آب

آب؛ مایهٔ زندگی.

آب، از منابع اصلی زیست جانداران است و زندگی و سلامت انسان‌ها، جانوران و گیاهان به‌وجود آن بستگی دارد. آب در فرهنگ‌های مختلف بشر، در شکل‌دهی به باورها، نگرش‌ها، کنش‌ها، ادبیات، هنر، معماری و جلوه‌های تمدنی و زیبایی‌شناختی نیز نقش‌آفرین بوده است. آب در فرهنگ ایرانیان، مظهر حیات و نماد پاکی محسوب می‌شود و جلوه‌های قدسی و نمادین آن به کنش، نگرش، فرهنگ عامه، ادبیات و آداب و رسوم مذهبی و آیین‌های ملی و دینی ایرانیان، هویت ویژه و متمایز بخشیده است. در فرهنگ شیعی، آب یادآور تشنگی شهیدان کربلا و نشان فداکاری ابوالفضل العباس است و بر مبنای آن سقاخانه‌های زیادی در سراسر ایران تأسیس شده و مردم هنگام نوشیدن آب، به یاد لب‌های تشنه امام حسین در روز عاشورا، سلام بر حسین می‌گویند.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ فارسی آب، مایع شفاف معنا شده که مزه، بو و رنگ ندارد. این واژه در اوستا به‌شکل آپ، در فارسی باستان آپی و در لهجه‌های امروزی فارسی به‌صورت آف، آو و اَو ثبت شده است. آب را در عربی، ماء می‌گویند که در قرآن و روایات اسلامی زیاد به کار رفته است. آب در ادبیات عرفانی و فلسفی دانشمندان قدیم، یکی از عناصر چهارگانهٔ تشکیل دهندهٔ طبیعت (آب، خاک، باد و آتش) و مبنای تعریف همه پدیده‌های طبیعی بوده است.

مفهوم آب در سبک زندگی دینی ایرانیان، نقشی هویت‌بخش دارد و باورهایی مانند قداست آب زمزم و اعمالی مانند وضو، غسل، پاکیزگی، شست‌وشوی اموات، آب‌ریختن پشت‌سر مسافر، نخوردن آب در ماه رمضان و ساخت سقاخانه‌ها، آب‌انبارها وجلوه‌های هنری و نمادین آن در معماری را شکل می‌دهد.

تاریخچه

آب، همیشه در زندگی ایرانیان علاوه‌بر کاربرد طبیعی، اهمیت و نقش معنوی و نمادین داشته است. در ایران باستان، آناهیتا، ایزد بانوی آب و فرشتهٔ نگهبان چشمه‌ها و باران تصور می‌شده و مورد احترام بوده است. این باور به اوستا نیز راه یافته و آبان‌یشت در ستایش تجلی معنوی آب، مظهر زایش نو و تولد دوباره است و آب، «زهدان» عالم تصور می‌شده است که در آن همه امکانات بالقوه وجود دارد. در باور ایرانیان پیش از اسلام، به نقش و ارزش آب در پاکی جسم و طهارت توجه ویژه شده و آنها، آب را پس از آتش، مقدس‌ترین عنصر می‌دانستند. آب در بعد معناشناسی و نمادین در فرهنگ ایرانی در دورهٔ اسلامی تحول پیدا کرد و در خدمت مفاهیم بنیادین دینی مانند توحید و آفرینندگی خدا قرار گرفت و در توسعهٔ تمدن و فرهنگ ایرانی تأثیر گذاشت.

اهمیت آب

در آموزه‌های دینی

در قرآن، ۹۹ بار به کلمهٔ آب اشاره شده و انسان به تفکر دربارة آب و شکرگزاری بر این نعمت فراخوانده شده است. آب به‌عنوان برکت خداوند معرفی شده است که زندگی می‌بخشد و زندگی را حفظ می‌کند و بشر و زمین را پاکیزه می‌کند. همچنین آب در قرآن با ارزش‌ترین آفریدهٔ خدا بعد از انسان است که زندگی موجودات زنده به آن بستگی دارد. پیامبر اسلام نیز آب را در دنیا و آخرت، برترین آشامیدنی معرفی کرده است.

