پرش به محتوا

حشد الشعبی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
ایجاد لینک داخلی
خط ۱: خط ۱:
'''{{درشت|حشد الشعبی،}}''' ائتلاف گسترده مردمی عراق با قدرت نظامی بالا به عنوان بخشی از محور مقاومت.
'''{{درشت|حشد الشعبی،}}''' ائتلاف گسترده مردمی عراق با قدرت نظامی بالا به عنوان بخشی از محور مقاومت.


حشد الشعبی از گروه‌های مردمی و شبه‌نظامی عمدتاً شیعه عراق است که در سال ۲۰۱۴م در پی پیشروی داعش و فتوای جهاد سید علی سیستانی رسمیت یافت. این نیروها با ایفای نقش کلیدی در شکست داعش، در سال ۲۰۱۶م با مصوبه پارلمان به بخشی رسمی از نیروهای مسلح عراق تبدیل شدند. امروزه این نهاد متشکل از ده‌ها گروه مختلف، به یکی از قدرتمندترین بازیگران نظامی و امنیتی عراق تبدیل شده است که میزان نفوذ و استقلال عمل آن همواره محل مناقشات داخلی و بین‌المللی است.
حشد الشعبی از گروه‌های مردمی و شبه‌نظامی عمدتاً [[شیعه]] در کشور [[عراق]] است که در سال ۲۰۱۴م در پی پیشروی [[داعش]] و صدور [[حکم جهاد|فتوای جهاد]] از سوی [[سید علی سیستانی]]، رسمیت یافت. این نیروها با ایفای نقش کلیدی در شکست داعش، در سال ۲۰۱۶م با مصوبه پارلمان عراق به بخشی رسمی از نیروهای مسلح عراق تبدیل شدند. امروزه این نهاد متشکل از ده‌ها گروه مختلف، یکی از قدرتمندترین بازیگران نظامی و امنیتی عراق است که میزان نفوذ و استقلال عمل آن همواره محل مناقشات داخلی و بین‌المللی است.


== معرفی ==
== معرفی ==
حشد به‌معنای جماعت، گروه و جمعیت، شعب به‌معنای گروهی از مردم با ویژگی‌های مشترک «شعبی» به معنای مردمی و «حشد الشعبی»، به‌معنای بسیج مردمی، عنوانی است که برای مجموعه نیروهای شبه‌نظامی داوطلب عراقی به کار می‌رود که به دنبال فتوای مرجعیت مذهبی عراق، سید علی سیستانی، برای مقابله با حملات داعش سازمان‌دهی شدند.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/psq/Article/1102860 عباسی، «تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشد الشعبی»، 1401ش، ص117.]</ref> این نیروی مردمی با عناوین دیگری مثل کمیته بسیج مردمی و واحدهای بسیج مردمی نیز شاخته می‌شود.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص573.]</ref>
حشد به‌معنای جماعت، گروه و جمعیت است. شعب به‌معنای گروهی از [[مردم]] با ویژگی‌های مشترک است. «شعبی» به معنای مردمی و «حشد شعبی» یا «الحشد الشعبي»، به‌معنای بسیج مردمی، عنوانی است که برای مجموعه نیروهای شبه‌نظامی داوطلب عراقی به کار می‌رود. این گروه به‌دنبال [[فتوا|فتوای]] مرجع مذهبی عراق، سید علی سیستانی، برای مقابله با حملات [[داعش]] سازمان‌دهی شد.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/psq/Article/1102860 عباسی، «تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشد الشعبی»، 1401ش، ص117.]</ref> این نیروی مردمی با عناوین دیگری مثل کمیته بسیج مردمی و واحدهای بسیج مردمی نیز شاخته می‌شود.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص573.]</ref>


