید کرد. وی با وجود داشتن نظر متفاوت، به‌دلیل تعهد رئیس‌جمهور مبنی بر پاسداشت حقوق ملت و جبهۀ مقاومت، با این تفاهم موافقت کرد، اما تصریح نمود که از این پس، ملت ایران و خود ایشان منتظر تحقق شروط مذکور خواهند بود و در صورت زیاده‌خواهی طرف آمریکایی، زیر بار آن نخواهند رفت. رهبر انقلاب اسلامی همچنین تأکید کرد که مذاکرات حضوری آتی به‌معنای پذیرش نظر دشمن نخواهد بود و بر نقش فعال ملت در نظارت بر اجرای تعهدات و عدم پذیرش هرگونه زیاده‌خواهی، به‌عنوان خط‌قرمزی اساسی تأکید ورزید.
• مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، با انتشار مطلبی در شبکه اجتماعی ایکس، این تفاهم‌نامه را «سندی تاریخی و پیامی از ایران مقتدر» توصیف و تأکید کرد که صلح در سایه احترام متقابل تحقق خواهد یافت و جمهوری اسلامی ایران همواره به صلح جهانی با حفظ عزت و استقلال، پیشرفت و همکاری منطقه‌ای متعهد و پایبند است.
• محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و رئیس تیم مذاکره کنندۀ جمهوری اسلامی ایران، نیز در پیامی اعلام کرد که با مقاومت تاریخی ملت و رشادت نیروهای مسلح، ایران گامی بلند به سوی پیروزی نهایی برداشته است.
• حسن روحانی، رئیس‌جمهور پیشین ایران، در یادداشتی این تفاهم‌نامه را ستود و آن را نتیجه تدابیر شورای عالی امنیت ملی و رهبری نظام دانست و نسبت به حساسیت دو ماه پیش‌رو برای ادامه مذاکرات هشدار داد.
• سید محمد خاتمی، رئیس‌جمهور اسبق ایران، نیز در بیانیه‌ای از این تفاهم‌نامه استقبال و آن را گامی بلند و شجاعانه توصیف کرد.
• سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، پس از حصول این تفاهم‌نامه با تعدادی از همتایان خود در کشورهای مختلف از جمله ترکیه، عراق، مصر، عربستان سعودی، عمان، ایتالیا و کویت گفت‌وگو کرد و آنان را در جریان مفاد و آخرین تحولات قرار داد و بر مسئولیت آمریکا در قبال اجرای مفاد تفاهم‌نامه و ضرورت توقف کامل حملات اسرائیل علیه لبنان تأکید کرد.
• احزاب و جریان‌های سیاسی نیز بر لزوم حمایت از تیم مذاکره‌کننده و حفظ وحدت ملی در مرحله حساس کنونی تأکید کردند. برای مثال جمعیت ایثارگران انقلاب اسلامی در بیانیه‌ای، تیم مذاکره‌کننده ایران را مورد تأیید رهبری دانسته و بر ضرورت پشتیبانی مردمی از آنان تأکید کرد. احزاب اصلاح‌طلب از جمله حزب ندای ایرانیان و حزب توسعۀ ملی، این تفاهم را فرصتی برای پایان تخاصمات و گشایش اقتصادی دانسته و بر اولویت منافع ملی بر مصالح جناحی تأکید کردند. احزاب موسوم به اعتدالی از جمله حزب کارگزاران و حزب اعتدال و توسعه، با استقبال از توافق، آن را نتیجۀ ایستادگی ملت و تثبیت دستاوردهای میدانی در عرصۀ دیپلماسی ارزیابی کردند و بر لزوم همکاری گسترده در سیاست داخلی تأکید ورزیدند.
• در آستانه امضای این تفاهم‌نامه، تجمعاتی شبانه در تهران و برخی شهرها در انتقاد به رویکرد تیم دیپلماسی کشور شکل گرفت که با حمایت برخی چهره‌های سیاسی و نمایندگان مجلس همراه شد. این تجمعات از دیدگاه برخی تحلیلگران، نماد مقاومت در برابر باج‌خواهی آمریکا تلقی شد. با این حال، پس از انتشار پیام رهبر انقلاب اسلامی ایران که در آن تفاهم‌نامه نه به‌معنای قبول صددرصدی و نه مخالفت صددرصدی، بلکه نوعی قبول مشروط با شروط و نظارت دانسته شد، فضای تجمعات تغییر یافت و مردم با قرائت این پیام، حمایت خود را از موضع رهبری اعلام کردند.

