مادر

مادر؛ زن داری پیوند زیستی یا اجتماعی با کودک و متصدی جایگاه مادری.

مادر در عربی به‌معنای «ام» است؛ مفهومی که فراتر از معنای زیستی زایندگی صرف را در بر می‌گیرد و انواع گوناگونی چون مادر زیستی، جانشین، رضاعی، ناتنی و معنوی را شامل می‌شود. مادر در فرهنگ‌‌ها و ادیان مختلف از منزلت والایی برخوردار است. نقش مادر در دوران بارداری و شیردهی و نیز جایگاه محوری او در نهاد خانواده، از موضوعات مهم در مطالعات جنسیت و خانواده به‌شمار می‌رود. بازتاب منزلت مادر در فرهنگ‌های باستانی و آیین‌های اعتقادی (از جمله اسلام، مسیحیت، یهویدیت و بودیسم) و آثار ادبی و هنری نشاندهندهٔ جایگاه نمادین او به‌عنوان مایهٔ آرامش، باروری و تداوم حیات است. در نظام حقوقی اسلام، حق مادر سنگین‌ترین حقوق دانسته شده و مادر از چنان جایگاهی برخوردار است که نیکی کردن به او در ردیف پرستش خداوند قرار گرفته است؛ قرآن نیز از زنانی چون مادر مریم، خود مریم و فاطمه زهرا به‌عنوان مادران نمونه یاد و ستایش کرده است.

تعریف

مادر واژهٔ فارسی است که معادل عربی آن «اُم» است و به زنی اطلاق می‌شود که فرزندی به‌دنیا آورده باشد. این واژه در منابع لغت به‌معنای مام، والده و زن فرزنددار به‌کار رفته و در زبان فارسی افزون بر معنای زیستی به‌معنای زمین، اصل و نخستین نیز آمده است. اصطلاحاتی مانند مادرخوانده، مادر رضاعی (شیری)، نامادری و مادربزرگ در فرهنگ فارسی‌ رایج‌اند. این واژه با معانی استعاری از جمله در ترکیب «مادر وطن» نیز به‌کار رفته است. در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر با واژه‌هایی از قبیل؛ مامان در فارسی عامیانه، انا یا آنا در ترکی، دا در لری، مار یا مائار در گویش گیلکی و آبه یا آیه در گویش هزارگی، بیان می‌شود.

در اصطلاح، مادر به زنی گفته می‌شود که پرورش فرزند را در دوران بارداری و پس از آن بر عهده دارد. از منظر فقهی، مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد شده و به‌همین سبب صاحب منزلت مادری می‌شود. در آیات قران، مادر به سه‌ گونهٔ زیستی، اجتماعی و رضاعی به‌کار رفته است.

در برخی منابع، مفهوم مادر با واژهٔ زن مرتبط دانسته شده است. بر اساس این دیدگاه، واژهٔ زن از مصدر زاییدن گرفته شده و واژه زندگی نیز از همین مصدر است؛ در مقابل، واژهٔ مرد از مصدر مردن بوده و واژه‌های میرا و مرگ از دیگر مشتقات این مصدرند. برپایهٔ این رویکرد؛ هرچند باروری زن با مشارکت مرد صورت می‌گیرد؛ اما زایندگی -که از آن به «فرایند رازآلود» تعبیر می‌شود- در کالبد زن تجلی می‌یابد و امتیاز زن نیز در مادر بودن و مادر شدن او نهفته است. برخی پژوهشگران معاصر، میان دو مفهوم مادر شدن و مادر بودن تفاوت قایل شده و معتقدند؛ «مادر بودن» استعداد درونی و ذاتی در زنان است که بر قواعد و سازوکارهای زیستی استوار است، حال آنکه «مادر شدن» بر محور آگاهی و انتخاب شکل می‌گیرد.