== تاریخچه حشد الشعبی ==
== تاریخچه حشد الشعبی ==
'''پیشینه و ریشه‌های شکل‌گیری'''
ریشه‌های شکل‌گیری الحشد الشعبی به دهه‌ها پیش از ظهور داعش و فعالیت گروه‌های نظامی عراقی بازمی‌گردد؛ به‌طوری‌که پیشینه این نیروها در سه مقطع تاریخی پیش از سال ۲۰۱۴م شامل مبارزه با حکومت بعث (پیش از ۲۰۰۳م)، مقابله با حضور نظامی [[ایالات متحده آمریکا|آمریکا]] تا ۲۰۱۱م و درگیری با گروه‌های افراطی در [[سوریه]] از ۲۰۱۳م جای می‌گیرد.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص51.]</ref> هسته‌های اولیۀ برخی از این گروه‌ها نظیر [[سازمان بدر]]، در دوران حکومت [[صدام حسین]] توسط چهره‌هایی چون [[ابومهدی المهندس]] و با حمایت نهادهای نظامی ایران در خاک این کشور شکل گرفت.<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/موافقان-و-مخالفان-حشد-الشعبی-در-عراق-و-آ/ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح؛][https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص69.]</ref> همچنین، گروه‌هایی مانند [[کتائب حزب‌الله]] (تأسیس ۲۰۰۷م)<ref>[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.]</ref> و نیروهای نظامی [[جریان صدر]] معروف به [[جیش‌ المهدی|جیش‌المهدی]] نیز در دوران پس از اشغال عراق فعال بودند.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص50.]</ref> در نهایت، با نفوذ داعش و ضعف نهادی، بی‌ثباتی سیاسی و ناکارآمدی ارتش عراق، اتکا به این ساختارهای شبه‌نظامی، گزینه‌ای گریزناپذیر شد.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص578.]</ref>


ریشه‌های شکل‌گیری حشد الشعبی به دهه‌ها پیش از ظهور داعش و فعالیت گروه‌های نظامی عراقی بازمی‌گردد؛ به‌طوری‌که پیشینه این نیروها در سه مقطع تاریخی پیش از سال ۲۰۱۴م شامل مبارزه با حکومت بعث (پیش از ۲۰۰۳م)، مقابله با حضور نظامی آمریکا تا ۲۰۱۱م و درگیری با گروه‌های افراطی در سوریه از ۲۰۱۳م جای می‌گیرد.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص51.]</ref> هسته‌های اولیۀ برخی از این گروه‌ها نظیر سازمان بدر، در دوران حکومت صدام حسین توسط چهره‌هایی چون ابومهدی المهندس و با حمایت نهادهای نظامی ایران در خاک این کشور شکل گرفت.<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/موافقان-و-مخالفان-حشد-الشعبی-در-عراق-و-آ/ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح؛][https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص69.]</ref> همچنین، گروه‌هایی مانند کتائب حزب‌الله (تأسیس ۲۰۰۷م)<ref>[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.]</ref> و نیروهای نظامی جریان صدر معروف به جیش‌المهدی نیز در دوران پس از اشغال عراق فعال بودند.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص50.]</ref> در نهایت، با نفوذ داعش و ضعف نهادی، بی‌ثباتی سیاسی و ناکارآمدی ارتش عراق، اتکا به این ساختارهای شبه‌نظامی را به‌عنوان یک گزینه گریزناپذیر مطرح کرد.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص578.]</ref>
=== '''تأسیس رسمی''' ===
تأسیس رسمی حشد الشعبی در پی حملۀ گستردۀ داعش به عراق در [[۹ ژوئن]] ۲۰۱۴م ([[۲۰ خرداد]] ۱۳۹۳ش) و [[سقوط موصل|سقوط سریع موصل]] در پی فروپاشی بخش‌هایی از ارتش عراق رقم خورد. در واکنش به این بحران، [[سید علی سیستانی]]، [[مرجع تقلید]] شیعیان، فتوای جهاد صادر کرد که با استقبال گستردۀ داوطلبان مواجه شد و به ایجاد حدود ۴۰ گروه مسلح با بیش از ۱۱۸ هزار نیرو انجامید.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/psq/Article/1102860 عباسی، «تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشد الشعبی»، 1401ش، ص127.]</ref> دو روز پس از این فتوا، دولت عراق به‌منظور جبران ضعف ارتش، دستور تشکیل نهاد حشدالشعبی را برای سازماندهی و تسلیح این نیروها زیر نظر نخست‌وزیر صادر کرد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/dc392720-e79f-42dd-bc9a-ba3c2dfb7f76?p=1549196&m=7110 آزاد، «الگوی مطلوب در عراق حشدالشعبی و آسیب‌پذیری‌های آن»، 1394ش، ص94.]</ref> در روند تثبیت این سازمان، [[نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] ایران به فرماندهی [[قاسم سلیمانی]]، پس از درخواست رسمی دولت عراق،<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/موافقان-و-مخالفان-حشد-الشعبی-در-عراق-و-آ/ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح.]</ref> نقش محوری در سازمان‌دهی، آموزش و پشتیبانی لجستیک نیروهای مردمی ایفا کرد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/da68decf-ec1d-4512-ba30-d7513900db81?p=2926677&m=9072 آقایی‌میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، 1403ش، ص115؛] [https://jm.um.ac.ir/article_46861_5f4f3336935836e86abd762d9efa4603.pdf افشون، کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تأکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، 1404ش، ص78.]</ref>


