سید مجتبی خامنه‌ای

سیدمجتبی خامنه‌ای؛ سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران.

سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای (زادهٔ ۱۷ شهریور ۱۳۴۸ش) روحانی شیعۀ ایرانی و سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران است. او فرزند دوم سیدعلی خامنه‌ای، دومین رهبر جمهوری اسلامی و از مدرسان شناخته‌شده در حوزهٔ علمیه قم به‌شمار می‌رود که سال‌ها در حوزهٔ علمیه قم به تدریس فقه و اصول در سطح درس خارج، اشتغال داشته است. در برخی گزارش‌ها از مشارکت او در فعالیت‌های علمی، مشورتی و مطالعاتی مرتبط با مسائل حکمرانی نیز یاد شده است. پس از ترور سیدعلی خامنه‌ای در 9 اسفند ۱۴۰۴ش، مجلس خبرگان رهبری او را به‌عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران انتخاب کرد. انتخاب وی بازتاب‌های گسترده‌ای در رسانه‌ها و محافل سیاسی داخلی و بین‌المللی داشت و دربارهٔ نقش، جایگاه و پیشینهٔ او دیدگاه‌ها و ارزیابی‌های متفاوتی مطرح شده است.

زندگی‌نامه

تولد و کودکی

سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای در ۱۷ شهریور ۱۳۴۸ش در مشهد متولد شد. او دومین فرزند از شش فرزند سیدعلی خامنه‌ای و منصوره خجسته باقرزاده است. دوران کودکی و نوجوانی وی هم‌زمان با فعالیت‌های سیاسی پدرش در جریان مبارزه با حکومت پهلوی سپری شد. او پس از پایان تحصیلات دبیرستان در مدرسه علوی تهران، وارد حوزۀ علمیه قم شد.

خاندان

خاندان سیدمجتبی خامنه‌ای از خانواده‌های روحانی و شناخته‌شدۀ ایران است و نسب آنان به امام سجاد می‌رسد. پدربزرگ او، سید جواد خامنه‌ای، از علمای زاهد و مدرس برجستۀ حوزهٔ علمیه مشهد به‌شمار می‌رفت و از شاگردان میرزای نائینی و آقا ضیاء عراقی بود. پدرش، سیدعلی خامنه‌ای، دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، از مبارزان پیش از انقلاب اسلامی ایران و از یاران نزدیک امام خمینی به‌شمار می‌رود و سال‌ها زندان، تبعید و شکنجه را تجربه کرده است. مادربزرگ وی بانویی آشنا با قرآن، حدیث و ادبیات عربی بود که در مبارزات خانوادگی علیه حکومت پهلوی با فرزندانش همگامی داشت. جد مادری او، سید هاشم میردامادی، از شاگردان آخوند خراسانی و از مفسران قرآن بود که در جریان سیاست کشف حجاب دوران رضاخان تبعید شد. برخی معتقدند رشد و تربیت در چنین محیط خانوادگی، زمینه‌ساز شکل‌گیری شخصیت علمی، اخلاقی و سیاسی او شد.

ازدواج

مجتبی خامنه‌ای در ۱۳۷۶ش با زهرا حداد عادل، دختر غلامعلی حداد عادل، رئیس اسبق مجلس شورای اسلامی، ازدواج کرد. این ازدواج همزمان با اقامت دوم وی در قم جهت ادامهٔ تحصیلات حوزوی صورت گرفت. به‌گفتهٔ حداد عادل، این ازدواج با سادگی و بدون تشریفات خاصی انجام شده است. حاصل این ازدواج سه فرزند به نام‌های محمدباقر، فاطمه و محمدطاها است. بر اساس گزارش‌ها، زهرا حداد عادل در جریان حمله آمریکا و اسرائیل به محل اقامت سیدعلی خامنه‌ای، ترور شده است.

ویژگی‌های شخصیتی

برخی گزارش‌ها ویژگی‌های شخصیتی سیدمجتبی خامنه‌ای را متأثر از سبک زندگی و شیوۀ تربیتی پدرش، سیدعلی خامنه‌ای، توصیف کرده‌اند. در این روایت‌ها از گرایش او به ساده‌زیستی یاد شده و برای نمونه گفته می‌شود در آپارتمانی حدود ۷۰ متری زندگی می‌کرده است. شماری از نزدیکان نیز او را فردی متواضع و پرهیزکار توصیف کرده‌اند که در برابر اتهام‌ها و انتقادها معمولاً سکوت اختیار می‌کند. غلامعلی حداد عادل، پدر همسر او، نیز در اظهاراتی با اشاره به سال‌های آشنایی با وی، این ویژگی‌ها را بازتابی از تربیت خانوادگی در خانواده آیت‌الله خامنه‌ای دانسته است.

