سنتهای الهی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''سنتهای الهی؛'''}} قوانین تغییرناپذیر حاکم بر هستی و زندگی انسان. | {{درشت|'''سنتهای الهی؛'''}} قوانین تغییرناپذیر حاکم بر هستی و زندگی انسان. | ||
سنتهای الهی به قوانین تغییرناپذیری اطلاق میشود که خداوند بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایهٔ آنها اداره میکند. این سنتها دارای ویژگیهایی چون الهیبودن، تکوینی بودن، عمومیت زمانی و مکانی، ثبات و | سنتهای الهی به قوانین تغییرناپذیری اطلاق میشود که خداوند بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایهٔ آنها اداره میکند. این سنتها دارای ویژگیهایی چون الهیبودن، تکوینی بودن، عمومیت زمانی و مکانی، ثبات و تغییرناپذیری و هماهنگی با اختیار انسان است. از دیدگاه صاحبنظران، سنتهای الهی به دو دستۀ کلی اخروی و دنیوی تقسیم میشوند و سنتهای دنیوی خود به فردی و اجتماعی قابل تقسیم است؛ سنتهای اجتماعی نیز دارای دو نوع مطلق و مشروطاند. در تجربهٔ معاصر ایران، مصادیقی چون [[پیروزی انقلاب اسلامی]]، ایستادگی ۴۶ سالهٔ مردم در برابر فشارها، پیشرفتهای علمی و فناوری، ناکامی تحریمها و پایداری [[جبهه مقاومت]]، بهعنوان تحقق عینی سنتهایی چون [[نصرت الهی]]، نتیجهدهی تلاش و مجاهدت، خنثیسازی توطئه و پیروزی حق بر باطل تحلیل شده است. به باور این پژوهشگران، باور به سنتهای الهی ضمن ایجاد آرامش قلوب، تقویت [[اراده ملی|ارادۀ ملی]] را در برابر تهدیدات افزایش داده و افق پیروزی را روشن میسازد. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
پژوهشگران | پژوهشگران [[علوم قرآنی]]، سنت الهی را بهمعنای قوانین و روشهای تغییرناپذیری دانستهاند که [[خدا|خداوند]] بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایهٔ آنها اداره میکند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1708133/سنت-های-الهی-در-باب-ظهور-و-سقوط-تمدن-ها-از-نظر-علامه-طباطبایی?q=سنتهای%20الهی&score=274877907000.0&rownumber=1 حبیبی و تیموری، «سنتهای الهی در باب ظهور و سقوط تمدنها از نظر علامه طباطبائی»، 1397ش، ص12.]</ref> بر اساس منابع لغوی، واژهٔ سنت بهمعنای راه و روش رایجی است که استمرار دارد.<ref>[https://vajehyab.com/?q=سنّت&d= دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژۀ سنت، وبسایت واژهیاب.]</ref> از دیدگاه مفسران، این سنتها لزوماً بهمعنای صدور فعل بیواسطه از جانب خداوند نیست، بلکه گاه از طریق اسباب طبیعی و گاه فراطبیعی جریان مییابند. پژهشگران سنت الهی را ضابطهٔ انجام فعل الهی و روشهای تدبیر امور عالم و آدم معرفی میکنند<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه تاریخ، 1391ش، ص409.</ref> که در امتهای پیشین نیز جاری بوده که عمومیت و تغییرناپذیری آنها از اصول مسلم قرآنی است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج16، ص340.</ref> بر این اساس، یکی از کاربردهای مهم این مفهوم، قانونمندی تاریخ و جوامع انسانی است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج4، ص21.</ref> | ||
== مبانی == | == مبانی == | ||
پژوهشگران معارف اسلامی بر این باورند که اثبات جریان سنتهای الهی در جوامع | پژوهشگران معارف اسلامی بر این باورند که اثبات جریان سنتهای الهی در [[جامعه انسانی|جوامع انسانی]]، مبتنی بر مبانی هستیشناختی و انسانشناختی خاصی است که در [[قرآن]] به آنها اشاره شده است. از دیدگاه آنان، هیچ حادثه و تحولی در طبیعت و در نفس انسانها، بدون اذن و ربوبیت تکوینی خداوند رخ نمیدهد و همهٔ امور در چارچوب قوانین و سنتهای مستحکم الهی جریان دارد. به اعتقاد مفسران، سرنوشت افراد و جوامع هرچند با اختیار انسانها همراه است، اما هرگز از تدبیر و [[حکمت خداوند]] خارج نبوده و مبتنی بر نظام علت و معلول و هدفمندی آفرینش است.