'''تأسیس رسمی'''
=== '''تثبیت و جایگاه قانونی''' ===
 
پس از کاهش خطر داعش در عراق و با وجود تلاش‌های [[ایالات متحده]] برای محدود کردن نفوذ حشد الشعبی،<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/da68decf-ec1d-4512-ba30-d7513900db81?p=2926677&m=9072 آقایی‌میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، 1403ش، ص116.]</ref> پارلمان عراق در [[۲۶ نوامبر]] ۲۰۱۶م با تصویب قانونی، این سازمان را به‌عنوان یک نیروی نظامی رسمی و مستقل در کنار ارتش به رسمیت شناخت.<ref>[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.]</ref> بر اساس این قانون، نیروهای حشد الشعبی از حقوق و مزایای معادل نیروهای ارتش و پلیس عراق برخوردار شدند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/da68decf-ec1d-4512-ba30-d7513900db81?p=2926677&m=9072 آقایی میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، پاییز 1403ش، ص120.]</ref> بدین ترتیب جایگاه حاکمیتی این سازمان تثبیت شد و حیدر العبادی (نخست‌وزیر وقت) به‌عنوان فرمانده کل و ابومهدی المهندس به‌عنوان معاون و فرمانده میدانی این نیروها تعیین شدند.<ref name=":0">[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.]</ref>
تأسیس رسمی حشد الشعبی در پی حملۀ گستردۀ داعش به عراق در ۹ ژوئن ۲۰۱۴م (۲۰ خرداد ۱۳۹۳ش) و سقوط سریع موصل در پی فروپاشی بخش‌هایی از ارتش عراق رقم خورد. در واکنش به این بحران، سید علی سیستانی، مرجع تقلید شیعیان، فتوای جهاد صادر کرد که با استقبال گستردۀ داوطلبان مواجه شد و به ایجاد حدود ۴۰ گروه مسلح با بیش از ۱۱۸ هزار نیرو انجامید.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/psq/Article/1102860 عباسی، «تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشد الشعبی»، 1401ش، ص127.]</ref> دو روز پس از این فتوا، دولت عراق به منظور جبران ضعف ارتش، دستور تشکیل نهاد حشد الشعبی را برای سازماندهی و تسلیح این نیروها زیر نظر نخست‌وزیر صادر کرد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/dc392720-e79f-42dd-bc9a-ba3c2dfb7f76?p=1549196&m=7110 آزاد، «الگوی مطلوب در عراق حشدالشعبی و آسیب‌پذیری‌های آن»، 1394ش، ص94.]</ref> در روند تثبیت این سازمان، نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران به فرماندهی [[قاسم سلیمانی]]، پس از درخواست رسمی دولت عراق،<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/موافقان-و-مخالفان-حشد-الشعبی-در-عراق-و-آ/ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح.]</ref> نقش محوری در سازمان‌دهی، آموزش و پشتیبانی لجستیک نیروهای مردمی ایفا کرد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/da68decf-ec1d-4512-ba30-d7513900db81?p=2926677&m=9072 آقایی‌میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، 1403ش، ص115؛] [https://jm.um.ac.ir/article_46861_5f4f3336935836e86abd762d9efa4603.pdf افشون، کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تأکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، 1404ش، ص78.]</ref>
 
'''تثبیت و جایگاه قانونی'''
 
پس از کاهش خطر داعش در عراق و با وجود تلاش‌های ایالات متحده برای محدود کردن نفوذ حشد الشعبی،<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/da68decf-ec1d-4512-ba30-d7513900db81?p=2926677&m=9072 آقایی‌میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، 1403ش، ص116.]</ref> پارلمان عراق در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۶م با تصویب قانونی، این سازمان را به‌عنوان یک نیروی نظامی رسمی و مستقل در کنار ارتش به رسمیت شناخت.<ref>[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.]</ref> بر اساس این قانون، نیروهای حشد الشعبی از حقوق و مزایای معادل نیروهای ارتش و پلیس عراق برخوردار شدند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/da68decf-ec1d-4512-ba30-d7513900db81?p=2926677&m=9072 آقایی میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، پاییز 1403ش، ص120.]</ref> بدین ترتیب جایگاه حاکمیتی این سازمان تثبیت شد و حیدر العبادی (نخست‌وزیر وقت) به‌عنوان فرمانده کل و ابومهدی المهندس به‌عنوان معاون و فرمانده میدانی این نیروها تعیین شدند.<ref name=":0">[https://farhangziarat.hzrc.ac.ir/article_183988_9224263f59de48fb82923e5227fd19ab.pdf حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.]</ref>