بین‌المللی

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد برای خاتمه جنگ بین ایران و ایالات متحده، با واکنش‌های گسترده‌ای در سطح بین‌المللی همراه بود:

• بیانیه مشترک چهار کشور اروپایی بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا که از این توافق استقبال کرده بود، با پیوستن ۳۵ کشور دیگر از جمله ژاپن، کانادا، استرالیا، کشورهای عضو اتحادیه اروپا و چند کشور دیگر، به بیانیه‌ای گسترده‌تر تبدیل شد. امضاکنندگان این بیانیه، تفاهم‌نامه را فرصتی برای بازگرداندن ثبات منطقه‌ای و تثبیت اقتصاد جهانی ارزیابی و بر لزوم نهایی‌سازی سریع و اجرای جامع توافق تأکید کردند.
• ناتو و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز از این تفاهم‌نامه استقبال کردند. مارک روته، دبیرکل ناتو، آن را گامی مثبت به سوی ثبات منطقه‌ای توصیف کرد و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، بر ضرورت آغاز کار فنی و تدوین گام‌های مشخص برای اجرا تأکید نمود. چین و ژاپن نیز با استقبال از این توافق، بر حمایت خود از صلح و ثبات در منطقه تأکید کردند.
• ارمنستان و جمهوری آذربایجان نیز در بیانیه‌هایی از این تفاهم‌نامه استقبال و از نقش میانجی‌گران منطقه‌ای قدردانی کردند.
• روسیه با استقبال از این تفاهم، بر لزوم پایبندی به آن و جلوگیری از تشدید تنش تأکید و ابراز امیدواری کرد که این توافق به بازسازی اعتماد در منطقه کمک کند.
• عربستان سعودی نیز ضمن تبریک امضای تفاهم‌نامه، بر اهمیت پیشرفت مذاکرات و حل مسائل از طریق دیپلماسی تأکید کرد.
• شیخ نعیم قاسم، دبیرکل حزب‌الله لبنان، ضمن اشاره به شکست پروژه تجاوزکارانه آمریکا و اسرائیل، اعلام کرد که ایران با وجود تحمل فداکاری‌های بزرگ، قدرتمندتر از پیش از جنگ خارج شده و ثابت کرده است که از حقوق خود عقب‌نشینی نخواهد کرد. وی همچنین تأکید کرد که آتش‌بس باید به معنای توقف کامل تجاوز باشد و هرگونه نقض آن را غیرقابل‌قبول دانست.
• شماری از شخصیت‌های سیاسی، دانشگاهی و مذهبی افغانستان با استقبال از امضای تفاهم‌نامه میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا، این توافق را رویدادی مهم در معادلات منطقه‌ای دانسته و آن را نشانه‌ای از تثبیت جایگاه منطقه‌ای ایران ارزیابی کرده‌اند. طالبان نیز ضمن توصیف این توافق به‌عنوان تحولی مثبت، بر لزوم حل مسائل از طریق گفت‌وگو به جای درگیری تأکید کرد.

اسرائیل و آمریکا

اسرائیل به‌عنوان یکی از طرفین درگیر در جنگ، موضعی متفاوت گرفت و دنی دنون، سفیر اسرائیل در سازمان ملل، این توافق را نامناسب توصیف کرد. شبکه سی‌ان‌ان نیز به نقل از منابع آگاه گزارش داد که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، به ترامپ اعلام کرده است که اسرائیل خود را ملزم به رعایت مفاد این توافق نمی‌داند. از طرف دیگر، حملات هوایی و توپخانه‌ای اسرائیل به جنوب لبنان ادامه یافت و در حملات بامداد 19 ژوئن دست‌کم ۱۸ نفر از جمله زنان و کودکان لبنانی جان باختند.