<ref>آقاجانی، «ویژگیها و انواع سنتهای الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص38-40.</ref> از منظر قرآن، میان رفتار انسانها و پدیدههای طبیعی رابطهای تکوینی وجود دارد؛ چنانکه [[ایمان]] و [[تقوا|تقوای]] جوامع، زمینهساز گشایش برکات آسمان و زمین میشود.<ref>سورهٔ اعراف، آیهٔ ۹۶.</ref> پژوهشگران تأکید دارند که سنتهای الهی از صفات خداوند نشأت میگیرند و تنوع آنها ناشی از اقتضائات متفاوت هر صفت است؛ چنانکه خداوند به صفت رحمانیت خود شفا میبخشد و به صفت منتقم خود مستکبران را به قهر و غلبه میگیرد.<ref>آقاجانی، «ویژگیها و انواع سنتهای الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص38-40.</ref> به باور برخی مفسران نسبتدادن حوادث عالم به خداوند، بر اساس جهات وجودی خاص هر حادثه و تناسب آن با یک یا چند صفت الهی صورت میگیرد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج1، ص164.</ref> | ||
== ویژگیهای سنتهای الهی == | == ویژگیهای سنتهای الهی == | ||
| خط ۱۸: | خط ۱۸: | ||
|'''۱''' | |'''۱''' | ||
|الهیبودن | |الهیبودن | ||
|این سنتها تجلی اسماء، صفات، اراده و حکمت خداوند در تدبیر بشر و تاریخ هستند و انتساب فاعلی آنها به خدا است. | |این سنتها تجلی اسماء، صفات، اراده و حکمت خداوند در تدبیر بشر و [[تاریخ]] هستند و انتساب فاعلی آنها به خدا است. | ||
|افزایش رویکرد توحیدی انسان در حرکتهای اجتماعی<ref>سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۳؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ ۶۲.</ref> | |افزایش رویکرد توحیدی انسان در حرکتهای اجتماعی.<ref>سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۳؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ ۶۲.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۲''' | |'''۲''' | ||
|تکوینیبودن | |تکوینیبودن | ||
|این قوانین از سنخ ایجاد و تکوین هستند و | |این قوانین از سنخ ایجاد و تکوین هستند و بهعنوان پشتوانهای برای نظام تشریع، آثار پاداش و کیفر را در بطن اعمال قرار میدهند. | ||
|غیرقابل اجتناببودن و نقش بنیادین در تحقق امور<ref>سورهٔ یونس، آیهٔ ۱۰۳؛ سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۸.</ref> | |غیرقابل اجتناببودن و نقش بنیادین در تحقق امور.<ref>سورهٔ یونس، آیهٔ ۱۰۳؛ سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۸.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۳''' | |'''۳''' | ||
|هماهنگی تکوین و تشریع | |هماهنگی تکوین و تشریع | ||
|ربوبیت الهی در دو قلمرو | |ربوبیت الهی در دو قلمرو تشریع و هستی یکسان عمل میکند؛ لذا اطاعت از دستورات دینی با متن تکوین و حیات حقیقی ملتها هماهنگ است. | ||
|پیبردن به سنتهای تکوینی از طریق دستورات تشریعی<ref>سورهٔ اعراف، آیهٔ ۹۶.</ref> | |پیبردن به سنتهای تکوینی از طریق دستورات تشریعی.<ref>سورهٔ اعراف، آیهٔ ۹۶.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۴''' | |'''۴''' | ||
|عمومیت زمانی و مکانی | |عمومیت زمانی و مکانی | ||
|این قوانین فراگیر بوده و در | |این قوانین فراگیر بوده و در گسترۀ تمامی آسمانها، زمین و در طول تاریخ بر همۀ موجودات حاکم است. | ||
|سنت الهی در کسانی که پیش از این بودهاند نیز جاری | |سنت الهی در کسانی که پیش از این بودهاند نیز جاری است.<ref>سورهٔ غافر، آیهٔ ۸۵؛ سورهٔ فتح، آیهٔ ۲۳</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۵''' | |'''۵''' | ||
|عمومیت نسبت به افراد و جامعه | |عمومیت نسبت به افراد و [[جامعه]] | ||