دیگر ویژگی‌هایی که در برخی گزارش‌ها و توصیف‌ها دربارهٔ او مطرح شده است، عبارتند از:

• تداوم‌بخشی به گفتمان سیدعلی خامنه‌ای: در برخی تحلیل‌ها از او به‌عنوان فردی یاد شده است که در امتداد گفتمان ایران قوی و رویکردهای مطرح‌شده از سوی دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران قرار دارد.
• ارتباط با سنت علمی حوزه: برخی منابع او را از پرورش‌یافتگان حوزه‌های علمیه دانسته و به پیوند او با سنت علمی و اخلاقی این نهاد اشاره کرده‌اند.
• تعامل با نخبگان و دانشگاهیان: در برخی توصیف‌ها از ارتباط و آشنایی او با محافل دانشگاهی و نخبگانی و توجه به مسائل علمی و تخصصی یاد شده است.
• تجربه در حوزه حکمرانی: در برخی تحلیل‌ها از برخورداری او از تجربه در موضوعات مرتبط با مسائل کلان حکمرانی و مشارکت در فرایندهای مشورتی سخن گفته شده است. ارتباط مستمر با فرماندهان نظامی و رهبران جبههٔ مقاومت از جمله سیدحسن نصرالله و قاسم سلیمانی از دیگر ابعاد فعالیت‌های وی گزارش شده است.

حضور در جبهۀ جنگ

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، سیدمجتبی خامنه‌ای در دوران نوجوانی و هم‌زمان با تحصیل دروس مقدماتی حوزوی در مدرسه علمیۀ مجتهدی تهرانی، مدتی در جبهه‌های جنگ عراق با ایران حضور داشته است. آغاز این حضور به حدود ۱۷ سالگی او بازمی‌گردد. وی در این دوران به عضویت گردان حبیب‌بن‌مظاهر از لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله درآمد.

منابع مختلف از مشارکت او در چند عملیات نظامی، از جمله عملیات بیت‌المقدس ۲، ۳ و ۴، عملیات والفجر ۱۰ و عملیات مرصاد یاد کرده‌اند. بنا بر برخی خاطرات فرماندهان جنگ، او در عملیات بیت‌المقدس ۳ با وجود توصیه‌های حفاظتی در کنار نیروهای خط مقدم حضور یافت و ترجیح داد با نام مستعار حسینی معرفی شود. در روایت برخی منابع، به نگرانی فرماندهان از احتمال اسارت وی اشاره شده است؛ به‌گونه‌ای که سیدعلی خامنه‌ای، پدر او، بنا بر نقل‌هایی، شهادت فرزندش را بر اسارت وی ترجیح داده بود تا از بهره‌برداری تبلیغاتی دشمن جلوگیری شود.

گزارش‌ها دربارهٔ حضور سیدمجتبی خامنه‌ی در جبهه، از گرایشش به ساده‌زیستی، دوری از انظار و اقامه نماز در نقاط خلوت اردوگاه‌ها یاد کرده‌اند. در عملیات مرصاد نیز گفته می‌شود عمدتاً در زمینۀ جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات برای فرماندهان میدانی فعالیت داشته است.

تحصیلات و سوابق علمی

سیدمجتبی خامنه‌ای دروس مقدماتی حوزوی را در مدرسهٔ علمیه مجتهدی تهرانی گذراند. او پس از پایان جنگ در سال ۱۳۶۸ش برای ادامه تحصیل به قم رفت و تا سال ۱۳۷۱ش در این شهر به تحصیل پرداخت. سپس به مدت پنج سال در تهران اقامت داشت و از سال ۱۳۷۶ش بار دیگر به قم بازگشت. وی دروس سطح عالی حوزه را نزد استادانی چون علی احمدی میانه‌جی، رضا استادی و حسین اوسطی فراگرفت. او همچنین در دوره دروس خارج فقه و اصول از درس شماری از استادان برجسته حوزه‌های علمیه بهره برده است؛ از جمله: سیدعلی خامنه‌ای، جواد تبریزی، حسین وحید خراسانی، سیدموسی شبیری زنجانی، آقامجتبی تهرانی، محمدتقی مصباح یزدی و محمد مؤمن قمی.

تدریس در حوزۀ علمیه

فعالیت آموزشی سیدمجتبی خامنه‌ای از مدرسه علمیه مجتهدی تهران آغاز شد. او از ۱۳۷۴ش به تدریس متون فقهی و اصولی پرداخت. او ابتدا کتاب‌های معالم‌الاصول و سپس مجموعه حلقات اثر محمدباقر صدر را تدریس کرد و از سال ۱۳۷۷ش تدریس رسائل و مکاسب را در حوزۀ علمیه قم ادامه داد. دروس خارج فقه و اصول وی از حدود سال‌های ۱۳۸۸ و ۱۳۸۹ش به‌صورت عمومی برگزار شد و طبق گزارش‌ها به دلیل با استقبال گستردۀ طلاب همراه بود.