برخی قرآن پژوهان، با رویکرد تمدنی به مفهم «ام» نگرسته و معتقدند، این واژه با واژهٔ امت -به‌معنای قصد و مقصد- مرتبط است. بر اساس این تحلیل، در مفهوم «ام» بر خلاف «والده» بعد زایندگی مطرح نیست، بلکه جنبه مقصد و مقصود و ملجأ بودن مادر نسبت به فرزندان برجسته می‌شود که به مادر اجتماعی یا معنوی اشاره دارد.

انواع مادر

برپایه پژوهش‌های انجام شده مفهوم مادر بر اساس معیارهای زیستی و حقوقی به انواع زیر تقسیم شده است:

مادر زیستی

به زنی که نوزاد را از طریق بارداری به ‌دنیا ‌می‌آورد مادر زیستی گفته می‌شود. بر اساس یافته‌های پزشکی، دوره مطلوب باروری زنان معمولا بین 17 تا 25 سالگی است و از حدود سی‌سالگی به بعد، توان‌ باروری‌ زن‌ به‌تدریج کاهش‌ یافته و باقطع قاعدگی‌ دوران یائسگی‌ اتفاق‌ می‌افتد. بر پایه پژوهش‌های علمی، هر سلولی انسان دارای 23 جفت كروموزم است كه 22 جفت آن در زن و مرد یکسان است؛ جفت بیست‌وسوم در زنان XX و در مردان XY است. وجود كروموزم Y موجب تمایز جنين به سمت جنس مذکر می‌شود. از نظر ساختار ژنتیکی، كروموزوم Y برای انجام کارکردهای خود به كروموزوم X وابسته است و انسان صرفا با كروموزوم Y به وجود نمي‌آيد، در حالی که این وابستگی در جهت عکس صادق نیست و كروموزوم‌هاي X به كروموزوم‌هاي Y نيازی ندارند. بر همین اساس، برخی پژوهشگران، زن را در حوزه تولید مثل، «جنس پايه» و مرد را «جنس فرعي» نامیده‌اند.

مادر جانشین

مادر جانشین یکی از روش‌های جدید باروری کمکی است که در آن زنی که هیچ وابستگی ژنتیکی با جنین ندارد، جنین متعلق به زوج دیگری را در رحم خود پرورش داده و پس از به دنیا آوردن به زوج نابارور تحویل می‌دهد. در این چارچوب، به زن حامل، «مادر جانشین» و به زوج صاحب جنین «والدین حقیقی» گفته می‌شود. هرچند رابطه میان مادر مادر جانشین با جنین موقتی است؛ اما اغلب زنان در دوران بارداری، به‌ویژه در هنگام زایمان، دچار وابستگی عاطفی به نوزاد می‌شوند.

دیدگاه فقهی؛ در باره جایگاه شرعی مادر جانشین اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی پژوهشگران، با استناد به آیه 2 سوره مجادله، احتمال داده‌اند که مادر جانشین از منظر شرعی مادر نوزاد محسوب شود؛ در مقابل گروه دیگر از فقها، دلالت این آیه را برای اثبات این حکم کافی نمی‌دانند و با استناد به ادله شرعی دیگر زن صاحب تخمک را مادر حقیقی و مادر جانشین را در حکم مادر رضاعی تلقی می‌کنند.

مادر اجتماعی

مادر اجتماعی مفهوم فراتر از مادر زیستی بوده و به زنانی اطلاق می‌شود که بر اساس پیوندهای شرعی، عرفی یا معنوی، دارای جایگاه مادر می‌شوند که از مصادیق برجسته آن می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