|سنتها علاوه بر بستر فردی، بر بستر اجتماعی (امتها و قریهها) نیز ناظرند و وقتی رفتاری فراگیر شود، بازتاب آن کل جامعه را در بر میگیرد. | |سنتها علاوه بر بستر فردی، بر بستر اجتماعی (امتها و قریهها) نیز ناظرند و وقتی رفتاری فراگیر شود، بازتاب آن کل جامعه را در بر میگیرد. | ||
|نزول برکت یا عذاب بر کل یک امت بر اساس مسئولیت جمعی<ref>سورهٔ یونس، آیهٔ ۴۷؛ سورهٔ رعد، آیهٔ ۱۱.</ref> | |نزول برکت یا عذاب بر کل یک امت بر اساس مسئولیت جمعی.<ref>سورهٔ یونس، آیهٔ ۴۷؛ سورهٔ رعد، آیهٔ ۱۱.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۶''' | |'''۶''' | ||
|ثبات و تغییرناپذیری | |ثبات و تغییرناپذیری | ||
|قوانین حاکم بر تطورات تاریخ حتمی است؛ | |قوانین حاکم بر تطورات تاریخ حتمی است؛ جایگزینی یک سنت با دیگری و انحراف از مسیر مقرر در آنها راه ندارد. | ||
|هرگز | |هرگز جوامع خارج از مجرای سنتها دستخوش تبدیل و تحویل نمیشود.<ref>سورهٔ اسراء، آیهٔ ۷۷؛ سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۳.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۷''' | |'''۷''' | ||
|ابتناء بر اصل علیت | |ابتناء بر اصل علیت | ||
|جریان سنتها بر پایه قانونمندی علت و معلول است و هرگونه تصادف یا اتفاق در عروج و سقوط جوامع را محال میسازد. | |جریان سنتها بر پایه قانونمندی علت و معلول است و هرگونه تصادف یا اتفاق در عروج و سقوط جوامع را محال میسازد. | ||
|امکان تحلیل | |امکان تحلیل معرفتی انحطاط یا اعتلاء جوامع بر اساس ریشهها.<ref>سورهٔ آلعمران، آیهٔ ۱۳۷.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۸''' | |'''۸''' | ||
|هماهنگی با اختیار انسان | |هماهنگی با اختیار انسان | ||
|این قوانین جبری نیستند؛ بلکه خطوط کلی تاریخ را مشخص میکنند و اختیار انسان خود یکی از اجزاء علت تامه حوادث است. | |این قوانین جبری نیستند؛ بلکه خطوط کلی تاریخ را مشخص میکنند و اختیار انسان خود یکی از اجزاء علت تامه حوادث است. | ||
|خدا حال قومی را تغییر نمیدهد تا آنکه خودشان خود را تغییر دهند<ref>سورهٔ انفال، آیهٔ ۵۳؛ سورهٔ رعد، آیهٔ ۱۱.</ref> | |خدا حال قومی را تغییر نمیدهد تا آنکه خودشان خود را تغییر دهند.<ref>سورهٔ انفال، آیهٔ ۵۳؛ سورهٔ رعد، آیهٔ ۱۱.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۹''' | |'''۹''' | ||
|داشتن موعد مقرر (اجل) | |داشتن موعد مقرر (اجل) | ||
|تحقق سنتها بر اساس حکمت الهی، زمان خاصی دارد که میتواند دفعی یا تدریجی (مهلت دادن/استدراج) باشد. | |تحقق سنتها بر اساس حکمت الهی، زمان خاصی دارد که میتواند دفعی یا تدریجی (مهلت دادن/استدراج) باشد. | ||
|سبقت رحمت بر غضب جهت فراهمسازی فرصت پشیمانی و بازگشت<ref>سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۸۲؛ سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۵.</ref> | |سبقت رحمت بر غضب جهت فراهمسازی فرصت پشیمانی و بازگشت.<ref>سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۸۲؛ سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۵.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۱۰''' | |'''۱۰''' | ||
|حاکمیت برخی بر برخی دیگر | |حاکمیت برخی بر برخی دیگر | ||
|سنتها در یک سطح نیستند؛ برخی عامترند و بر دیگر سنتها حاکمیت دارند، مانند سبقت سنت رحمت بر سنت غضب. | |سنتها در یک سطح نیستند؛ برخی عامترند و بر دیگر سنتها حاکمیت دارند، مانند سبقت سنت رحمت بر سنت غضب. | ||
|حاکمیت سنت حکمت الهی بر تمامی جریانات دیگر<ref>سورهٔ انعام، آیهٔ ۱۲؛ سورهٔ انعام، آیهٔ ۵۴.</ref> | |حاکمیت سنت حکمت الهی بر تمامی جریانات دیگر.<ref>سورهٔ انعام، آیهٔ ۱۲؛ سورهٔ انعام، آیهٔ ۵۴.</ref> | ||
|- | |- | ||
|'''۱۱''' | |'''۱۱''' | ||
|توالی و تتابع | |توالی و تتابع | ||