در سال ۱۴۰۲ش سیدمجتبی خامنه‌ای به‌طور ناگهانی تعطیلی دروس خود را اعلام کرد و علت این تصمیم را مسئله‌ای شخصی و معنوی عنوان کرد و از شاگردان خواست به دیگر استادان حوزه مراجعه کنند. این اقدام بازتاب‌هایی در رسانه‌ها داشت؛ برخی آن را با گمانه‌زنی‌هایی درباره مسائل امنیتی یا بحث جانشینی رهبر جمهوری اسلامی مرتبط دانستند، در حالی که برخی چهره‌های حوزوی این تصمیم را در چارچوب سنت‌های اخلاقی و معنوی رایج در میان برخی عالمان دینی ارزیابی کردند.

ویژگی‌های علمی

روش فکری او بر پایه دیدگاه‌های فقهی و اصولی شماری از فقیهان برجسته شیعه، از جمله شیخ انصاری، آخوند خراسانی، محقق نائینی و سیدروح‌الله خمینی شکل گرفته است. در شیوه پژوهش و استنباط فقهی وی، توجه ویژه‌ای به آثار اصحاب ائمه، آرای فقیهان نخستین امامیه و درک رایج و پذیرفته‌شده در دوران معصومان دیده می‌شود. برخی منابع نیز از طرح دیدگاه‌هایی در برخی مباحث فقهی و اصولی علمی او یاد کرده‌اند.

تحریم توسط آمریکا

در ۱۳ آبان ۱۳۹۸ش وزارت خزانه‌داری آمریکا سیدمجتبی خامنه‌ای را به همراه ۸ تن از نزدیکان رهبر ایران تحریم کرد. ایران همان روز با صدور بیانیه‌ای این اقدام را محکوم و آن را نشانهٔ اعتیاد آمریکا به تحریم و تلاشی برای فرار از سرخوردگی در برابر ملت ایران توصیف کرد. سخنگوی وزارت خارجه با اشاره به توافق‌نامه الجزایر (۱۹۸۱م)، این تحریم‌ها را قلب واقعیت و تحریف تاریخ خواند.

گمانه‌زنی‌ها پیرامون سیدمجتبی خامنه‌ای

دربارهٔ سیدمجتبی خامنه‌ای در سال‌های اخیر گزارش‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی در رسانه‌ها و منابع مختلف مطرح شده است. این دیدگاه‌ها عمدتاً به وضعیت معیشتی، فعالیت‌های سیاسی، اقتصادی و خانوادگی او مربوط می‌شود و ارزیابی‌ها در این زمینه‌ها گوناگون است.

وضعیت زندگی و فعالیت اقتصادی: برخی رسانه‌های منتقد، به وجود ثروت و دارایی‌های کلان در خارج از کشور از جمله حساب‌های میلیاردی در بانک‌های لندن اشاره کرده‌اند. بنا بر گزارش منابع نزدیک به او و مشاهدات طلاب، وی به ساده‌زیستی شناخته می‌شود و در واحدی مسکونی معمولی سکونت دارد. ادعاهایی نیز دربارهٔ برخورداری از امکانات رفاهی ویژه، از جمله نقل اسب شخصی با هواپیما انتشار یافته است که تاکنون هیچ سند و مدرکی در رسانه‌ها برای آن ارائه نشده است. برخی رسانه‌ها از ارتباط او با شرکت‌های بزرگ و فعالیت در حوزه نفت و ارتباطات سخن گفته‌اند و او را مالک شرکت ایرانسل می‌دانند. اما در بیانیه‌ها و گفتارهای رسمی بر این نکته تأکید شده که فرزندان رهبر جمهوری اسلامی از هرگونه فعالیت اقتصادی خصوصی بازداشته شده‌اند و تاکنون هیچ مدرکی رسمی در این زمینه منتشر نشده است.

مسائل خانوادگی: برادر همسر سیدمجتبی خامنه‌ای، در توصیف روابط خانوادگی او، از اخلاق‌مداری، آرامش رفتاری، ساده‌زیستی عاطفی، انسجام فضای خانوادگی سخن گفته است. دربارهٔ محل تولد فرزندان او، نقل‌هایی دربارهٔ هزینه یک میلیون پوندی در انگلیس برای تولد فرزند منتشر شده است. منابع پزشکی داخلی و نزدیکان وی، تولد فرزند او را در یکی از بیمارستان رسالت تهران تأیید کرده‌اند و این گزارش‌ها را فاقد پشتوانه پزشکی و سند معتبر دانسته‌اند.