== ترکیب و ساختار نیروها ==
== ترکیب و ساختار نیروها ==
حشد الشعبی پس از تأسیس رسمی، از حدود ۵۰ گروه و ۱۳۰ تا ۱۵۰ هزار نیروی نظامی تشکیل شد. اگرچه بدنه اصلی این سازمان را شیعیان تشکیل می‌دهند، اما سایر گروه‌های قومی و مذهبی نظیر اهل‌سنت، کردها، ترکمن‌ها، مسیحیان و ایزدی‌ها نیز در آن حضور دارند.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص11.]</ref> به‌دنبال فتوای سید علی سیستانی، جریان‌های سیاسی-نظامی برجسته‌ای چون سازمان بدر، سرایا السلام (وابسته به جریان صدر)، عصائب اهل‌حق و جنبش نجباء به این سازمان پیوستند. گفته شده است که شاخه شیعی، به‌ویژه سپاه بدر و سرایا السلام، از آموزش‌ و قدرت بیشتر در مقایسه با دیگر نیروهای حشدالشعبی برخوردار است.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص48.]</ref> در کنار آن‌ها، گروه‌های تحت حمایت عتبات عالیات، شبه‌نظامیان عشایری با هدف تأمین امنیت محلی و یگان‌های مستقل اقلیت‌ها نیز فعالیت می‌کنند.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص49.]</ref>
حشد الشعبی هنگام رسمیت‌یافتن، دارای ۵۰ گروه و بیش از ۱۳۰ هزار نیروی نظامی بود. اگرچه بدنه اصلی این سازمان را [[شیعیان]] تشکیل می‌دهند، اما سایر گروه‌های قومی و مذهبی نظیر [[اهل‌سنت]]، کردها، ترکمن‌ها، [[مسیحیان]] و [[ایزدیان|ایزدی‌ها]] نیز در آن حضور دارند.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص11.]</ref> به‌دنبال فتوای سید علی سیستانی، جریان‌های سیاسی-نظامی برجسته‌ای چون [[سازمان بدر]]، [[سرایا السلام]] (وابسته به جریان صدر)، [[عصائب اهل‌ الحق]] و [[جنبش مقاومت اسلامی نجباء|جنبش نجباء]] به این سازمان پیوستند. گفته شده است که شاخه شیعی، به‌ویژه سپاه بدر و سرایا السلام، از آموزش‌ و قدرت بیشتر در مقایسه با دیگر نیروهای حشدالشعبی برخوردار است.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص48.]</ref> در کنار آن‌ها، گروه‌های تحت حمایت [[عتبات عالیات]]، شبه‌نظامیان عشایری با هدف تأمین امنیت محلی و یگان‌های مستقل اقلیت‌ها نیز فعالیت می‌کنند.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص49.]</ref>


ساختار تشکیلاتی حشد الشعبی در سه لایه دسته‌بندی شده است:
ساختار تشکیلاتی حشد الشعبی در سه لایه دسته‌بندی شده است:
* گروه‌های مرجع: دارای سازمان‌دهی نظامی و ابتکار عمل میدانی شامل سازمان بدر، گردان‌های امام علی، سیدالشهدا و جندالامام.
* گروه‌های مرجع: دارای سازمان‌دهی نظامی و ابتکار عمل میدانی شامل سازمان بدر، [[گردان‌های امام علی]]، [[کتائب سیدالشهدا|سیدالشهدا]] و [[کتائب جندالامام|جندالامام]].
* حلقه پیرامونی: دارای توان نظامی در رتبه بعدی و مروج ایدئولوژی ولایت فقیه شامل سرایا الخراسانی، الوعد الصادق، جیش المختار و رسالیون.
* حلقه پیرامونی: دارای توان نظامی در رتبه بعدی و مروج ایدئولوژی [[ولایت فقیه]] شامل [[سرایا الخراسانی]]، الوعد الصادق، [[جیش المختار]] و رسالیون.
* گروه‌های وابسته سیاسی: مرتبط با جریان‌های سیاسی داخلی عراق شامل شباب الرسالی، گردان‌های غضب، امام حسین، سرایا السلام، و یگان‌های ترکمن و سنی.<ref>آزاد، سایه روشن حشدالشعبی، تهران، 1395ش، ص50.</ref>
* گروه‌های وابسته سیاسی: مرتبط با جریان‌های سیاسی داخلی عراق شامل شباب الرسالی، گردان‌های غضب، امام حسین، سرایا السلام، و یگان‌های ترکمن و سنی.<ref>آزاد، سایه روشن حشدالشعبی، تهران، 1395ش، ص50.</ref>