|سنتها رابطهای طولی دارند؛ به گونهای که بیاعتنایی به یک سنت | |سنتها رابطهای طولی دارند؛ به گونهای که بیاعتنایی به یک سنت مثل پیام وحی، منجر به فعال شدن سنت دیگر مثل قساوت قلب یا عذاب میشود.<ref>آقاجانی، «ویژگیها و انواع سنتهای الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص40-50.</ref> | ||
|تبدیل سختی به گشایش یا بالعکس بر اساس واکنش جامعه به ابتلائات<ref>سورهٔ انعام، آیات ۴۲ تا ۴۴.</ref> | |تبدیل سختی به گشایش یا بالعکس بر اساس واکنش جامعه به ابتلائات.<ref>سورهٔ انعام، آیات ۴۲ تا ۴۴.</ref> | ||
|} | |} | ||
== اقسام سنتهای الهی == | == اقسام سنتهای الهی == | ||
از منظر صاحبنظران دینی، سنتهای الهی بهعنوان قوانین حاکم بر زندگی بشری به | از منظر صاحبنظران دینی، سنتهای الهی بهعنوان قوانین حاکم بر زندگی بشری به اخروی و دنیوی تقسیم میشوند. به باور آنان، سنتهای دنیوی خود به فردی و اجتماعی قابل تقسیم است و سنتهای اجتماع نیز دو نوع کلی دارد: نخست، سنتهای مطلق که بدون ارتباط با ارادهٔ انسانها و شامل حال هر دو گروه حق و باطل میشوند، مانند [[سنت هدایت]] از طریق پیامبران، [[سنت ابتلا]] و [[سنت آزمایش|آزمایش]]، [[سنت اجل امتها]]، [[سنت تقدیر در معیشت انسان|سنت تقدیر در معیشت انسانها]] و [[سنت تفاوت اجتماعی|سنت تفاوتهای اجتماعی]]. دوم، سنتهای مشروط که تنها شامل گروه حق یا باطل میشود و تحقق آنها منوط به رفتار و انتخاب انسانها است؛ این دسته شامل مواردی چون سنت نصرت الهی بر اساس اخلاص و [[جهاد]] برای خداوند، ازدیاد نعمت در پی شکرگزاری، سنت هدایت گامبهگام در اثر پذیرش هدایت قبلی، [[سنت پیروزی اهل حق]] در صورت پایداری، [[سنت گمراهی تدریجی اهل باطل]]، [[سنت املاء و استدراج]] (مهلتدهی به کافران برای افزایش گناه) و [[سنت عذاب استیصال]] (ریشهکنکننده) میشود. به اعتقاد این صاحبنظران، این چارچوب با مباحث قانونمندی تاریخ و عوامل محرک جوامع بشری پیوند خورده و امکان پیشبینی روندهای کلان تاریخی را فراهم میآورد.<ref>[https://markazi.iqna.ir/fa/news/3829609/مروری-بر-برخی-سنتهای-الهی-در-قرآن حسینی، «مروری بر برخی سنتهای الهی در قرآن»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> | ||
== تفاوت سنتهای الهی با قواعد تاریخی == | == تفاوت سنتهای الهی با قواعد تاریخی == | ||
نسخهٔ ۲۳ اسفند ۱۴۰۴، ساعت ۱۳:۵۹
سنتهای الهی؛ قوانین تغییرناپذیر حاکم بر هستی و زندگی انسان.
سنتهای الهی به قوانین تغییرناپذیری اطلاق میشود که خداوند بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایهٔ آنها اداره میکند. این سنتها دارای ویژگیهایی چون الهیبودن، تکوینی بودن، عمومیت زمانی و مکانی، ثبات و تغییرناپذیری و هماهنگی با اختیار انسان است. از دیدگاه صاحبنظران، سنتهای الهی به دو دستۀ کلی اخروی و دنیوی تقسیم میشوند و سنتهای دنیوی خود به فردی و اجتماعی قابل تقسیم است؛ سنتهای اجتماعی نیز دارای دو نوع مطلق و مشروطاند. در تجربهٔ معاصر ایران، مصادیقی چون پیروزی انقلاب اسلامی، ایستادگی ۴۶ سالهٔ مردم در برابر فشارها، پیشرفتهای علمی و فناوری، ناکامی تحریمها و پایداری جبهه مقاومت، بهعنوان تحقق عینی سنتهایی چون نصرت الهی، نتیجهدهی تلاش و مجاهدت، خنثیسازی توطئه و پیروزی حق بر باطل تحلیل شده است. به باور این پژوهشگران، باور به سنتهای الهی ضمن ایجاد آرامش قلوب، تقویت ارادۀ ملی را در برابر تهدیدات افزایش داده و افق پیروزی را روشن میسازد.
مفهومشناسی
پژوهشگران علوم قرآنی، سنت الهی را بهمعنای قوانین و روشهای تغییرناپذیری دانستهاند که خداوند بر اساس حکمت خود، نظام هستی و جوامع بشری را بر پایهٔ آنها اداره میکند.[۱] بر اساس منابع لغوی، واژهٔ سنت بهمعنای راه و روش رایجی است که استمرار دارد.[۲] از دیدگاه مفسران، این سنتها لزوماً بهمعنای صدور فعل بیواسطه از جانب خداوند نیست، بلکه گاه از طریق اسباب طبیعی و گاه فراطبیعی جریان مییابند. پژهشگران سنت الهی را ضابطهٔ انجام فعل الهی و روشهای تدبیر امور عالم و آدم معرفی میکنند[۳] که در امتهای پیشین نیز جاری بوده که عمومیت و تغییرناپذیری آنها از اصول مسلم قرآنی است.[۴] بر این اساس، یکی از کاربردهای مهم این مفهوم، قانونمندی تاریخ و جوامع انسانی است.[۵]