فعالیت سیاسی و مدیریتی: با وجود اینکه به‌ادعای منابع داخلی هیچ مدرکی در رسانه‌ها دربارهٔ مشارکت سازمان‌یافته یا فعالیت اجرایی سیاسی او وجود ندارد، اما برخی مدعی نقش داشتن او در پشتیبانی از جریان‌های انتخاباتی انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸ش شده‌اند. برخی رسانه‌ها نیز از نقش مدیریتی او در نهادهای نظامی و امنیتی مثل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی سخن گفته‌اند. به‌گفتهٔ محمدحسین خوش‌وقت برادر همسر مصطفی خامنه‌ای، به‌دلیل شباهت رفتاری و فکری سیدمجتبی به پدرش سیدعلی خامنه‌ای، گاهی او مورد مشورت در زمینه مسائل مختلف کشور از سمت مسؤلین قرار گرفته است.

صلاحیت علمی: به‌گفتهٔ برخی رسانه‌ها مجتبی خامنه‌ای در میان روحانیان ایران به‌عنوان یکی از چهره‌های برجستهٔ حوزوی شناخته نمی‌شود. او در حوزه علمیه قم نزد چند روحانی تحصیل کرده، اما عنوان «آیت‌الله» ندارد. برخی دیگر از رسانه‌های خارجی گزارش داده‌اند که در رسانه‌های حوزوی «آیت‌الله» معرفی شده است و گزارش‌های مختلفی از تدریس و دیدگاه‌های علمی او منتشر شده است. در این گزارش‌ها با اشاره به تدریس وی در سطح درس خارج گفته‌اند در سیستم حوزه علمیه شیعه، درس خارج فقه عالی‌ترین درس در سطوح آموزشی این نهاد دینی و مذهبی به‌شمار می‌رود و عموماً افرادی که در چنین سطحی تدریس می‌کنند در ادامه به‌عنوان مرجع تقلید شیعیان مطرح می‌شوند.

انتخاب به رهبری

پس از ترور سیدعلی خامنه‌ای در جریان حملات ترکیبی آمریکا و رژیم صهیونیست به ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش مجلس خبرگان رهبری فرایند انتخاب رهبر جدید را آغاز کرد. این فرایند در شرایط جنگی و با وجود حملات به دبیرخانهٔ مجلس خبرگان در قم انجام شد. این مجلس در تاریخ 18 اسفند ۱۴۰۴ش با صدور بیانیه‌ای رسمی، از انتخاب آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای به‌عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران بر اساس رأی قاطع نمایندگان محترم مجلس خبرگان رهبری خبر داد. شباهت زیاد سیدمجتبی خامنه‌ای به پدرش از نظر رفتاری، علمی، سیاسی و سبک زندگی، ویژگی بارز او در میان سایر گزینه‌های رهبری توصیف شده است. به نظر تحلیلگران این شباهت که با اشراف بر امور کشور همراه است، سبب شده بود تا او بیشترین مقبولیت را در اذهان عمومی و فضای مجازی نیز داشته باشد.

بعد از انتخاب سیدمجتبی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر سوم، معاونت پژوهش حوزه‌های علمیه در پیامی، وی را دارای ویژگی‌های زیر توصیف کرده است: فقیه و مجتهد زبده، نوآور، مسلط بر اصول و مبانی استنباط، شجاع، ساده‌زیست و بی‌تکلف، شهرت‌گریز، هوشمند و ژرف‌اندیش، دارای ذهن نقاد و بصیر، دایرةالمعارف علوم و معارف اسلامی، وارث فضایل اخلاقی، آگاه از نظام حکمرانی و روابط بین‌الملل، دارای تجربهٔ مدیریتی، برخوردار از تجربه مشاورهٔ در کنار پدر گرامی.

بازتاب رسانه‌ای

انتخاب سیدمجتبی خامنه‌ای به‌عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران توسط مجلس خبرگان، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های بین‌المللی داشت. برای مثال شبکه‌های خبری و پایگاه‌های معتبر جهانی از جمله سی‌ان‌ان، رویترز، الجزیره، اسپوتنیک، بلومبرگ، فاکس نیوز و نیویورک تایمز این رویداد را در تیترهای اصلی خود پوشش دادند. رسانه‌هایی مانند رویترز بر نادیده‌گرفته‌شدن تهدیدهای آمریکا توسط ایران در این انتخاب تأکید کردند و فایننشیال تایمز نیز این تصمیم را نشانه تداوم راه مقاومت از سوی جمهوری اسلامی دانست.