در سبک زندگی ایرانی

به باور ایرانیان زندگی همه موجودات زنده از آب پدید آمده است و ادامهٔ آن نیز به آب بستگی دارد. در این نگرش، اصل و موجودیت نخستین آب از آسمان بوده که بر روی زمین استقرار یافته است و دنیای پیش از آفرینش آسمان و زمین نیز از آب بوده است. در فرهنگ ایرانیان آب اصل و بنیاد زندگی است، زیبایی طبیعت از آب است، غذای انسان به آب وابسته است و آب از ارکان بهداشتی انسان و نیز باروری گیاهان است. از این‌رو، مردم ایران برای آب اهمیت و احترام قائل‌اند.

جلوه‌های قدسی آب

الف) کنش‌های مؤمنانه

۱. هنگام نوشیدن

از جلوه‌های قدسی و نمادین آب در سبک زندگی شیعیان ایران، فرستادن صلوات هنگام نوشیدن آب گوارا بر امام حسین و یادکردن از تشنگی وی در روز عاشورا است. این کنش مذهبی میان تمام شیعیان جهان به یک نماد هویت‌بخش تبدیل شده است.

۲. هنگام عبادت

1. آب در اعمال عبادی و هنگام نیایش نیز معنای قدسی و نمادین دارد. برای مثال، کاربرد آب در وضو و غسل نه‌تنها جسم را از آلودگی‌ها پاک می‌کند بلکه نماد پاک کردن روح از گناه و نزدیک شدن به خدا است.
2. تطهیر با آب تمثیلی از زایش مداوم آفرینش است و تماس با آب در تمام حواس انسان نیز جاری می‌شود و آرامش لازم را برای نمازگزاران ایجاد می‌کند.

ب) معماری

۱. مسجد

آب در طراحی و معماری مسجد و به‌ویزه مسجد جامع، به گونه‌ای جانمایی می‌شود که در ایجاد معنا و حس عرفانی نقش‌آفرین باشد. وضوخانه، حوض آب، فوارهٔ آب، سنگاب و پایاب در هماهنگی کامل با فضای معنوی مسجد طراحی می‌شوند. برای مثال، حوض آب در وسط حیاط مسجد، به اهمیت ابعاد درونی و وحدت وجود اشاره و به احساس آرامش و بازسازی بهشت کمک می‌کند. همچنین بازتاب آسمان و ایوان در آب حوض، پیوند زمین و آسمان یا ملک و ملکوت را نشان می‌دهد. فوارهٔ آب نیز که امروزه در برخی مساجد دیده می‌شود، نماد چرخش کُره‌ها و منظومه‌ها به‌دور نقطهٔ هستی‌بخش جهان و بازنمایی مفهوم توحید است فواره به چشمه‌ای جوشان تشبیه می‌شود که همانند نور دایره‌های هم‌مرکز و پشت‌سرهم، روشنایی و پاکی را به ارمغان می‌آورد.

۲. سقاخانه

سقاخانه‌ها بر محور معنای قدسی آب شکل گرفته و یادآور ازخودگذشتگی عباس برادر امام حسین است که در فرهنگ دینی و حماسی ایرانیان، نماد عزت، آزادگی، ایثار و جوانمردی است. سقاخانه به‌صورت معمول، در مرکز محله‌ها یا در مسیر گذرهای اصلی و کنار مسجد، حسینیه‌ و تکیه برپا می‌شد. در سقاخانه‌ها کتیبه‌هایی نیز وجود دارد که در آن، ابیاتی در یادآوری وفاداری و شهادت ابوالفضل العباس نوشته شده است.