• مادر رضاعی: در اسلام، نهادی به‌نام رضاع وجود دارد؛ نوعی قرابت که از طریق شیرخوردن کودک با رعایت شرایط خاص شرعی میان او و دایه‌اش و به تبع آن با وابستگان دایه از جمله شوهر و فرزندان او پدید می‌آید. قرابت رضاعی بر اساس فقه اسلامی و قانون مدنی ایران از حیث حرمت نکاح در حکم قرابت نسبی است؛ هرچند موجب تحقق ارث نمی‌شود. مادر رضاعی در اسلام از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است؛ چنان‌که پیامبر اسلام نسبت به حلیمه مادر رضاعی خویش احترام قایل بوده و او را تکریم می‌کرد.
• مادر ناتنی؛ هرچند شامل مادرخوانده (زنی که کسی او را به مادری قبول کند) نیز می‌شود؛ اما رایج‌ترین مصداق آن «نامادری» است؛ زنی که با پدر کودک ازدواج کرده و نقش مهمی در تربیت او ایفا می‌کند. تصویر ذهنی از نامادری امر فرهنگی بوده و در بیشتر جوامع منفی است؛ با این‌حال اسلام، نامادری را تکریم کرده و سزاوار احترام می‌داند. بر مبنای روایتی، امام سجاد از بیم این‌که مبادا با برداشتن لقمه‌ای که ممکن است نامادری‌اش به آن چشم دوخته، موجب رنجش او شود، سعی داشت با وی بر یک سفره ننشیند.
• مادر معنوی: در قرآن از همسران پیامبر با عنوان «ام‌المؤمنین» یاد شده است که نشان‌دهنده جایگاه مادرانه آنها برای امت اسلام است. مادر معنوی در این کاربرد به‌معنای مرجع و ملجأ مردم بودن است. برخی پژوهشگران با استناد به روایاتی که محمد و علی را پدران امت معرفی می‌کنند، بر این باورند که تعبیر پیامبر از دخترش فاطمه به «ام‌ابیها»- همانگونه که بیانگر جایگاه او به‌عنوان تکیه‌گاه پدرش است- به‌معنای مادر معنوی بودن فاطمه برای امت اسلامی نیز است. از دیدگاه برخی محققان؛ همسران پیامبر به‌واسطه همسری با ایشان به این مقام ارتقا یافتند؛ اما فاطمه به‌دلیل ویژ‌گی‌های شخصیتی خود، مادر معنوی پیامبر و به‌تبع آن مادر معنوی امت اسلامی نیز به‌شمار می‌آید.

نقش‌های مادر

نهاد مادر با نهاد مادری متفاوت است. مادری به تقسیم کارجنسیتی زن مانند مراقبت و پرروش فرزند اشاره دارد؛ تقسیم‌کاری که از منظر پارسونز، منطبق با تمایز زیست‌شناختی میان دو جنس بوده و متناسب با ویژگی‌های زیستی و روانی زنان معنا می‌یابد؛ اما نقش مادر ناظر به وظایف زیستی زن است که مهم‌ترین آنها عبارتند از: باروری و شیردهی:

• نقش بارداری: بر اساس آموزه‌های دینی، مادر در دوره بارداری تنها واسطه منفعل در شکل‌گیری فرزند نیست؛ بلکه حالات اخلاقی مادر در سرشت فـرزند مؤثر است. نوع تغذیه مادر در هویت جنسیی فرزندان نقش داشته، شقاوت و سعادت فرزند در شکم مادر پايه‌گذاري می‌شود. طبق این منابع، تولد پاکیزه و برخورداری مادر از عفت و طهارت فکر از عوامل خوشبختی فرزند است. بر پایه برخی منابع، مصرف كندر توسط زنان باردار، جنین پسر را پاكدل، دانشمند و دلير و جنین دختر را خوش‌اخلاق و زيبا می‌سازد.
• نقش شیردهی: مادران در دوران شیردهی نیز صرفا واسطه انتقال شیر به کودک نیستند، بلکه به‌عنوان کانون محبت، نقش بنیادین در تربیت وی ایفا می‌کنند. مرتضی مطهری بروجود تفاوت میان شیر مادر با شیر خشک، شیر گاو و یا شیر زن دیگر، تأکید دارد. در منابع روایی تصریح شده است که هیچ شيري براي کودک با برکت‌تر از شير مادر نيست.