واکنش‌ها

حوزه واکنش	نهاد / شخصیت	محتوای راهبردی و موضع‌گیری رسمی
حمایت‌های مردمی	تجمعات مردمی از جمله دانشجویان، طلاب، اعضای بسیج مستضعفین، صاحبان مغازه و تجار، مسئولان در سطوح مختلف، نخبگان علمی، علما، امامان جماعت و نماز جمعه	برگزاری تجمعات خودجوش و سازمان‌یافته در میادین اصلی شهرها، سردادن شعارهای حمایتی و اعلام بیعت با رهبری جدید جهت حفظ ثبات ملی.
سران قوا	رئیس‌جمهور، رؤسای مجلس و قوه قضائیه	تبریک انتخاب مشاور امین رهبر شهید، تأکید بر تحکیم وحدت ملی، وجوب شرعی تبعیت از رهبری جدید و آمادگی کامل دولت و دستگاه قضا برای همکاری در شرایط جنگی.
نیروهای نظامی و انتظامی	ستاد کل نیروهای مسلح، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ارتش جمهوری اسلامی ایران، فراجا	تجدید میثاق با فرمانده جدید کل قوا، تأکید بر استمرار دکترین دفاعی، آمادگی رزمی برای دفاع از امنیت ملی و وفاداری به آرمان‌های مقاومت.
نهادهای مذهبی و حوزوی	مراجع تقلید و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم	تأکید بر صلاحیت‌های فقهی و جایگاه علمی آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای؛ توصیف این انتخاب به‌عنوان ضامن بقای فقاهت و مایه یأس دشمنان نظام.
شخصیت‌های سیاسی	نمایندگان مجلس شورای اسلامی، رؤسای جمهور پیشین و چهره‌های برجسته کشوری	پیام‌های تبریک از سوی سیدمحمد خاتمی، محمود احمدی‌نژاد، حسن روحانی چهره‌هایی چون سیدحسن خمینی، محسن رضایی، سعید جلیلی، صادق آملی لاریجانی و علی لاریجانی، با تأکید بر حفظ انسجام و ثبات کشور.
احزاب و تشکل‌های سیاسی	جریان‌های مختلف از جمله حزب اعتماد ملی، ندای ایرانیان، اعتدال و توسعه و جامعه اسلامی مهندسین	توصیف انتخاب وی به‌عنوان جلوه بلوغ نهادی نظام؛ تأکید بر عقلانیت، اعتدال و انسجام ملی؛ خنثی‌شدن طرح دشمن برای ایجاد آشوب و ضرورت پرهیز از تفرقه در شرایط پساجنگ.
اهالی فرهنگ، هنر و رسانه	هنرمندان، صداوسیما، حوزهٔ هنری، سازمان اوج و ۸۰ هزار نفر از هنرمندان	اعلام بیعت گسترده با تعابیری چون طلوع دوباره خورشید ولایت و برخاستن ققنوس از خاکستر؛ تأکید بر اشراف تخصصی وی بر هنر تصویری و ادبیات؛ عهد برای تربیت نسل شجاع و پیروزی در نبرد آخرالزمانی رسانه‌ای.
جامعه ورزشی	جامعهٔ ورزشی کشور از جمله کمیته ملی المپیک و پارالمپیک و باشگاه‌های استقلال و پرسپولیس	اهتزاز پرچم در میادین بین‌المللی، توصیف انتخاب او به‌عنوان عامل ثبات و اطمینان در شرایط جنگی، تأکید باشگاه‌ها بر استمرار هدایت انقلاب در خاندان سادات و علمای بزرگ.
جامعه اهل سنت	ائمه جمعه و علمای برجسته اهل سنت ایران	صدور بیانیه‌های تبریک و وفاداری، تأکید بر نقش رهبری در صیانت از وحدت اسلامی، تقریب مذاهب و ایستادگی در برابر تهدیدات مشترک علیه کیان ایران.
کشورهای جهان	روسیه و چین، بلاروس، عراق، تاجیکستان، آذربایجان، ارمنستان، پاکستان، بلاروس، عمان و آمریکا	روسیه (پوتین): تبریک صمیمانه و تأکید بر حمایت راهبردی از تهران. چین: توصیف تحول به‌عنوان موضوع داخلی ایران و تأکید بر احترام به حاکمیت ملی بدون مداخله خارجی، بلاروس: تأکید بر گسترش همکاری‌ها تاجیکستان (امام‌علی رحمان) و آذربایجان (علی‌اف): تأکید بر پیوندهای تاریخی و تمدنی، ابراز امیدواری برای پیروزی بر چالش‌ها و توسعه روابط بر پایه احترام متقابل، دونالد ترامپ: اشتباه بودن انتخاب مجتبی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جدید.
محور مقاومت	حزب‌الله لبنان، انصارالله یمن و گروه‌های مقاومت عراقی	اعلام بیعت رسمی و پیروی از فرامین رهبری جدید، تأکید بر استمرار هماهنگی‌های عملیاتی و سیاسی در چارچوب جبهه مقاومت.
رسانه‌های اسراییل	کانال ۱۴ اسرائیل	گزارش تحلیلی مبنی بر شباهت راهبردی رهبری جدید به سلف خویش، اذعان به برخورداری وی از ویژگی‌های فقهی و نظامی رهبر فقید و تأکید بر انتخاب از طریق فرآیندهای قانونی و مشورتی.