۳. آب‌انبار

آب‌انبار در بافت شهرها، به‌ویژه حاشیهٔ کویر و منطقه‌های کم‌آب ایران، نقش حیاتی داشته است. طرح و سبک معماری آب‌انبار و نیز تزیینات آن در دوران اسلامی، دوره‌هایی از تکامل را سپری کرده است؛ به‌گونه‌ای که از لحاظ ارزش‌های هنری، فرهنگی، فنی و تاریخی با برخی مساجد بزرگ و دیگر آثار هنری در معماری ایران اسلامی، همتراز دانسته شده است. در فرهنگ ایرانیان، ساختن آب‌انبار، چنان ارزشمند بوده که پاداش آن را بهشت می‌دانستند.

۴. باغ ایرانی

آب در باغ ایرانی، نماد جان‌بخشی است و با حرکت یا سکون خود معناهای متفاوت را نشان می‌دهد؛ حرکت آب در باغ از سمت جوشش‌گاه تا ورودی باغ است، در حالی‌که مسیر حرکت انسان از باغ تا جوشش‌گاه است و این مسیر حرکت بر خلاف جریان آب و به سمت سرچشمه در معماری باغ، نماد حرکت انسان به سمت سرچشمه پاکی‌ها است.

۵. انعکاس بنا در آب

برخی ساختمان‌ها را در برابر استخرهای بزرگ آب بنا می‌کنند تا بازنمایی بنا در آب، زیبایی و شکوه آن را دوچندان کند. در کاخ چهل‌ستون، این انعکاس به‌زیبایی دیده می‌شود. عمارت موجود در باغ فین کاشان نیز به‌تمامی در آب منعکس است. به لحاظ معناشناسی، آب ثابت درون استخرها آیینه‌ای است که از طریق بازنمایی تزئینات و زیبایی‌های بنا، درختان و گیاهان سبز، باغ‌های بهشتی را یادآوری می‌کند.

۶. ساختن پل با طراحی ویژه

برخی پل‌ها بر روی رودخانه‌ها به‌صورتی طراحی شده که جلوه‌ای قدسی و عرفانی از آب ارائه می‌کند. از منظر کارشناسان، سی‌وسه‌پل اصفهان به‌لحاظ مکانی، طراحی، تزیین و عناصر زیبایی‌شناختی و نمادین، در آرامش معنوی انسان نقش‌آفرین است و به‌گونه‌ای طراحی شده است که رهگذران را به توقف بر فراز زاینده‌رود و تأمل در گذر عمر، تشویق می‌کند و تداعی‌کنندهٔ معنای عرفانی شعر حافظ است:

بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین

کین اشارت ز جهان گذرا، ما را بس

ج) صنایع دستی

۱. فرش دست‌باف

آب در صنایع دستی ایرانی ازجمله فرش دستباف نیز جلوهٔ نمادین پیدا کرده است. انعکاس آب چشمه‌سارها، حوض‌ها و رودخانه‌ها در فرش ایرانی بافته می‌شود و شرایط اقلیمی نسبتاً خشک و کم‌آب فلات ایران، فراوانی اساطیر و نمادهای مرتبط با آب، باران و باروری زمین در تمدن و فرهنگ ایرانی را بازنمایی می‌کند.

۲. نگارگری

در هنر نگارگری یا مینیاتور ایرانی حضور نمادین آب چشمگیر است. آب‌های مقدس و چشمه‌های اساطیری در آثار نگارگری به‌عنوان مظهری از عالم مثال و دنیای بی‌عیب و نقص ظاهر می‌شوند. همچنین یکی از جنبه‌های معنوی و جلوهٔ نمادین آب در نگارگری، بازنمایی دنیای ملکوتی است که شفاف، پرنور و پاک به‌تصویر کشیده می‌شود.