در میان مقامات آمریکایی، واکنش‌ها به این تفاهم‌نامه متفاوت بود. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، با اعلام لغو محاصره دریایی، از دستیابی به توافق پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز خبر داد. با این حال، آدام اسمیت، عضو ارشد دموکرات کمیته نیروهای مسلح مجلس نمایندگان آمریکا، در مصاحبه با شبکه سی‌ان‌ان، در انتقاد از این تفاهم اظهار داشت که برخلاف ادعای ترامپ، این توافق «تسلیم بی‌قیدوشرط» ایران نیست. نانسی پلوسی، رئیس پیشین مجلس نمایندگان آمریکا از حزب دموکرات، نیز در شبکه اجتماعی ایکس با اشاره به توافق دوره اوباما که آن را «ماهرانه» توصیف کرد، نوشت که ترامپ آن توافق را پاره کرد و به جنگی رفت که به قیمت از دست دادن جان ۱۳ سرباز آمریکایی، افزایش قیمت بنزین و امضای شکستی که میلیاردها دلار برای مالیات‌دهندگان هزینه داشته، تمام شده است.

پیامدها

اقتصادی

به روایت رسانه‌ها با امضای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد بهای نفت خام با کاهش حدود ۲درصدی به ۷۵ تا ۷۸ دلار در هر بشکه رسید که بیانگر بازگشت آرامش به بازارهای انرژی و افزایش عرضه نفت بود. به نظر کارشناسان این کاهش قیمت، اگرچه هنوز بالاتر از سطح پیش از جنگ (حدود ۷۰ دلار) قرار دارد، اما نشان‌دهندۀ پایان دورۀ نوسانات شدید قیمتی و بهبود نسبی جریان کشتیرانی در خلیج فارس محسوب می‌شود. دونالد ترامپ نیز اعتراف کرد که اگر توافق نمی‌کردیم ذخایر استراتژیک نفت ۴ هفته دیگر تمام می‌شد. به روایت رسانه‌ها، امضای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد به کاهش قیمت طلا در جهان و همچنین کاهش نرخ ارز و طلا در بازار داخلی ایران نیز منجر شد که به نظر تحلیلگران بیانگر تأثیر مثبت امید به کاهش تنش‌های سیاسی بر انتظارات فعالان اقتصادی بود.

سیاسی

به گزارش رسانه‌ها این تفاهم‌نامه باعث نگرانی مردم اسرائیل شده و گروه‌های سیاسی مخالف و موافق دولت است؛ بر اساس نظرسنجی دانشگاه عبری اورشلیم، ۹۲درصد از اسرائیلی‌ها ایران را پیروز میدان می‌دانند و اکثریت مردم دیدگاه منفی نسبت به توافق ایران و آمریکا دارند و بر این باورند که حمله به ایران، امنیت بلندمدت اسرائیل را تضعیف کرده است. با وجود ادعاهای پیروزمندانۀ بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، مبنی بر موفقیت در ایجاد تغییرات در ایران و تحمیل خسارت‌های سنگین به این کشور، گروه‌های سیاسی مخالف و موافق دولت در اسرائیل همگی مخالف مذاکرات ایران و آمریکا هستند و به‌همین دلیل محبوبیت نتانیاهو به‌شدت کاهش یافته و به نظر تحلیلگران با روند فعلی، آیندۀ سیاسی او در انتخابات آتی چندان روشن به نظر نمی‌رسد. همچنین حدود نیمی از مصاحبه‌شوندگان در نظرسنجی‌ها معتقدند که اسرائیل باید به جنگ با ایران بازگردد تا تهدیدات را برای همیشه از سر خود بردارد.