دیدگاه‌های انتقادی

برخی منتقدان، انتخاب سیدمجتبی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران را نشانه‌ای از موروثی‌شدن این جایگاه دانسته‌اند. رسانه بریتانیایی امواج میدیا گزارش داده است که این انتخاب در شرایط جنگی و همراه با مخالفت‌هایی صورت گرفته و از جمله انتقادها به نادیده‌گرفته‌شدن برخی معیارهای مطرح در وصیت‌نامهٔ سیدعلی خامنه‌ای، مانند داشتن تجربهٔ منصب انتخابی، مربوط بوده است. به‌گزارش این رسانه، در روند شکل‌گیری این جانشینی، حسین طائب نقشی مؤثر داشته و این موضوع با انتقاد چهره‌هایی همچون علی لاریجانی روبه‌رو شده است؛ همچنین این گزارش به نقش تحولات سیاسی داخلی و برخی مواضع دونالد ترامپ در تقویت جریان‌های حامی این گزینه اشاره می‌کند.

گروهی از تحلیلگران برداشت موروثی‌شدن را رد کرده و تأکید می‌کنند که در علوم سیاسی، موروثی‌بودن قدرت به نظامی اطلاق می‌شود که در آن حاکم در زمان حیات خود جانشین را از میان فرزندان تعیین می‌کند یا مسیر انتقال قدرت به خاندان حاکم از پیش مشخص است؛ الگویی که در برخی نظام‌های سلطنتی مشاهده می‌شود. به‌گفته این تحلیلگران، در ساختار جمهوری اسلامی چنین سازوکاری وجود ندارد و انتخاب رهبر بر اساس قانون اساسی از طریق رأی مجلس خبرگان رهبری انجام می‌شود؛ نهادی متشکل از فقیهان منتخب مردم که وظیفه بررسی صلاحیت‌های علمی، فقهی و مدیریتی نامزدها را بر عهده دارد.

همچنین در منابع به این نکته اشاره شده است که انتخاب فرزند دوم به‌جای فرزند ارشد با الگوی متعارف توارث تفاوت دارد و در سنت‌های دینی نیز مواردی از تداوم مسئولیت در میان افراد وابسته به یک خاندان، بر اساس شایستگی و ضرورت‌های حکمرانی، گزارش شده است. برخی منابع نیز به این نکته توجه داده‌اند که در فضای سیاسی ایران طی سال‌های گذشته گزینه‌های مختلفی برای رهبری آینده مطرح بوده و برخی تحلیلگران پیش‌تر از چهره‌هایی مانند سیدابراهیم رئیسی به‌عنوان گزینه‌های احتمالی یاد کرده بودند؛ موضوعی که به‌گفته ناظران نشان می‌دهد مسئله جانشینی از پیش به‌طور قطعی تعیین نشده بود.

در سطحی کلی‌تر، برخی تحلیلگران بر این باورند که جایگاه رهبری در جمهوری اسلامی همواره موضوع مناقشه و انتقاد در میان مخالفان و رسانه‌های خارجی بوده است. از این منظر، انتقادها و اتهام‌های مطرح‌شده دربارهٔ سیدمجتبی خامنه‌ای نیز در چارچوب همین فضای سیاسی و رسانه‌ای ارزیابی می‌شود و به اعتقاد این تحلیلگران، هر فردی که در این جایگاه قرار گیرد، احتمالاً با سطحی مشابه از نقد و مخالفت مواجه خواهد شد.