آب در ادبیات فارسی

در اوستا، آفرینش آب در دومین مرحله از مراحل خلقت، دانسته شده و چندین الهه و فرشته مانند آناهیتا و تیشتر با آن پیوند ناگسستنی پیدا کرده است. در دورهٔ اسلامی نیز شاعران و ادیبان از عنصر آب و نقش آن در زندگی، فرهنگ، تاریخ، اسطوره‌ها و باورهای ایرانیان یاد کرده‌اند. آب و ترکیبات لفظی آن به چندین معنی مجازی، کنایی و استعاری در کلام عارفان، ادیبان و شاعران ایرانی در دوره‌های مختلف تاریخی استعمال شده است؛ برای مثال، اشک یکی از معانی غیر حقیقی آب بوده و فردوسی چنین سروده است:

ز سوگ سیاوش پر از آب، روی

به رخ برنهاده ز دیده دو جوی

آب و هنر

آب در فرهنگ ایرانی، الهام‌بخش بسیاری از هنرها بوده است و از جمله در هنرهای تزیینی آب‌نماها، ساختمان‌ها، کاشی‌کاری‌های حوض‌ها و کتیبه‌ها نقش آب را در پرورش گل، باغ و رفاه زندگی بشر بازتاب داده است. در هنرهای اسلامی و ایرانی، تشابهی در نحوهٔ به‌کارگیری صورت‌های نمادین آب با هنرهای پیش از اسلام دیده می‌شود که تداوم سنت‌های هنری ایران باستان در هنر اسلامی را نشان می‌دهد.

آب در فرهنگ عامه

از جلوه‌های معنابخشی و اثرگذار آب در سبک زندگی اسلامی و ایرانی، حوزهٔ آداب و رسوم است که به نگرش و کنش‌های روزمرهٔ مردم جهت خاص می‌بخشد. برای نمونه:

1. در برخی از نقاط ایران، وقتی عروس را به خانهٔ داماد می‌برند، به هر جوی آب روان که می‌رسند، عروس بخشی از جهیزیهٔ خود را به آب هدیه می‌کند و سپس از آن می‌گذرد؛ در سیزده‌به‌در نیز مردم سبزه‌های تازه‌دمیدهٔ نوروزی را به آب روان جویبارها می‌سپارند که در گذشته، تمثیلی از دادن هدیه به «آناهیتا»، ایزد آب بوده است.
2. اعتقاد به نر و ماده بودن آب چشمه‌ها، رودها و قنات‌ها بین مردم نقاط مختلف ایران رواج دارد. برای مثال مقنی‌ها در اراک معتقدند اگر دست و پای آنها در آب قنات زبر شود و ترک بخورد آب نر است و اگر نرم بماند، ماده است. مردم در ایزدخواست در استان فارس، معتقدند آبی که در حال حرکت صدا نکند ماده است و آبی که موقع رفتن شرشر کند، نر است
3. در نقاط مختلف ایران، هنگام سفر رفتن مسافران، به امید دیدار تازه، پشت‌سر آنها آب می‌پاشند تا مسافر در پرتو روشنایی آب، سالم برگردد؛
4. امروزه هنگامی که آب بر روی زمین می‌ریزد می‌گویند آب روشنایی است و آن را به فال نیک می‌گیرند؛ همچنین آب‌پاشیدن در ورودی خانه در نوروز و نیز آب‌آوردن از چشمه و رودخانه با کوزهٔ تازه و آب‌ندیده در روز چهارشنبه‌سوری، خوش‌یمن دانسته می‌شود.
5. برخی معتقدند که ریختن آب جوش در باغچه هنگام غروب شگون ندارد؛
6. بسیاری از ایرانیان هنگام حضور بر سر مزار درگذشتگان، بر سنگ قبر آب می‌پاشند و معتقدند که روح مرده آرامش خواهد یافت.

آب در ضرب‌المثل‌های فارسی

آب به هدف تأثیرگذاری بر اصلاح باورها و رفتارهای فردی و جمعی در ضرب‌المثل‌های فارسی بازتاب گسترده دارد. برای مثال:

1. «آب آبادی است»، هر جا آب وجود دارد، آبادی نیز هست؛
2. «آب از آب تکان نمی‌خورد»، یعنی آرامش و ایمنی به صورد کامل وجود دارد؛
3. وقتی کسی با چیزی بی‌ارزش منت می‌گذارد، گفته می‌شود «آب از دریا می‌بخشد»؛
4. به آدم خسیس می‌گویند «آب از دستش نمی‌چکد»؛
5. «آب از دهان سرازیر شدن»، یعنی بی‌نهایت شیفته چیزی شدن؛
6. «آب از سرچشمه، گِل‌آلود است»، یعنی عیب کار از مقامی بالاتر است؛
7. «آب از سر گذشتن»، به‌معنی بدبختی به آخر رسیده است؛
8. «آب با غربال پیمودن»، به‌معنی کاری بیهوده انجام دادن؛
9. «آب به دهان آوردن»، یعنی علاقهٔ افراطی به چیزی پیدا کردن؛
10. «آب بر آتش زدن»، یعنی فتنه‌ای را نشاندن؛
11. «آب بر آسمان انداختن»، یعنی بسیار خشمگین شدن؛
12. «آب بر سیمان بستن»، یعنی به‌کار غیرممکن دست زدن؛
13. «آب به سوراخ مورچه ریختن»، یعنی تعداد زیادی یک دفعه از جایی بیرون آمده‌اند؛
14. «آب پاکی بر دست کسی ریختن»، یعنی کسی را از چیزی ناامید کردن؛
15. وقتی چای کم رنگ است می‌گویند «آبِ حنا است»؛
16. به کسی که خیلی فقیر است گفته می‌شود «آب در جگر ندارد»؛
17. «آب در جوی داشتن»، یعنی روزگار خوبی دارد؛
18. «آب در چیزی بستن»، یعنی مالی را به اسراف خرج کردن؛
19. «آب در چیزی کردن»، یعنی غش و دغل در آن به‌کار بردن؛
20. «آب در دست داری مخور»، یعنی بسیار شتاب کن؛
21. «آب در دلش تکان نمی‌خورد»، یعنی بسیار آهسته می‌رود؛
22. «آب در دیده نداشتن»؛ یعنی بی‌شرم بودن؛
23. «آب زیر کاه»؛ یعنی آدم نهان‌کار؛
24. «آب که آمد تیمّم باطل است»؛ یعنی چون اصل آمد، فرع جایگاهی ندارد؛
25. «آب که از سر گذشت چه یک گز چه صد گز»؛ یعنی کار از کار گذشته است و تلاش فایده‌ای ندارد.

آبرو

به‌دلیل جایگاه و اهمیت وجودشناختی آب در زندگی، اعتبار و منزلت اجتماعی انسان نیز با عیار آب ربط پیدا کرده و در اصطلاح آبروی مفهوم‌سازی شده است؛ به کسی که در جامعه دارای احترام، اعتبار، حیثیت، شرف، عزت و منزلت است، «با آبرو» گفته می‌شود و آبروی کسی را ریختن به‌معنی رسوا کردن و بی‌اعتبار کردن وی است. این ارتباط در سروده‌های فارسی نیز بازتاب پیدا کرده و برای مثال نظیری نیشابوری سروده است:

دست طمع چو پیش کسان کرده‌ای دراز

پل بسته‌ای که بگذری از آبروی خویش

آب در فقه

در فقه شیعه به موضوعات و مسائل مختلفی در ارتباط با آب، توجه شده است، ازجمله: نماز و روزه، خرید و فروش آب، عدم جواز استفادهٔ ابزاری از آب علیه رقیب سیاسی و دشمن نظامی و آداب نوشیدن آب. آب در فقه به دو دستهٔ مطلق و مضاف تقسیم می‌شود؛ آب مطلق آبی است که بدون قید و اضافه به چیزی، بتوان به آن آب گفت، مانند آبی که از آسمان می‌بارد یا از زمین می‌جوشد. آب مطلق، ذاتاً پاک هستند و می‌تواند چیزهای نجس را پاک کند؛ آب مضاف اگر از اصل پاک باشد و با نجسی برخورد نکرده باشد پاک است، اما پاک‌کننده نیست.

باغ‌موزهٔ آب

در منطقهٔ قلهک در تهران، باغ‌موزهٔ آب تأسیس کرده‌اند که به‌طور عمومی تأثیر آب در زندگی انسان را نمایش می‌دهد. این بنا شامل یک باغ و یک ساختمان آکواریومی است که آب در قالب آب‌نما در این باغ ظاهر می‌شود.