مبانی
پژوهشگران معارف اسلامی بر این باورند که اثبات جریان سنتهای الهی در جوامع انسانی، مبتنی بر مبانی هستیشناختی و انسانشناختی خاصی است که در قرآن به آنها اشاره شده است. از دیدگاه آنان، هیچ حادثه و تحولی در طبیعت و در نفس انسانها، بدون اذن و ربوبیت تکوینی خداوند رخ نمیدهد و همهٔ امور در چارچوب قوانین و سنتهای مستحکم الهی جریان دارد. به اعتقاد مفسران، سرنوشت افراد و جوامع هرچند با اختیار انسانها همراه است، اما هرگز از تدبیر و حکمت خداوند خارج نبوده و مبتنی بر نظام علت و معلول و هدفمندی آفرینش است.[۶] از منظر قرآن، میان رفتار انسانها و پدیدههای طبیعی رابطهای تکوینی وجود دارد؛ چنانکه ایمان و تقوای جوامع، زمینهساز گشایش برکات آسمان و زمین میشود.[۷] پژوهشگران تأکید دارند که سنتهای الهی از صفات خداوند نشأت میگیرند و تنوع آنها ناشی از اقتضائات متفاوت هر صفت است؛ چنانکه خداوند به صفت رحمانیت خود شفا میبخشد و به صفت منتقم خود مستکبران را به قهر و غلبه میگیرد.[۸] به باور برخی مفسران نسبتدادن حوادث عالم به خداوند، بر اساس جهات وجودی خاص هر حادثه و تناسب آن با یک یا چند صفت الهی صورت میگیرد.[۹]
ویژگیهای سنتهای الهی
| ردیف | ویژگی اصلی | تبیین و شرح ویژگی | کارکردهای تربیتی و شناختی |
| ۱ | الهیبودن | این سنتها تجلی اسماء، صفات، اراده و حکمت خداوند در تدبیر بشر و تاریخ هستند و انتساب فاعلی آنها به خدا است. | افزایش رویکرد توحیدی انسان در حرکتهای اجتماعی.[۱۰] |
| ۲ | تکوینیبودن | این قوانین از سنخ ایجاد و تکوین هستند و بهعنوان پشتوانهای برای نظام تشریع، آثار پاداش و کیفر را در بطن اعمال قرار میدهند. | غیرقابل اجتناببودن و نقش بنیادین در تحقق امور.[۱۱] |
| ۳ | هماهنگی تکوین و تشریع | ربوبیت الهی در دو قلمرو تشریع و هستی یکسان عمل میکند؛ لذا اطاعت از دستورات دینی با متن تکوین و حیات حقیقی ملتها هماهنگ است. | پیبردن به سنتهای تکوینی از طریق دستورات تشریعی.[۱۲] |
| ۴ | عمومیت زمانی و مکانی | این قوانین فراگیر بوده و در گسترۀ تمامی آسمانها، زمین و در طول تاریخ بر همۀ موجودات حاکم است. | سنت الهی در کسانی که پیش از این بودهاند نیز جاری است.[۱۳] |
| ۵ | عمومیت نسبت به افراد و جامعه | سنتها علاوه بر بستر فردی، بر بستر اجتماعی (امتها و قریهها) نیز ناظرند و وقتی رفتاری فراگیر شود، بازتاب آن کل جامعه را در بر میگیرد. | نزول برکت یا عذاب بر کل یک امت بر اساس مسئولیت جمعی.[۱۴] |
| ۶ | ثبات و تغییرناپذیری | قوانین حاکم بر تطورات تاریخ حتمی است؛ جایگزینی یک سنت با دیگری و انحراف از مسیر مقرر در آنها راه ندارد. | هرگز جوامع خارج از مجرای سنتها دستخوش تبدیل و تحویل نمیشود.[۱۵] |
| ۷ | ابتناء بر اصل علیت | جریان سنتها بر پایه قانونمندی علت و معلول است و هرگونه تصادف یا اتفاق در عروج و سقوط جوامع را محال میسازد. | امکان تحلیل معرفتی انحطاط یا اعتلاء جوامع بر اساس ریشهها.[۱۶] |
| ۸ | هماهنگی با اختیار انسان | این قوانین جبری نیستند؛ بلکه خطوط کلی تاریخ را مشخص میکنند و اختیار انسان خود یکی از اجزاء علت تامه حوادث است. | خدا حال قومی را تغییر نمیدهد تا آنکه خودشان خود را تغییر دهند.[۱۷] |
| ۹ | داشتن موعد مقرر (اجل) | تحقق سنتها بر اساس حکمت الهی، زمان خاصی دارد که میتواند دفعی یا تدریجی (مهلت دادن/استدراج) باشد. | سبقت رحمت بر غضب جهت فراهمسازی فرصت پشیمانی و بازگشت.[۱۸] |