حسن روحانی، رئیس‌جمهور پیشین ایران و عضو قبلی مجلس خبرگان رهبری، در توضیح مبنای نظری انتخاب رهبر در جمهوری اسلامی، به دیدگاه سیدروح‌الله خمینی درباره نقش مردم در تعیین رهبری اشاره کرده است. به‌گفته او، بر اساس این دیدگاه و مطابق قانون اساسی، اعضای مجلس خبرگان توسط رأی مستقیم مردم انتخاب می‌شوند و این مجلس وظیفه گزینش رهبر را بر عهده دارد؛ از این‌رو انتخاب رهبر در نهایت نوعی انتخاب، با واسطهٔ مردم تلقی می‌شود. روحانی با استناد به سخنان امام خمینی توضیح داده است که هنگامی که خبرگان منتخب مردم به فقیه جامع‌الشرایط رأی می‌دهند، او نیز به‌طور غیرمستقیم منتخب مردم محسوب می‌شود و مشروعیت اجرایی حکم او به همین پشتوانه مردمی مرتبط دانسته می‌شود.

نخسین پیام در مقام رهبری

سیدمجتبی خامنه‌ای در نخستین پیام خود به مناسبت پذیرش مسئولیت رهبری، ضمن تسلیت شهادت سیدعلی خامنه‌ای و تجلیل از مجاهدت‌های ایشان، نقش تعیین‌کنندۀ ملت ایران در اقتدار و تداوم نظام را مورد تأکید قرار داد. وی حضور مستمر و بصیرت مردم در صحنه را مهم‌ترین عامل پایداری کشور و ضامن کارآمدی نهادها و مسئولان دانست و خواستار حفظ وحدت و همبستگی ملی شد. در ادامۀ پیام، ضمن تجلیل از رزمندگان و جبهۀ مقاومت، بر ادامۀ راهبردهای دفاعی از جمله مسدودبودن تنگۀ هرمز و آمادگی برای گشودن جبهه‌های جدید علیه متجاوزان تأکید شد. همچنین از همسایگان خواست نسبت به پایگاه‌های بیگانه در خاک خود تعیین تکلیف کنند. وعدۀ پیگیری انتقام خون شهدا و جبران خسارت‌های مادی و معنوی واردشده به مردم، از دیگر محورهای اصلی این پیام بود.