منابع

• «آب در معماری ایرانی»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۳۹۴ش.
• آل‌ابراهیم دهکردی، صبا، «آب در فرهنگ، معماری ونگارگری ایرانی»، گاه‌نامهٔ پژوهشی پیام نور استان چهارمحال و بختیاری، شمارهٔ ۶، زمستان ۱۳۹۱ش.
• «از باور به آب‌های نر و ماده تا پخت آش کوسه‌گلی برای طلب باران»، خبرگزای فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• اسحاق‌پور، یوسف، مینیاتور ایرانی، رنگ‌های نو، آیینه و باغ، ۱۳۸۴ش.
• «اصفهان؛ آب در آیینهٔ فرهنگ مردم روستای هونجان شهرضا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• پرهام، سیروس، دستبافته‌های عشایری و روستایی فارس، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۴ش.
• تفضلی، احمد و دیگران، «آب»، دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۳۹۸ش.
• «تقدس آب در فرهنگ کهن ایران»، وب‌سایت مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۱۴ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «جایگاه مهم آب در معماری»، وب‌سایت شهر معمار، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۴۰۰ش.
• «چرا ایرانیان باستان آناهیتا را می‌پرستیدند؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مرداد ۱۳۹۳ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، امثال و حکم، تهران، هیرمند، ۱۳۷۰ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
• حافظ، دیوان حافظ، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
• حسینی جهانگیر، سیدآمنه و فخری، فاطمه، «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، مجلهٔ پژوهش‌های ادبی و بلاغی، سال هفتم، شمارهٔ ،۲۷ تابستان ۱۳۹۸ش.
• خسروی محمدباقر، «آب در فرهنگ، هنر و معماری»، فصلنامهٔ هنر شمارهٔ ۴۲، زمستان ۱۳۷۸ش.
• سمیز، الینور، «آب‌های نقره‌ای در پس‌زمینه»، مجموعهٔ مقالات همایش طبیعت در شرق، فرهنگستان هنر، ۱۳۸۸ش.
• طوسی، معصومه و امامی‌فر، سیدنظامالدین، «نمادشناسی و نشانه‌شناسی عناصر باغ‌های ایرانی با توجه به عناصر باغ فین کاشان»، فصلنامهٔ علمی و پژوهش نگره، شمارهٔ ۱۷، بهار ۱۳۹۰ش.
• علمداری، مریم و دیگران، «بررسی نقش آب و حوض در معماری ایران با تأکید بر مساجد دورهٔ اسلامی»، سومین کنفرانس بینالمللی عمران، معماری و توسعهٔ اقتصاد شهری، شیراز، ۱۳۹۵ش.
• فردوسی، شاهنامه، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
• کریمیان سردشتی، نادر، آب و آب‌شناسی در ادب پارسی، تهران، ۱۳۸۳ش.
• «گلاب‌ریزان آب‌ها، آیینی برای پاسداشت مایهٔ حیات در کرمانشاه»، خبرگزای ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۴۰۱ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفا، ۱۴۰۳ق.
• مرادی، شهاب، «ثواب سلام بر حسین گفتن پس از نوشیدن آب»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آبان ۱۳۹۲ش.
• «معماری سقاخانه‌های ایران»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۳۹۳ش.
• ناظم، فرناز و دیگران، «عناصر چهارگانه (آب، خاک، هوا و آتش)، الگویی ایرانی برای طراحی پارک شهری»، مجلهٔ علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورهٔ ۲۲، شمارهٔ ۹۳، ۱۳۹۹ش.
• نظیری نیشابوری، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
• نقی‌زاده، محمد، «مشخصه‌های آب در فرهنگ ایرانی و تأثیر آن بر شکل‌گیری فضای زیست»، مجلهٔ محیط‌شناسی، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۳۸۲ش.
• نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۷ق.
• یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، قم، مرکز فقه الائمة الاطهار، ۱۴۱۹ق.