== اهداف ==
== اهداف ==
اهداف راهبردی و بلندمدت حشد الشعبی با رویکردهای ایدئولوژیک شیعه هم‌خوانی دارد.<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/موافقان-و-مخالفان-حشد-الشعبی-در-عراق-و-آ/ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، 1397ش.]</ref> در مارس ۲۰۱۵م، این سازمان اهداف کلان و عملیاتی خود را به شرح زیر اعلام کرد:
اهداف راهبردی و بلندمدت حشد الشعبی با رویکردهای ایدئولوژیک شیعه هم‌خوانی دارد.<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/موافقان-و-مخالفان-حشد-الشعبی-در-عراق-و-آ/ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، 1397ش.]</ref> در [[مارس]] ۲۰۱۵م، این سازمان اهداف کلان و عملیاتی خود را به شرح زیر اعلام کرد:
# مبارزه با تروریسم و آزادسازی شهروندان عراقی از تهدیدات آن؛
# [[مبارزه با تروریسم]] و آزادسازی شهروندان عراقی از تهدیدات آن؛
# نبرد با گروه داعش و اخراج کامل آن‌ها از خاک عراق؛
# نبرد با گروه داعش و اخراج کامل آن‌ها از خاک عراق؛
# محافظت از اماکن و بقاع متبرکه؛
# محافظت از اماکن و [[بقاع متبرکه]]؛
# دفاع از تمامیت ارضی کشور؛
# دفاع از تمامیت ارضی کشور؛
# حمایت از شهروندانی که توانایی مشارکت در جنگ را ندارند.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_67122_5bfefeac58cee96350f927bb1ad99a8e.pdf ستوده و بدرآبادی، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، 1398ش، ص81.]</ref>
# حمایت از شهروندانی که توانایی مشارکت در جنگ را ندارند.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_67122_5bfefeac58cee96350f927bb1ad99a8e.pdf ستوده و بدرآبادی، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، 1398ش، ص81.]</ref>


== فعالیت‌ها ==
== فعالیت‌ها ==
حشد الشعبی، به‌عنوان یکی از بازیگران مهم در عرصه امنیتی عراق نهادینه شد و در پر کردن بخشی از خلأهای موجود در ساختار نظامی این کشور مورد توجه قرار گرفت.<ref>[https://jm.um.ac.ir/article_46861_5f4f3336935836e86abd762d9efa4603.pdf افشون، کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تأکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، 1404ش، ص82.]</ref> از مهم‌ترین فعالیت‌های منتسب به حشد الشعبی می‌توان به مشارکت در عملیات علیه داعش و بازپس‌گیری گستره‌ای از مناطق تحت کنترل این گروه، تأمین امنیت برخی محورهای مواصلاتی به‌ویژه در مسیرهای موازی مرز سوریه، نقش در تسهیل بازگشایی و فعال‌سازی مسیر زمینی تهران–بغداد–دمشق، تلاش برای جلوگیری از گسترش نفوذ احزاب و نیروهای کرد در استان کرکوک در بستر تحولات مرتبط با استقلال اقلیم کردستان<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص580.]</ref> و اجرای حملاتی علیه برخی پایگاه‌های آمریکایی در خاک عراق اشاره کرد.<ref>[https://www.mehrnews.com/tag/مقاومت+اسلامی+عراق «مقاومت اسلامی عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>
حشد الشعبی، به‌عنوان یکی از بازیگران مهم در عرصه امنیتی عراق نهادینه شد و در پر کردن بخشی از خلأهای موجود در ساختار نظامی این کشور مورد توجه قرار گرفت.<ref>[https://jm.um.ac.ir/article_46861_5f4f3336935836e86abd762d9efa4603.pdf افشون، کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تأکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، 1404ش، ص82.]</ref> مهم‌ترین فعالیت‌های منتسب به حشد الشعبی عبارت است از:
 