آغاز رسمی مذاکرات

• با وجود برنامه‌ریزی برای برگزاری دور جدید مذاکرات ایران و آمریکا در روز جمعه ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش در سوئیس، این نشست به‌دلیل تداوم حملات گسترده اسرائیل به جنوب لبنان و نقض آتش‌بس، از سوی ایران لغو و سفر هیأت ایرانی به تعویق افتاد. با این حال، هیأت مذاکره‌کننده ایران روز بعد (۳۰ خرداد) با هدف پیگیری اجرای تعهدات طرف آمریکایی و تأکید بر توقف کامل جنگ در لبنان به‌عنوان پیش‌شرط آغاز مذاکرات توافق نهایی و پذیرش آن از سوی آمریکا، به سوئیس رفتند.
• نخستین نشست رسمی مذاکرات میان ایران و آمریکا با عنوان نشست دریاچه لوسرن بعدازظهر ۳۱ خرداد ۱۴۰۵ش در بورگن اشتوک سوئیس آغاز شد. ریاست هیأت ایرانی را محمدباقر قالیباف رئیس مجلس شورای اسلامی و هیأت آمریکایی را جی‌دی ونس معاون رئیس‌جمهور آمریکا، بر عهده داشتند و شهباز شریف نخست‌وزیر پاکستان و شیخ محمد بن عبدالرحمان آل ثانی نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر به‌عنوان میانجی حضور داشتند. ونس این نشست را «تاریخی» خواند، در حالی که ترامپ هم‌زمان تهدید کرد در صورت توقف‌نکردن اقدامات نیروهای نیابتی ایران در لبنان، ضربۀ سختی خواهد زد. سخنگوی ایران نیز بر اجرای تعهدات آمریکا از جمله توقف کامل جنگ در لبنان به عنوان پیش‌شرط آغاز مذاکرات تأکید کرد.
• در پایان دور اول مذاکرات سوئیس، توافقاتی از جمله ایجاد سازوکار نظارتی «واحد کنترل منازعه» با حضور ایران برای تثبیت آتش‌بس در لبنان، تثبیت حاکمیت ایران بر تنگۀ هرمز از طریق ایجاد خط تماسی و نیز صدور اسناد رفع تحریم‌های نفتی، پتروشیمی و مشتقات توسط وزارت خزانه‌داری آمریکا به مدت ۶۰ روز حاصل شد. همچنین یادداشت تفاهم اجرای آزادسازی اموال بلوکه‌شدۀ ایران میان ایران و قطر به امضا رسید و مقرر شد کارگروه‌های سه‌گانه پس از اجرای کامل بند ۱۳ تفاهم‌نامه فعالیت خود را آغاز کنند.

چالش‌ها

تحلیلگران یکی از چالش‌های اساسی در مسیر رسیدن و اجرای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را تداوم نقض آتش‌بس توسط اسرائیل در لبنان می‌دانند که بارها روند مذاکرات را با اختلال مواجه کرده است. با وجود اینکه برقراری آتش‌بس فوری و پایدار در همه جبهه‌ها از جمله لبنان، یکی از شروط اصلی ایران برای آغاز مذاکرات اسلام‌آباد محسوب می‌شد، اسراییل نه تنها از پذیرش این شرط سر باز زد، بلکه با شدت بیشتری به حملات هوایی به مناطق مسکونی جنوب لبنان ادامه داد. در نشست بورگن‌اشتوک سوئیس، سخنگوی تیم مذاکره‌کننده ایران تصریح کرد که آغاز مذاکرات برای توافق نهایی، منوط به اجرای بندهای ۱، ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ تفاهم‌نامه به‌ویژه بند ۱؛ خاتمۀ جنگ در همه جبهه‌ها شامل لبنان است. به باور تحلیلگران، یکی دیگر از چالش‌های اساسی در مسیر اجرای تفاهم‌نامه، بی‌اعتمادی عمیق و دیرپای میان ایران و ایالات متحده است که ریشه در سابقۀ نقض تعهدات از سوی واشنگتن، به‌ویژه خروج یک‌جانبۀ دونالد ترامپ از برجام در ۲۰۱۸م علی‌رغم پایبندی کامل ایران به تعهدات خود، دارد. به نظر آنها تکرار تهدیدات نظامی از سوی ترامپ پس از امضای تفاهم‌نامه، نشان‌دهندۀ عدم پایبندی آمریکا به روح توافق است.