| ۱۰ | حاکمیت برخی بر برخی دیگر | سنتها در یک سطح نیستند؛ برخی عامترند و بر دیگر سنتها حاکمیت دارند، مانند سبقت سنت رحمت بر سنت غضب. | حاکمیت سنت حکمت الهی بر تمامی جریانات دیگر.[۱۹] |
| ۱۱ | توالی و تتابع | سنتها رابطهای طولی دارند؛ به گونهای که بیاعتنایی به یک سنت مثل پیام وحی، منجر به فعال شدن سنت دیگر مثل قساوت قلب یا عذاب میشود.[۲۰] | تبدیل سختی به گشایش یا بالعکس بر اساس واکنش جامعه به ابتلائات.[۲۱] |
اقسام سنتهای الهی
از منظر صاحبنظران دینی، سنتهای الهی بهعنوان قوانین حاکم بر زندگی بشری به اخروی و دنیوی تقسیم میشوند. به باور آنان، سنتهای دنیوی خود به فردی و اجتماعی قابل تقسیم است و سنتهای اجتماع نیز دو نوع کلی دارد: نخست، سنتهای مطلق که بدون ارتباط با ارادهٔ انسانها و شامل حال هر دو گروه حق و باطل میشوند، مانند سنت هدایت از طریق پیامبران، سنت ابتلا و آزمایش، سنت اجل امتها، سنت تقدیر در معیشت انسانها و سنت تفاوتهای اجتماعی. دوم، سنتهای مشروط که تنها شامل گروه حق یا باطل میشود و تحقق آنها منوط به رفتار و انتخاب انسانها است؛ این دسته شامل مواردی چون سنت نصرت الهی بر اساس اخلاص و جهاد برای خداوند، ازدیاد نعمت در پی شکرگزاری، سنت هدایت گامبهگام در اثر پذیرش هدایت قبلی، سنت پیروزی اهل حق در صورت پایداری، سنت گمراهی تدریجی اهل باطل، سنت املاء و استدراج (مهلتدهی به کافران برای افزایش گناه) و سنت عذاب استیصال (ریشهکنکننده) میشود. به اعتقاد این صاحبنظران، این چارچوب با مباحث قانونمندی تاریخ و عوامل محرک جوامع بشری پیوند خورده و امکان پیشبینی روندهای کلان تاریخی را فراهم میآورد.[۲۲]
تفاوت سنتهای الهی با قواعد تاریخی
به نظر پژوهشگران، ریشههای معرفتی قواعد تاریخی برآمده از الگوی اثباتگرایی (پوزیتیویسم) دنیای مدرن است که با الگوبرداری از علوم طبیعی، به دنبال کشف روابط علی و قانونمند در تحولات اجتماعی بود. در این نگاه، تاریخ تابع قواعدی جبری، عمومی و تخلفناپذیر تلقی میشود که منشأ آنها در طبیعت بشر و ساختار ذاتی جوامع نهفته است و انسانها ناآگاهانه و غیرارادی تحت سلطهٔ این ماشین اجتماعی به سوی آیندهای معین سوق داده میشوند. در مقابل، سنن الهی در اندیشهٔ متفکران مسلمان، بهویژه محمدباقر صدر و سیدعلی خامنهای، ضمن پذیرش قانونمندی تاریخ، با سه مؤلفه اساسی از این الگو متمایز میشود: الهیبودن منشأ قوانین، توسعهٔ ماهیت آنها از قوانین طبیعی به قوانین معنوی و اخلاقی و تقسیمبندی آنها به دو دسته حتمی و مشروط که اراده و مسئولیت انسانی را در مسیر تاریخ تثبیت میکند.[۲۳]
مصادیق سنتهای الهی در جامعه معاصر
پیروزی انقلاب اسلامی
اندیشمندان مسلمان پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش را مصداقی از سنت نصرت الهی بر اساس اخلاص و قیام برای خداوند میدانند؛ در شرایطی که ملتی با وجود محدودیتهای مادی اما با برخورداری از ایمان، زمینه تحقق وعده یاری الهی را فراهم کرد. از این منظر، تغییر رژیم پهلوی با وجود حمایتهای گسترده کشورهای غربی بهویژه آمریکا، در چارچوب سنت پیروزی حق بر باطل در صورت پایداری مؤمنان قابل تحلیل است.[۲۴]
ایستادگی مردم ایران در برابر فشارها
از منظر این صاحبنظران، ایستادگی ۴۶ ساله مردم ایران در برابر جنگ تحمیلی، تحریمهای گسترده و تهدیدات امنیتی، مصداق روشن سنت تغییرناپذیر نصرت الهی است که بر اساس آن، مردم ایران با وجود محدودیتهای مادی اما برخورداری از ایمان، نه تنها از پای درنمیآید که روزبهروز قویتر میشود. به باور آنان، پیشرفتهای علمی و فناوری ایران در دهههای اخیر، تجلی سنت نتیجهدهی تلاش و مجاهدت در راه خداوند است که با توکل بر خدا و اعتماد به سنتهای الهی محقق شده است. از دیدگاه این صاحبنظران، ناتوانی دشمنان از درک ایستادگی جمهوری اسلامی و ناکام ماندن توطئههای آنان، نشانه سنت پنهانبودن قوانین الهی و سنت ابطال کید دشمنان است که هر بار توطئه علیه مؤمنان را به خودشان بازمیگرداند. همچنین وحدت مردم ایران در بحرانها و شکست ائتلاف استکبار در برابر ایران، از منظر آنان مصداق سنت ثبات قدم در برابر هراسافکنی و سنت ناتوانی قدرتهای بزرگ در مقابله با ارادههای مبتنی بر ایمان است.[۲۵]