* مشارکت در عملیات علیه داعش و بازپس‌گیری گستره‌ای از مناطق تحت کنترل این گروه؛
* تأمین امنیت برخی محورهای مواصلاتی به‌ویژه در مسیرهای موازی مرز [[سوریه]]؛
* تسهیل بازگشایی و فعال‌سازی مسیر زمینی [[تهران]]–[[بغداد]]–[[دمشق]]؛
* تلاش برای جلوگیری از گسترش نفوذ احزاب و نیروهای کرد در استان کرکوک در بستر تحولات مرتبط با استقلال [[اقلیم کردستان]]؛<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص580.]</ref>  
* اجرای حملاتی علیه برخی پایگاه‌های آمریکایی در خاک عراق.<ref>[https://www.mehrnews.com/tag/مقاومت+اسلامی+عراق «مقاومت اسلامی عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>


=== اقدامات در جنگ رمضان ===
=== اقدامات در جنگ رمضان ===
در پی حمله نظامی اسرائیل و ایالات متحده به ایران در 9 اسفند ۱۴۰۴ش، فالح الفیاض، رئیس حشد الشعبی، در بیانیه‌ای [[ترور سید علی خامنه‌ای]] را اقدامی تروریستی و نقض قوانین بین‌المللی توصیف کرد.<ref name=":1">[https://www.mehrnews.com/news/6762740/حشد-الشعبی-ترور-امام-خامنه-ای-تلاش-مذبوحانه-برای-شکست-اراده «حشد الشعبی: ترور امام خامنه‌ای تلاش مذبوحانه برای شکست اراده ملت‌هاست»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref> در همین چارچوب، گروه‌هایی از حشد الشعبی عملیات‌هایی علیه پایگاه‌ها و مواضع ایالات متحده در عراق و گروهک‌های تجزیه طلب در اقلیم کردستان انجام دادند. این حملات که گاه با نام گروه‌های عضو حشد الشعبی یا عنوان مقاومت اسلامی در عراق اعلام می‌شد،<ref name=":2">[https://www.mehrnews.com/tag/مقاومت+اسلامی+عراق «مقاومت اسلامی عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref> با استفاده از پهپاد و موشک انجام گرفت و بنا بر گزارش‌ها شماری از نیروهای آمریکایی در آن کشته یا زخمی شدند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6769478/عملیات-های-پرشمار-مقاومت-عراق-علیه-مواضع-آمریکا «عملیات‌های پرشمار مقاومت عراق علیه مواضع آمریکا»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>
در پی حمله نظامی اسرائیل و ایالات متحده به ایران در [[۹ اسفند]] ۱۴۰۴ش، [[فالح الفیاض]]، رئیس حشد الشعبی، در بیانیه‌ای [[ترور سید علی خامنه‌ای]] را اقدامی تروریستی و نقض قوانین بین‌المللی توصیف کرد.<ref name=":1">[https://www.mehrnews.com/news/6762740/حشد-الشعبی-ترور-امام-خامنه-ای-تلاش-مذبوحانه-برای-شکست-اراده «حشد الشعبی: ترور امام خامنه‌ای تلاش مذبوحانه برای شکست اراده ملت‌هاست»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref> در همین چارچوب، گروه‌هایی از حشد الشعبی عملیات‌هایی علیه پایگاه‌ها و مواضع [[ایالات متحده]] در عراق و گروهک‌های تجزیه‌طلب در اقلیم کردستان انجام دادند. این حملات که گاه با نام گروه‌های عضو حشد الشعبی یا عنوان [[مقاومت اسلامی عراق|مقاومت اسلامی در عراق]] اعلام می‌شد،<ref name=":2">[https://www.mehrnews.com/tag/مقاومت+اسلامی+عراق «مقاومت اسلامی عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref> با استفاده از [[پهپاد]] و [[موشک]] انجام گرفت و بنا بر گزارش‌ها شماری از نیروهای آمریکایی در آن کشته یا زخمی شدند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6769478/عملیات-های-پرشمار-مقاومت-عراق-علیه-مواضع-آمریکا «عملیات‌های پرشمار مقاومت عراق علیه مواضع آمریکا»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>