منابع

• «آتش‌بس به طرف مقابل تحمیل شد/ اخذ عوارض از کشتی‌های تجاری ادامه دارد / آمریکا در صورت ادامه محاصره دریایی باید با چین وارد جنگ شود». خبرگزاری تابناک. ۲۹ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ تیر ۱۴۰۵.
• «آخرین اخبار از تحولات پس از تفاهم‌نامه؛ سفر هیئت مذاکره کننده ایران به سوئیس»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 30 خرداد 1405ش.
• «آشنایی با جزئیات تفاهم‌نامه اسلام‌آباد»، همشهری آنلاین، 25 خرداد 1405ش.
• ««آغاز آتش‌بس دو هفته‌ای آمریکا و ایران؛ ترامپ: به همه اهداف جنگ رسیدیم، پیشنهاد ایران قابل مذاکره است»، خبرگزاری یورونیوز، تاریخ درج مطلب: ۸ آوریل ۲۰۲۶م». خبرگزاری یورو نیوز. ۸ آوریل ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۶.
• «آغاز آتش‌بس دو هفته‌ای آمریکا و ایران؛ ترامپ: به همه اهداف جنگ رسیدیم، پیشنهاد ایران قابل مذاکره است»، خبرگزاری یورونیوز، تاریخ درج مطلب: ۸ آوریل ۲۰۲۶م.