پایداری جبهه مقاومت
تحولات منطقه و ایستادگی گروههای مقاومت در برابر تجهیزات پیشرفته نظامی اسرائیل و غرب، بر اساس سنت غلبه گروههای کوچک بر گروههای بزرگ تبیین میشود؛ سنتی که بر همراهی خداوند با صابران در نبردهای نابرابر دلالت دارد. به باور صاحبنظران، کاهش تدریجی قدرتهای مادی در برابر ارادههای مبتنی بر ایمان، نشانهای از جریان سنت الهی در فرسایش تدریجی جبهه مقابل است.[۲۶]
ناکامی تحریمها
صاحبنظران معتقدند عبور مردم ایران از چالشهای اقتصادی و تحریمهای گسترده، بیانگر سنت خنثیسازی توطئههای دشمنان علیه جامعه اسلامی است. به باور آنان، در شرایطی که ملتی بر خدا توکل کرده و از تهدیدات نهراسد، بر اساس سنتهای الهی، توطئههای دشمنان به خودشان بازگشته و راههای جدیدی برای مؤمنان گشوده میشود.[۲۷]
برملاشدن ماهیت حقوق بشر
وقایع اخیر بینالمللی و آشکارشدن چهرهٔ واقعی قدرتهای غربی در رویدادهای فلسطین بهویژه غزه، از دیدگاه صاحبنظران اسلامی در چارچوب سنت رسوایی باطل قابل ارزیابی است. به باور آنان، این پدیده نشان میدهد که باطل با وجود برخورداری از امکانات رسانهای گسترده، در نهایت دچار انزوا و رسوایی در افکار عمومی جهان میشود.[۲۸]
پیروزی مردم ایران در جنگ ۱۲ روزه
به باور صاحبنظران اسلامی، پیروزی ایران در دفاع ۱۲ روزهٔ ۱۴۰۴ش بر اساس سنت نصرت الهی محقق شده است. از منظر آنان، این دفاع که آبرویی برای ایران و کشورهای اسلامی فراهم آورد، مصداق روشن وعدهٔ خداوند در یاری رساندن به مؤمنان است. به اعتقاد این صاحبنظران، خداوند یاریگر کسانی است که در راه حق استقامت ورزند و در این جنگ نیز نصرت الهی شامل حال مدافعان شد. به گفته این صاحبنظران، این دفاع قدرت جامعهٔ اسلامی را به جهان نشان داد و وحشت را بر دشمنان مستولی کرد.[۲۹]
نابودی قریبالوقوع رژیم اسراییل
به باور صاحبنظران اسلامی، نابودی قریبالوقوع اسراییل بر اساس سه سنت الهی قابل تبیین است. نخست، سنت عقوبت سریع ستمگرانی که مؤمنان را از سرزمینهایشان آواره کردهاند؛ بر اساس آیات ۷۶–۷۷ سورهٔ اسراء، هر قومی که پیامبران و مؤمنان را از دیارشان بیرون کنند، جز مدتی اندک درنگ نخواهند کرد و دچار عذاب الهی میشوند. دوم، سنت عقوبت ظالمان به دست مؤمنان شایسته؛ مطابق آیه ۱۴ سوره توبه، خداوند عذاب دشمنان اسلام را مشروط به مجاهدت مؤمنان کرده است و اگر مؤمنان وارد میدان مبارزه شوند، قطعاً جبهه مقابل دچار اضمحلال خواهد شد. سوم، سنت ظهور حق و محو باطل؛ بر اساس آیهٔ ۸۱ سورهٔ اسراء، هرچه جلوه حق کاملتر شود، نابودی باطل سریعتر رخ میدهد.[۳۰]
نقش باور به سنتهای الهی در افزایش تابآوری ملی ایرانیان
کارشناسان با استناد به آیات قرآن و تجارب تاریخی همچون جنگ بدر و دفاع مقدس تأکید میکنند که بر اساس سنت نصرت الهی، پیروزی جبهه حق همواره فراتر از محاسبات صرفاً مادی رقم خورده است. در این نگاه، سنتهایی نظیر نصرت الهی اگرچه مشروط به اقدام آگاهانه و تکلیفمداری انسانها است، اما تحقق آنها امری قطعی است. آنها با تبیین آیهٔ ۱۷ سورهٔ انفال معتقدند که اثرگذاری نهایی از آن خداوند و انسان تنها مأمور به انجام تکلیف است. این باور توحیدی ضمن ایجاد آرامش قلوب، جامعه را از ترس و یأس در برابر تهدیدات مصون میدارد. به باور صاحبنظران دینی سنتهای الهی واقعیتی جاری در متن زندگی امروز است و توجه به آنها در شرایط تهاجم دشمن، افق پیروزی را روشن و تابآوری جمعی را افزایش میدهد.[۳۱]
پانویس
- ↑ حبیبی و تیموری، «سنتهای الهی در باب ظهور و سقوط تمدنها از نظر علامه طباطبائی»، 1397ش، ص12.