جایگاه مادر در فرهنگ‌ها و ادیان

مادر در میان اقوام گوناگون باستانی از منزلت ویژه‌ای برخوردار بوده و آیین‌های اعتقادی نقش برجسته‌ای در تقدیس مادر داشته‌اند:

1. جایگاه مادر در میان اقوام باستانی

• در ایران باستان در دوره‌ای از تاریخ، نظام مادرشاهی رواج داشته و نسب افراد از طریق مادر تعیین می‌شد؛
• در مصر باستان؛ پسران به‌جای انتساب به پدر، خود را با نام مادرشان معرفی می‌کردند. بزرگان جامعه نیز معمولا تصویر مادران خود را در آرام‌گاه‌های‌شان نقش می‌زدند تا یاد او را همواره همراه خود داشته باشند؛
• در آتن باستان، زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبوده و توجه جدی به آن‌ها نمی‌شد؛ اما با مادر شدن، منزلت آن‌ها ارتقا می‌یافت و جشن‌هایی نیز به‌منظور بزرگداشت مقام مادر برگزار می‌شد؛
• در چین باستان، مادر از جایگاهی والا برخوردار بود. این احترام در افسانه «هاکوگا» بازتاب یافته است؛ بر اساس این روایت، هاکوگا هر روز تازیانه مادرش را بی‌هیچ ناله‌ای تحمل می‌کرد؛ اما هنگامی که مادرش سالخورده شد و دیگر توان وارد کردن ضربه‌های شدید را نداشت، هاکوگا برای ناتوانی او گریست؛
• در دوران جاهلیت نیز زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبودند؛ اما با مادر شدن، منزلت والایی می‌یافت؛ چنان‌که به باور آنان، زن قابل جایگزینی بود؛ اما مادر را نمی‌شد جایگزین کرد.

2. جایگاه مادر در آیین‌های اعتقادی

مادر در بیشتر آیین‌های اعتقادی جایگاهی والا دارد و احترام به او در آموزه‌های دینی گوناگون مورد تأکید قرار گرفته است:

• در آیین بودایی، فرزندان موظف به احترام به والدین‌اند و این احترام، زمینه‌ساز پیشرفت دنیوی دانسته می‌شود. بر پایهٔ آموزه‌های بودا، فرزند هرگز نمی‌تواند دین خود را نسبت به مادر ادا کند، زیرا او بیشترین رنج را برای فرزندانش متحمل شده است؛ از این‌رو احترام به مادر حتی از احترام به مقام‌های بلندپایهٔ بودایی نیز واجب‌تر شمرده می‌شود. بی‌احترامی به مادر در این آیین پیامدهایی ناگوار در پی دارد.
• زن در هندوئیسم به‌عنوان مادر مقام والایی دارد حتّی جایگاه وی برجسته‌تر از معلّم یا پدر دانسته می‌شود.
• در آیین کنفوسیوس، اطاعت از پدر و مادر یکی از اصلی‌ترین آموزه‌ها به‌شمار می‌رود.
• در میان زرتشتیان، روزی به‌عنوان روز زن جشن گرفته می‌شد؛ در این روز مادران از فرزندان خود هدایایی دریافت می‌کردند.
• در آیین یهود، یهودی‌بودن فرد از طریق مادر به ارث می‌رسد. برخی پژوهشگران بر پایهٔ همین جایگاه، احتمال وجود مادرسالاری در این آیین را مطرح کرده‌اند؛ با این حال، پژوهش‌های معتبرتر این نقش را محدود به حوزهٔ خانواده می‌دانند.
• در مسیحیت، برخی پژوهشگران، فراوانیِ نقاشی‌های مریم به همراه فرزندش عیسی مسیح را نشانه‌ای از جایگاه رفیع مادر در این آیین می‌دانند.
• در اسلام، مادران دارای مقام رفیع و مستحق پاداش‌‌های عظیم معنوی دانسته می‌شوند، تا جایی که نیکی به مادر در ردیف پرستش خداوند قرار گرفته است.