• «آغاز نشست چهارجانبه ایران، آمریکا، قطر و پاکستان در سوئیس»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 31 خرداد 1404ش.
• «ابتکار پنج ماده‌ای چین و پاکستان برای بازگرداندن صلح و ثبات در منطقه خلیج فارس و خاورمیانه»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 11 فروردین 1405ش.
• «ادامه بمباران لبنان توسط اسرائیل علی‌رغم توافق ایران و آمریکا؛ 18 نفر جان باختند»، خبرگزاری اناتولی، تاریخ درج مطلب: 19 ژوئن 2026م.
• «اسامی هیات ایرانی در سفر به پاکستان برای مذاکره»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 22 فروردین 1405ش.
• «استقبال چهره‌های سیاسی افغانستان از توافق ایران و امریکا»، خبرگزاری سریع، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «اسرائیل دست از نقض مکرر آتش‌بس نمی‌کشد!»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 22 فروردین 1405ش.
• «اعضای تیم‌های مذاکره کننده ایران آمریکا در پاکستان چه کسانی هستند؟»، وب‎سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 20 فروردین 1405ش.
• «اگر توافق نمی‌کردیم ذخایر استراتژیک نفت ۴ هفته دیگر تمام می‌شد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «امام جمعه پاکدشت: توافق اسلام‌آباد محصول ایستادگی ملت ایران است». خبرگزاری فارس. ۲۹ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ تیر ۱۴۰۵.
• «امضای تفاهم نامه نشان دهنده استیصال آمریکا و حامیان او در نبرد با ایران اسلامی است». خبرگزاری رسمی حوزه. ۲۹ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ تیر ۱۴۰۵.
• «امضای تفاهم نامه نشان دهنده استیصال آمریکا و حامیان او در نبرد با ایران اسلامی است»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: 29 خرداد 1405ش.
• «انفجارهای شدید در بامداد جمعه در مرکز تهران»، خبرگزاری دویچه وله، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «انفجارهای شدید در بامداد جمعه در مرکز تهران». خبرگزاری دویچه وله. ۹ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۳ تیر ۱۴۰۵.
• «بازتاب گسترده تفاهم‌نامه ایران و آمریکا/ رسانه ها، افراد و محافل سیاسی چه گفتند؟»، وب‌سایت نور نیوز، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «بازتاب جهانی «تفاهم اسلام‌آباد» | از استقبال محتاطانه اروپا تا نگرانی تل‌آویو»، خبرگزاری شهر آرا، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1404ش.
• «برداشت آزاد احزاب از تفاهم اسلام‌آباد/ حفظ «اتحاد مقدس» حرف مشترک حزبی‌ها»، خبرگزرای ایرنا، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «بورگن‌اشتوک آماده آغاز دیدارهای ایران و آمریکا+ فیلم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 31 خرداد 1405ش.
• «پشت پرده تجمعات شبانه تهران»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 25 خرداد 1405ش.
• «پیام قالیباف پس از اعلام توافق با آمریکا»، وب‌سایت تباناک، تاریخ درج مطلب: 25 خرداد 1405ش.
• «پیام مهم رهبر معظم انقلاب درباره تفاهمنامه روسای جمهور ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «پیروزی قاطع ایران در جنگ رمضان / عزیزی: آمریکا شکست خورد و دو هفته التماس آتش‌بس کرد/شروط پنج‌گانه ایران برای مذاکره با آمریکا / آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار و خروج کامل نظامیان از منطقه». وب‌سایت عدالت پارس. ۱۹ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۳ تیر ۱۴۰۵.
• «تفاهم‌نامه ایران و آمریکا از نگاه یک حقوقدان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 18 ژوئن 2026م.
• «تفاهم‌نامه ایران و آمریکا از نگاه یک حقوقدان». خبرگزاری فارس. ۲۸ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ تیر ۱۴۰۵.
• «تفاهم‌نامه ایران و آمریکا چه تفاوتی با توافق‌نامه دارد و به چه سرنوشتی می‌تواند دچار شود؟». وب‌سایت یورو نیوز. ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۶.
• «تفاهم اسلام‌آباد؛ حاصل اقتدار میدانی و دیپلماسی هوشمند/ شکست فشار حداکثری در قاب یک توافق»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 25 خرداد 1405ش.
• «تفاهم‌نامه پایان جنگ میان ایران و آمریکا نهایی شد؛ ترامپ دستور لغو محاصره دریایی را صادر کردر»»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 14 ژوئن 2026م.
• «تماس تلفنی سران پاکستان و عربستان درباره مذاکرات بین ایران و آمریکا»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 29 خرداد 1405ش.
• «جزئیات طرح ۱۰ بندی پیشنهادی ایران»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 19 فروردین 1405ش.
• ««جزئیات طرح ۱۰ بندی پیشنهادی ایران»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ش.». وب‌سایت یورو نیوز. ۱۹ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۴ خرداد ۱۴۰۵.
• «حمایت مردم از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در چارچوب نظر رهبری»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 18 ژوئن 2026م.
• «حمایت ۳۹ کشور از توافق ایران و آمریکا و آمادگی برای رفع تحریم‌ها»، خبرگزاری موج، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش؛
• خواندن پیام‌‌ رهبر انقلاب در شب ۱۱۰ تجمعات شهرکرد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 18 ژوئن 2026م.