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژۀ سنت، وبسایت واژهیاب.
- ↑ مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه تاریخ، 1391ش، ص409.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج16، ص340.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1374ش، ج4، ص21.
- ↑ آقاجانی، «ویژگیها و انواع سنتهای الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص38-40.
- ↑ سورهٔ اعراف، آیهٔ ۹۶.
- ↑ آقاجانی، «ویژگیها و انواع سنتهای الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص38-40.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج1، ص164.
- ↑ سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۳؛ سورهٔ احزاب، آیهٔ ۶۲.
- ↑ سورهٔ یونس، آیهٔ ۱۰۳؛ سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۸.
- ↑ سورهٔ اعراف، آیهٔ ۹۶.
- ↑ سورهٔ غافر، آیهٔ ۸۵؛ سورهٔ فتح، آیهٔ ۲۳
- ↑ سورهٔ یونس، آیهٔ ۴۷؛ سورهٔ رعد، آیهٔ ۱۱.
- ↑ سورهٔ اسراء، آیهٔ ۷۷؛ سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۳.
- ↑ سورهٔ آلعمران، آیهٔ ۱۳۷.
- ↑ سورهٔ انفال، آیهٔ ۵۳؛ سورهٔ رعد، آیهٔ ۱۱.
- ↑ سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۸۲؛ سورهٔ فاطر، آیهٔ ۴۵.
- ↑ سورهٔ انعام، آیهٔ ۱۲؛ سورهٔ انعام، آیهٔ ۵۴.
- ↑ آقاجانی، «ویژگیها و انواع سنتهای الهی در تدبیر جوامع»، 1393ش، ص40-50.
- ↑ سورهٔ انعام، آیات ۴۲ تا ۴۴.
- ↑ حسینی، «مروری بر برخی سنتهای الهی در قرآن»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ جعفرینژاد و دیگران، «نقش سنتهای الهی در تداوم انقلاب اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، 1399ش، ص244-246.
- ↑ «سنتهای الهی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ «سنتهای الهی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ «سنتهای الهی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ «سنتهای الهی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ «سنتهای الهی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ شبیری زنجانی، «پیروزی ایران اسلامی در دفاع 12 روزه براساس سنت نصرت الهی بود»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «تبیین قرآنی نابودی رژیم صهیونیستی در آینده نزدیک»، وبسایت دیگران.
- ↑ «پیروزی جبهه حق فراتر از محاسبات مادی است»، خبرگزاری مهر.
منابع
- قرآن کریم.
- آقاجانی، نصرالله، «ویژگیها و انواع سنتهای الهی در تدبیر جوامع»، مجلهٔ اسلام و مطالعات اجتماعی، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۳ش.
- احمدی پرتو، محمد تقی، خوئینی، معصومه، «سنت پیروزی حق بر باطل در آیات و روایات و جایگاه آن در اندیشه دفاعی امام خامنهای»، مجلهٔ پژوهشهای اجتماعی- اسلامی، شمارهٔ ۱۲۶، ۱۴۰۱ش.
- «پیروزی جبهه حق فراتر از محاسبات مادی است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «تبیین قرآنی نابودی رژیم صهیونیستی در آینده نزدیک»، وبسایت دیگران، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۷۸ش.
- ترقی، حمیدرضا، «انقلاب اسلامی ایران یک سنت الهی در تغییر معادلات جهان غرب»، وبسایت شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۴ تیر ۱۴۰۱ش.
- جعفری نژاد، مسعود و دیگران، «نقش سنتهای الهی در تداوم انقلاب اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، مجلهٔ رهیافت انقلاب اسلامی، شمارهٔ ۵۱، ۱۳۹۹ش.
- حبیبی، محسن و تیموری، شهناز، «سنتهای الهی در باب ظهور و سقوط تمدنها از نظر علامه طباطبائی»، مجلهٔ اندیشه علامه طباطبایی، شمارهٔ ۹، ۱۳۹۷ش.
- حسینی، سعید، «مروری بر برخی سنتهای الهی در قرآن»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۳۹۸ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «رابطه سنّتهای الهی با اعمال انسان»، وبسایت علمی و پژوهشی آسمان، تاریخ درج مطلب: ۵ مرداد ۱۳۹۳ش.
- رفیق، محمد و خیری، حسن، «کارکردهای اجتماعی سنن الهی از دیدگاه مقام معظم رهبری سیدعلی خامنهای دام عزه»، مجلهٔ اسلام و مطالعات اجتماعی، شمارهٔ ۳، ۱۴۰۱ش.
- «سنتهای الهی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ بازدید: ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- شبیری زنجانی، «پیروزی ایران اسلامی در دفاع ۱۲ روزه براساس سنت نصرت الهی بود»، خبرگزاری تسنیم، ۱۲ مرداد ۱۴۰۴ش.
- طباطبایی، المیزان، فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه تاریخ، تهران، چاپ و نشر بینالملل، ۱۳۹۱ش.