برپایه برخی آموزه‌های اسلام، خدمت‌گزاری فرزند به مادر نسبت به پدر، لازم‌تر، حقّ مادر بر گردن فرزند بیشتر و وظیفه فرزند نسبت به مادر سنگین‌تر است و دلیل این ترجیح زحمات بیشتری مادر شمرده می‌شود؛ از منظر رسول خدا، اگر انسان عمری مادرش را خدمت کند معادل یک روزی که در رحم او بوده است، نمی‌شود؛ در قرآن برخی زنان از جمله مادر مریم، حضرت مریم و فاطمه زهرا به‌عنوان مادران نمونه ستایش شده‌اند.

بازنمایی مادر در اسطوره و شعر

مادر به‌دلیل جایگاه محوری که در فرهنگ جوامع دارد به گونه‌های مختلف در ادبیات اسطوره‌ای و شعری بازنمایی شده است:

بازنمایی مادر در ادبیات اساطیری

ادبیات اساطیری از جنبه الوهی شامل «ایزدبانوان مادر» شده و از بعد غیر الوهی ناظر به «مادران اساطیری» است: برخی محققین؛ پرستش ‌ایزدبانوان را همزمان با ساختار اجتماعی مادرسالاری در جوامع نخستین می‌دانند که تا هـزارهٔ سـوم قبل از میلاد رواج داشته است. به باور مری دیلی؛ مسیحیت با تبدیل کیش خدای مؤنث به پرستش خدای پدر، در واقع فرافکنی ایدئولوژی مردسالارانه بر قلمرو الوهیت انجام داد. به‌ گزارش پژوهشگران، در عصر باستان ایزدبانوانی مورد پرستش قرار می‌گرفتند که می‌توانند نمودهای از بازنمایی مادر در فرهنگ آن دوران تلقی شود؛ برای نمونه در مصر باستان، ایزدبانو ایزیس به‌عنوان مادر هستی تقدیس می‌شد. یونانیان، الهه‌هایی چون هرا و دمتر را می‌پرستیدند. چینی‌ها معتقد بودند که مرد باید در خانه، بر روى زمین با همسرش درآمیزد تا «مادر زمین» او را بارور کرده و ارواح نیاکان مادرى در جنین حلول کنند؛ در ایران باستان نیز آناهیتا، به‌عنوان مادر هستی ستایش می‌شد.

از جنبه غیر الوهی، در اساطیر یونانی، دو سیمای متضاد از مادر بازنمایی شده است؛ سیمای نخست؛ مادرانی بی‌رحم‌اند که برای انتقام‌ از همسر خویش، از قربانی کردن فرزندان خود نیز دریغ نمی‌‌کنند که نمونه این سیما در روایت مدیا بازتاب یافته است. سیمای دوم، تصویر مادر فداکار است که برای نجات فرزند خـود تلاش می‌کند. در اساطیر ایرانی؛ مادران، اغلب با ویژگی‌های مثبت اسطوره‌سازی شده‌اند؛ در این نظام اساطیری؛ زیبایی، زایندگی و خانه‌داری از ویژگی‌های اصلی زن مطلوب شمرده می‌شوند؛ لذا زن بدسرشت همچون سودابه، بسامد اندکی در این بازنمایی دارد. در مقابل غالب مادران اسطوره‌ای، به خردمندی متصف‌اند؛ آنان با ایفای نقش صلح‌جویی، می‌کوشند از بروز درگیری در خانواد جلوگیری کنند. نمونه آن را می‌توان در تراژدی‌های سیاوش و افراسیاب و گشتاسب و اسفندیار و کوشش فرنگیس و کتـایون در جلوگیری و مدیریت آن تقابل مشاهده کرد.