• «خشنودی سیدمحمد خاتمی از ﺗﻔﺎﻫﻢ اﻳﺮان و آﻣﺮﻳﻜﺎ»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 25 خرداد 1405ش.
• «رسانه‌های عبری: ایران در توافق با آمریکا پیروز میدان است»، وب‌سایت شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: 24 خرداد 1405ش.
• «رویترز: طلا در انتظار جزئیات توافق آمریکا و ایران کاهش یافت/ قیمت فلز زرد ۰.۱۴ درصد کاهش یافت و به ۴۳۲۵.۲ دلار برای هر اونس رسید»، وب‌سایت روزنامۀ انتخاب، تاریخ درج مطلب: 27 خرداد 1405ش.
• «سقوط بیشتر قیمت نفت همزمان با امضای توافق پایان جنگ ایران توسط ترامپ و پزشکیان»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: 18 ژوئن 2026م.
• رضایی، امیرمهدی، «صلح یا استراحت بین دو نیمه: تاملی بر یادداشت تفاهم اسلام آباد»، وب‌سایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «ژیار گل، خبرنگار اعزامی بی‌بی‌سی فارسی به اسرائیل می‌گوید»، صحفه بی بی سی در ایکس، تاریخ بازدید: 31 خرداد 1405ش.
• «طالبان: توافق ایران و آمریکا تحول مثبت است»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 26 خرداد 1405ش.
• «گسترش حمایت جهانی از توافق ایران و آمریکا؛ ۲۵ کشور به بیانیه اروپا پیوستند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 26 خرداد 1405ش.
• «متن یادداشت تفاهم اسلام‌آباد بین جمهوری اسلامی ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 27 خرداد 1405ش.
• «مذاکرات مقامات ارشد ایران و آمریکا در سوئیس»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 1 تیر 1405ش.
• مرعشی: تفاهمنامه اسلام‌آباد نمادی از پایداری و اقتدار ایران است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «موسویان: اقیانوسی از بی‌اعتمادی میان تهران و واشنگتن وجود دارد»، وب‌سایت تجارت نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 تیر 1405ش.
• « میانجی اصلی بین ایران و آمریکا کدام کشور است؟/ معاون دفتر پزشکیان: همه منطقه و حتی عربستان هم کمک‌هایی می‌کنند»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 27 خرداد 1405ش.
• «نتانیاهو از پیروزی می‌گوید اما بیشتر اسرائیلی‌ها ایران را پیروز می‌دانند»، وب‌سایت بی بی سی فارسی، تاریخ درج مطلب: 1 تیر 1405ش.
• «نعیم قاسم: ایران از جنگ، قوی‌تر خارج شد»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 31 خرداد 1405ش.
• «واکنش بازارها به امضای تفاهم‌نامه ایران و آمریکا/ دلار ریخت/ قیمت طلا و سکه کاهش یافت»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «واکنش پزشکیان به امضای تفاهم اسلام آباد: این یک سند تاریخی و پیامی از ایران مقتدر است»، خبرگزاری شهر آرا، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «واکنش روحانی به امضای تفاهم نامه ایران و آمریکا/ تمجید از صلابت، درایت و حکمت رهبر معظم انقلاب»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «واکنش روسیه به امضای تفاهم‌نامه میان ایران و آمریکا»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 14058ش.
• «واکنش‌ها در ایران به تفاهم‌نامه ایران و آمریکا؛ از حمایت دو رئیس جمهور سابق تا «سکوت آن یک نفر»»، وب‌سایت بی بی سی فارسی، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
• «واکنش‌های جهانی به یادداشت تفاهم اسلام‌آباد»، خبرگزرای فارس، تاریخ درج مطلب: 19 ژوئن 2026م.
• «ونس در آغاز مذاکره با ایران: این یک نشست تاریخی است»، وب‌سایت بی بی سی فارسی، تاریخ درج مطلب: 31 خرداد 1404ش.
• «هدف پاکستان از میانجی‌گری میان ایران و آمریکا چیست؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 2 اردیبهشت 1405ش.
• «یادداشت تفاهم اسلام‌آباد؛ پلی میان توقف درگیری و توافق نهایی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 30 خرداد 1405ش.
• «۵ نکته مهم توافقات انجام‌شده بیانیه پایانی دور اول مذاکرات سوئیس»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 22 ژوئن 2026م.
• «747 مصدوم و 201 شهید تاکنون/ 24 استان مورد اصابت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.

«747 مصدوم و 201 شهید تاکنون/ 24 استان مورد اصابت». خبرگزاری تسنیم. ۹ اسفند ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۴ خرداد ۱۴۰۵.

• Iran receives a US ceasefire plan, officials say, as strikes batter the Middle East," The Washington Post, March 25, 2026.
• "Iran receives a US ceasefire plan, officials say, as strikes batter the Middle East". AP News (به انگلیسی). March 25, 2026. Retrieved 25 June 2026.
• "The Diverging U.S. and Israeli Goals in Iran Are Making the Endgame Even Murkier'", Carnegie Endowment, Date posted: 20 march 2026.
• ""The Diverging U.S. and Israeli Goals in Iran Are Making the Endgame Even Murkier". Carnegie Endowment (به انگلیسی). 25 March 2026. Retrieved 25 June 2026.
• "US 'very close' to meeting main goals in Iran, White House says, as Tehran rejects peace plan". BBC News (به انگلیسی). March 25, 2026. Retrieved 25 June 2026.
• "US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran". Al Jazeera (به انگلیسی). 28 Feb 2026. Retrieved 25 June 2026.
• "Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline". Politico website (به انگلیسی). April 8, 2026. Retrieved 25 June 2026.