منابع

• «آنچه دربارهٔ سید مجتبی خامنه ای باید بدانیم»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۳۹۳ش.
• «آیت‌الله حاج سیدمجتبی خامنه‌ی، رهبر جدید ایران کیست؟»، شبکه العالم، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای رهبر جدید ایران کیست»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای شخصیتی در تقاطع علم، جهاد و سیاست»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «از «خیابان میلیاردرها» لندن تا دبی؛ مجتبی خامنه‌ای چگونه با پول نفت امپراتوری بین‌المللی ساخت؟»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶م.
• «از منتخب خبرگان رهبری تا واکنش مقامات و شخصیت‌های سیاسی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «امام می‌گوید اعضای خبرگان توسط مردم انتخاب می‌شوند آن‌ها رهبر را انتخاب می‌کنند پس رهبر منتخب مردم می‌شود؛ ممکن است برخی نظر دیگری داشته باشند»، وب‌سایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آذر ۱۴۰۲ش.
• «انتخاب مجتبی خامنه‌ای به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی»، وب‌سایت رادیو فردا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «اولین پیام رهبر معظاولین پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ایم انقلاب اسلامی آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 21 اسنفد 1404ش.
• «بازتاب انتخاب رهبر جدید جمهوری اسلامی ایران در رسانه‌های جهان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بیش از ۳ هزار هنرمند بیانیه بیعت با رهبر انقلاب را امضا کردند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 19 اسنفد 1404ش.
• «بیعت اهل سنت با سومین رهبر؛ در رکاب رهبربرای سربلندی ایران ایستاده‌ایم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بیعت جامعه فرهنگی هنری با رهبر سوم انقلاب اسلامی»، خرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بیعت جامعه ورزش با سومین رهبر انقلاب/ برای اهتزاز پرچم ایران می‌ایستیم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «بیعت مدیران و هنرمندان با امام امت؛ پیش به سوی پیشرفت برای ایران قوی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسنفد ۱۴۰۴ش.
• «بیوگرافی مجتبی خامنه‌ای و همسرش و فرزندانش»، وب‌سایت ۲۴ نیوز، تاریخ بازدید: ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «پاسخ به شبهه موروثی شدن رهبری»، وب‌سایت رسانه زندگی، تاریخ بازدید: ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «پاسخ تمام شبهه‌های آینده در مورد رهبری آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «پاشینیان انتخاب مجتبی خامنه‌ای به عنوان رهبر ایران را تبریک گفت»، خرگزاری آناتولی، تاریخ درج مطلب: ۹ مارس ۲۰۲۶م.
• «پیام تبریک رئیس‌جمهور بلاروس به آیت الله سید مجتبی خامنه‌ای»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «پیام حسن روحانی دربارهٔ انتخاب سومین رهبر انقلاب»، وب‌سایت صدای میانه، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «پیام‌های تبریک مراجع، شخصیت‌ها و مقامات حوزوی و کشوری درپی انتخاب رهبر جدید انقلاب اسلامی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «پیام تبریک احمدی‌نژاد خطاب به رهبر انقلاب اسلامی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «تبریک نخست‌وزیر پاکستان به رهبر انقلاب؛ اسلام‌آباد بر تحکیم روابط با تهران تأکید کرد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «توضیح عضو مجلس خبرگان دربارهٔ تعطیلی کلاس خارج فقه سید مجتبی خامنه‌ای»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۴۰۳ش.
• «جدیدترین واکنش‌های بین‌المللی به انتخاب رهبر جدید انقلاب اسلامی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «چرا مجتبی خامنه‌ای درس خارج از فقه و اصول خود را تعطیل کرد؟»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۴م.
• «خاتمی: برای رهبر جدید در این مقطع خطیر و سخت آرزوی توفیق دارم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مهر ۱۴۰۴ش.
• «خبرگزاری حوزه علمیه قم مجتبی خامنه‌ای را «آیت‌الله» معرفی کرد»، وب‌سایت رادیو فردا، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «دربارهٔ مجتبی خامنه‌ای چه می‌دانیم؟»، وب‌سایت دویجه وله، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «رئیس‌جمهور تاجیکستان انتخاب رهبر جدید ایران را تبریک گفت»، خبرگزای تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «رئیس‌جمهور عراق انتخاب رهبر جدید ایران را تبریک گفت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند.
• «روایت حداد عادل از ازدواج دخترش با مجتبی خامنه‌ای»، وب‌سایت فردا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۳۹۷ش
• «روایت رسانه بریتانیایی از انتخاب مجتبی: وصیت‌نامه خامنه‌ای در رد رهبری فرزنش نادیده گرفته شد»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ مارس۲۰۲۶م.
• «رهبر انقلاب گفتند اجازه ندهید آقا مجتبی اسیر شود»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «رهبر سوم انقلاب اسلامی معرفی شد؛ بیعت دوباره ملت با ولایت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «رهبر جدید انقلاب اسلامی توسط مجلس خبرگان رهبری تعیین و معرفی شد»، وب‌سایت مجلس خبرگان رهبری، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «رهبر جدید انقلاب اسلامی توسط مجلس خبرگان رهبری تعیین و معرفی شد»، وب‌سایت مجلس خبرگان رهبری، تاریخ درج مطلب: 18 اسفند 1404ش.
• «رهبری مجتبی؛ از تبریک صمیمانه پوتین تا بیعت گروه‌های نیابتی»، وب‌سایت دویجه‌ولی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «سلطان عمان انتخاب رهبر انقلاب اسلامی را تبریک گفت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 18 اسفند 1404ش.
• «سلیمانی: حلقه مفقوده جهاد تبیین معرفی شخصیت رهبری به نسل جوان است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسنفد ۱۴۰۴ش.
• «سیدمجتبی خامنه‌ای»، وب‌سایت اصلاحات نیوز، تاریخ بازدید: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «مجتبی خامنه‌ای»، خبرگزاری فرارو، تاریخ بازدید: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «مجتبی خامنه‌ای کیست؟» وب‌سایت ایران اینترنشال، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «مجتبی خامنه ای کیست؟ + بیوگرافی»، وب‌سایت تجارت نیوز، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۴۰۳ش.
• «مجتبی خامنه‌ای و مهدی هاشمی همرزمان دوران دفاع مقدس»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۳۸۶ش.
• «مجلس خبرگان مجتبی خامنه‌ای را به‌عنوان رهبر انتخاب کرد»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۹ مارچ ۲۰۲۶م.
• «میلیون‌ها ایرانی در مراسم بیعت عمومی با سید مجتبی خامنه‌ای شرکت کردند»، وب‌سایت سبأ، تاریخ درج مطلب: ۹ مارس ۲۰۲۶م.
• «نگاهی به سلوک و ساده‌زیستی مقام معظم رهبری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۳ش.
• «نگاهی گذرا به زندگی‌نامهٔ حضرت آیت‌الله شهید سیدعلی حسینی خامنه‌ای»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱ فروردین ۱۳۹۳ش.
• «واکنش ایران به تحریم نزدیکان خامنه‌ای: آمریکا به تحریم‌های یکجانبه اعتیاد دارد»، وب‌سایت یورو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۴ نوامبر ۲۰۱۹م.
• «واکنش کانال ۱۴ اسرائیل به انتخاب مجتبی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر ایران»، وب‌سایت اصلاحات نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «۵ ویژگی منحصر به فرد سومین رهبر انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.