بازنمایی مادر در شعر فارسی

مضمون ستایش مادر یکی از بن‌مایه‌های پایدار در شعر و نثر فارسی است و اغلب با مفاهیمی چون مهر، صبر و ایثار پیوند می‌خورد. این مضمون در آثار شاعران بازتاب گسترده‌ای یافته است؛ از جمله: سنایی غزنوی، مادر را نماد محبت اصیل و دایه را نمودی از محبت عاریتی دانسته و با استفاده از این استعاره، تمایز میان این دو نوع محبت در عرفان را نشان می‌دهد؛ عطار نیز مادر را نماد اصالت و دایه را نمودی سایه تلقی کرده و رسیدن به خورشید را گذشتن از سایه می‌داند؛ پروین اعتصامی به اهمیت جایگاه مادر در خانواده و جامعه‌پذیری دختر به‌عنوان مادر فردا، اشاره دارد؛ فروغ فرخزاد در شعری با محوریت فقدان مادر، احساس تنهایی ناشی از این دست دادن را بازتاب می‌دهد و مهدی‌سهیلی در بیتی که در فرهنگ عامه نیز رواج یافته است، نگاه مادر را برتر از تمام دارایی‌های مادی توصیف می‌کند: «مرا گر دولت عالم ببخشند- برابر با نگاه مادرم نیست».