در مقابل، ایالات متحده و اسرائیل نیز حملاتی موشکی و هوایی علیه مواضع مرتبط با حشد الشعبی انجام دادند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6793165/حمله-آمریکایی-صهیونیستی-به-مراکز-حشد-شعبی-در-عراق «حمله آمریکایی - صهیونیستی به مراکز حشد شعبی در عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر؛] [https://www.tabnak.ir/fa/news/965463/حمله-گسترده-جنگنده-های-آمریکا-به-مواضع-حشدالشعبی-در-چهار-استان-عراق-فیلم-پنتاگون-بیانیه-صادر-کرد «حمله گسترده جنگنده‌های آمریکا به مواضع حشدالشعبی در چهار استان عراق+ فیلم/ پنتاگون بیانیه صادر کرد»، وب‌سایت تابناک.]</ref> وزارت خارجه آمریکا با عنوان «پاداش برای عدالت» جایزه‌ای ۱۰ میلیون دلاری برای ارائه اطلاعات دربارهٔ محل حضور ابوآلاء الولائی، فرمانده کتائب سیدالشهدا، تعیین کرد.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/2257230/ «سفارت آمریکا برای اعلام موقعیت «ابوآلاء الولایی» ۱۰ میلیون دلار پاداش تعیین کرد»، وب‌سایت خبرگزاری بین‌المللی شفقنا.]</ref>
در مقابل، ایالات متحده و [[اسرائیل]] نیز حملات موشکی و هوایی علیه مواضع حشد الشعبی انجام دادند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6793165/حمله-آمریکایی-صهیونیستی-به-مراکز-حشد-شعبی-در-عراق «حمله آمریکایی - صهیونیستی به مراکز حشد شعبی در عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر؛] [https://www.tabnak.ir/fa/news/965463/حمله-گسترده-جنگنده-های-آمریکا-به-مواضع-حشدالشعبی-در-چهار-استان-عراق-فیلم-پنتاگون-بیانیه-صادر-کرد «حمله گسترده جنگنده‌های آمریکا به مواضع حشدالشعبی در چهار استان عراق+ فیلم/ پنتاگون بیانیه صادر کرد»، وب‌سایت تابناک.]</ref> وزارت خارجه آمریکا با عنوان «پاداش برای عدالت» جایزه‌ای ۱۰ میلیون دلاری برای ارائه اطلاعات دربارهٔ محل حضور ابوآلاء الولائی، فرمانده [[کتائب سیدالشهدا]]، تعیین کرد.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/2257230/ «سفارت آمریکا برای اعلام موقعیت «ابوآلاء الولایی» ۱۰ میلیون دلار پاداش تعیین کرد»، وب‌سایت خبرگزاری بین‌المللی شفقنا.]</ref>


== مواجهه دولت‌های عراق با حشد الشعبی ==
== مواجهه دولت‌های عراق با حشد الشعبی ==
نوری المالکی و حیدر العبادی در دوره‌های نخست‌وزیری خود در روند شکل‌گیری و رسمیت یافتن حشد الشعبی نقش داشتند.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_67122_5bfefeac58cee96350f927bb1ad99a8e.pdf ستوده، و همت بدرآبادی، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، 1398ش، ص81؛] [https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص53.]</ref> با این حال، العبادی در مارس ۲۰۱۷م ضمن قدردانی از نقش حشد الشعبی، برخی عناصر آن را به ارتکاب تخلفاتی مانند سرقت مسلحانه و آدم‌ربایی متهم و موضوع خلع سلاح آن را مطرح کرد.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص54.]</ref> وی بر اساس فرمان اجرایی شماره ۹۱ (فوریه ۲۰۱۶م) تلاش کرد حشد الشعبی را به‌عنوان نهادی نظامی و قانونی در چارچوب ساختار رسمی دولت و تحت نظارت مستقیم نخست‌وزیر سامان دهد.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص580.]</ref>
[[نوری المالکی]] و [[حیدر العبادی]] در دوره‌های نخست‌وزیری خود در روند شکل‌گیری و رسمیت‌یافتن حشد الشعبی نقش داشتند.<ref>[https://psq.bou.ac.ir/article_67122_5bfefeac58cee96350f927bb1ad99a8e.pdf ستوده، و همت بدرآبادی، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، 1398ش، ص81؛] [https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص53.]</ref> با این حال، العبادی در مارس ۲۰۱۷م ضمن قدردانی از نقش حشد الشعبی، برخی عناصر آن را به ارتکاب تخلفاتی مانند [[سرقت مسلحانه]] و [[آدم‌ربایی]] متهم و موضوع خلع سلاح آن را مطرح کرد.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص54.]</ref> وی بر اساس فرمان اجرایی شماره ۹۱ ([[فوریه]] ۲۰۱۶م) تلاش کرد حشد الشعبی را به‌عنوان نهادی نظامی و قانونی در چارچوب ساختار رسمی دولت و تحت نظارت مستقیم نخست‌وزیر سامان دهد.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص580.]</ref>