منابع

• قرآن کریم
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• ابن‌بابويه، محمّد، من لايحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
• «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 14 تیر 1389ش.
• احسانی، محمد، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۹ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۹ آبان ۱۳۹۷ش.
• «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش.
• آموزگار، ژاله، «آیت‌های مهربانی در اساطیر ایران»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 18 آبان 1397ش.
• امینی، فریده، «خوشهٔ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، نشریهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش.
• انصاریان، حسین، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حسین انصاریان، تاریخ بازدید مطلب: 25 تیر 1405ش.
• «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
• پیرمرادیان، مصطفی، اصلاحی، متین‌السادات و اصلاحی، مهشیدالسادات، «مقایسه وضعیت زن در دوره جاهلیت و بعد از اسلام»، فصلنامه تاریخ نو، شمارهیازدهم، تابستان ۱۳۹۴ش.
• «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مرداد ۱۳۹۱ش.
• توکلی، نسرین، «زن در ادیان ابراهیمی (اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، در پرتال امام خمینی، تاریخ درج: ۵ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.
• «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۳۹۹ش.
• جعفری، حسین‌علی و دادفر، سحر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، سال چهارم، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۲ش.
• ﺟﻮاﻫﺮي، ﺑﻬﺎره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید ﺑﺮ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺑﺎﺳﺘﺎنﺷﻨﺎﺳﺎنة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، زن در ﻓﺮﻫنگ و ﻫﻨﺮ، دورة 3، ﺷﻤﺎرة 2، زﻣﺴﺘﺎن 1390ش.
• جواهری، بهاره، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستان‌شناسانه دوره امپراطوی جدید (۱۰۰۰–۱۵۰۰ق. م)»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۳، شماره ۲، زمستان ۱۳۹۰ش.
• حرعاملى، محمد بن حسن، تفصيل وسائل الشيعة،‌ قم، مؤسسه آل‌البيت، ‌1409ق‌.
• حسینی، سید غلامحسین، « تفاوت‌های بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، در کتاب نقد، شماره 17، 1379ش.
• خاوری، محمدجواد، «هزارگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت وطن ادب، تاریخ بازدید: ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• رجالی، محسن و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، دوره 13، شماره پیاپی 36، پاییز 1391ش.
• زمانی، مهدی، «پوشش زن در ایران باستان»، خردنامه، شماره 8، بهار 1391ش.
• «زیباترین شعرها برای مادر»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب:27 مرداد 1401ش.
• صدوق، محمّد‌، علل الشرائع، قم، كتابفروشى داورى، 1386ق.
• طبرسی، رضى‌الدين، مكارم الأخلاق‏، قم، رضى‏،1370ش.
• طیبی، ناهید و علیپور، فاطمه، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، سال دهم، شماره نوزدهم، پاییز و زمستان 1402ش.
• عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، در فصلنامه علمی‌پژوهشی زن و فرهنگ، سال پنجم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
• عزیزی‌فر، امیرعباس و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی (برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم)»، متن‌شناسی ادب فارسی، سال چهاردهم، شمارة1، بهار 1401ش.
• «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ دریافت مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ش.
• عفتی، قدرت الله، «مادر و مادری در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت پرتال جامع امام خمینی، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
• «عقاید و باورهای ابتدایی چینیان باستان»، وب‌سایت طهور، تاریخ بازدید مطلب: 9 اردیبهشت 1404ش.
• «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وب‌سایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، تاریخ درج مطلب: 17 اسفند 1400ش.
• قادرزاده، امید و محمدی، دنیا، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، پژوهش‌نامه زنان، سال 16، شماره 2، تابستان 1404ش.
• قاسم‌پور، فاطمه، «مقایسه تطبیقی نقش‌های جنسیتی در رویکرد اسلامی و جامعه‌شناختی، در پژوهش‌های اجتماعی اسلامی»، سال 24، شمار 118، پاییز و زمستان 1397ش.
• قائم‌مقام فراهانی، ناهیدالسادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، در دو فصلنامه هفت آسمان، دوره پانزدهم، شماره شصت، اسفند ۱۳۹۲ش.
• «لیست کاملی از خدایان و الهه‌های یونانی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید مطلب: 24 فروردین 1404ش.
• «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «مادر، واژه‌ای به وسعت هستی»، وب‌سایت خبرگزاری پیک آفتاب، تاریخ بازدید مطلب: 25 تیر 1405ش.
• مالیار، ناصر، «تقسیم کار جنسیتی»، در فصلنامه پوهنتون خصوصی غالب، کابل، شماره 2، 1394ش.
• محمدي، مسلم، «تحليل تفاوت‌هاي جنسيتي زن و مرد در علوم تجربي و آموزه‌هاي ديني»، در دوفصلنامه انسان‌پژوهي ديني، سال دهم، شماره 29، بهار و تابستان 1392ش.
• معتکف، فریده، «آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران»، فصلنامه پیمان، شماره 38، سال 1385ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی؛ تهران: امیرکبیر، چ21، 1383ش.
• ملک احمدي، حليمه و دیگران، «پديدارشناسي تجربيات مادران جايگزين در زمينة اجارة رحم»، مطالعات زن و خانواده،دوره 1، شماره 2، مهر 1392ش.، صفحه 135-153
• موسویان اصل، مریم، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، فصلنامه علمی ـ تخصصی فرهنگ پژوهش،شماره 46 ، تابستان 1400ش.
• «نقش و جایگاه مادر در ادبیات ایران»، وب‌سایت جام‌جم‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: 11اردیبهشت 1392ش.
• نوری، اعظم، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
• نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
• هاشمی، خدیجه، «مقایسه تطبیقی «منزلت زن» در الهیات فمینیستی ودکترین مهدویت»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های تخصصی امام مهدی (عج)، تاریخ بازدید مطلب: 14 تیر 1405ش.
• وثوقی، منصور و فرشادی، فرزانه، «معناي مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصري، عصر قاجار از منظر جامعه شناسي با رويكرد تفسيري»، نامه انسان‌شناسی، سال پانزدهم، شماره27، پاییز و زمستان1397ش.
• وجدانى‌فخر، قدرت‌الله، الجواهر الفخرية في شرح الروضة البهيه، قم، سماء قلم، 1426ق.
• «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش.
• یدالله‌پور، معصومه، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۳ش.