در سال ۲۰۱۹م، دولت عادل عبدالمهدی نیز با صدور دستورالعملی ده‌بندی، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق و سامان‌دهی ساختار آن را دنبال کرد و اقداماتی برای کنترل قانونی این نیرو<ref>[https://risstudies.org/ادغام-حشد-الشعبی-در-نیروهای-مسلح-عراق؛/ سیدعلی نجات، «ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها»، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی.]</ref> و کاهش نفوذ برخی فرماندهان آن، ازجمله ابومهدی المهندس، مطرح شد؛ اقداماتی که به‌طور کامل اجرا نشد. مقتدی صدر نیز این مصوبه را پذیرفت، اما اجرای آن در میان نیروهای وابسته به وی به‌طور کامل تحقق نیافت.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص57.]</ref>
در سال ۲۰۱۹م، دولت [[عادل عبدالمهدی]] نیز با صدور دستورالعملی ده‌بندی، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق و سامان‌دهی ساختار آن را دنبال کرد و اقداماتی برای کنترل قانونی این نیرو<ref>[https://risstudies.org/ادغام-حشد-الشعبی-در-نیروهای-مسلح-عراق؛/ سیدعلی نجات، «ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها»، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی.]</ref> و کاهش نفوذ برخی فرماندهان آن، ازجمله [[ابومهدی المهندس]]، مطرح شد؛ اقداماتی که به‌طور کامل اجرا نشد. [[سید مقتدی صدر|مقتدی صدر]] نیز این مصوبه را پذیرفت، اما اجرای آن میان نیروهای وابسته به وی به‌طور کامل تحقق نیافت.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص57.]</ref>


در دوره نخست‌وزیری مصطفی الکاظمی، قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس در حمله ایالات متحده ترور و کشته شدند. در سال ۲۰۲۰م نیز چند یگان موسوم به «حشد مرجعیت» یا «حشد عتبات» اعلام کردند از ساختار حشد الشعبی جدا شده و مستقیماً از دولت عراق تبعیت خواهند کرد. الکاظمی همچنین دستوراتی برای محدودسازی برخی فعالیت‌ها و دفاتر این نیرو صادر کرد.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص58.]</ref> با وجود این تحولات، حشدالشعبی همچنان به فعالیت خود ادامه داده و فالح الفیاض ریاست آن را بر عهده دارد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6762740/حشد-الشعبی-ترور-امام-خامنه-ای-تلاش-مذبوحانه-برای-شکست-اراده «حشد الشعبی: ترور امام خامنه‌ای تلاش مذبوحانه برای شکست اراده ملت‌هاست»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>
در دوره نخست‌وزیری [[مصطفی الکاظمی]]، قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس در حمله ایالات متحده ترور و کشته شدند. در سال ۲۰۲۰م نیز چند یگان موسوم به «حشد مرجعیت» یا «حشد عتبات» اعلام کردند از ساختار حشد الشعبی جدا شده و مستقیماً از دولت عراق تبعیت خواهند کرد. الکاظمی همچنین دستوراتی برای محدودسازی برخی فعالیت‌ها و دفاتر این نیرو صادر کرد.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص58.]</ref> با وجود این تحولات، حشدالشعبی همچنان به فعالیت خود ادامه داده و [[فالح الفیاض]] ریاست آن را بر عهده دارد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6762740/حشد-الشعبی-ترور-امام-خامنه-ای-تلاش-مذبوحانه-برای-شکست-اراده «حشد الشعبی: ترور امام خامنه‌ای تلاش مذبوحانه برای شکست اراده ملت‌هاست»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>


== مخالفان ==
== مخالفان ==
مخالفت‌ها با استقلال و قدرت گرفتن حشد الشعبی عمدتاً ریشه در نقش استکباری ایالات متحده، عوامل داخلی و رقابت‌های منطقه‌ای دارد:<ref>[https://risstudies.org/ادغام-حشد-الشعبی-در-نیروهای-مسلح-عراق؛/ سیدعلی نجات، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، 20 اسفند 1404ش.]</ref>
کارشناسان، ریشه مخالفت‌ها با استقلال و قدرت گرفتن حشد الشعبی را در نقش استکباری ایالات متحده، عوامل داخلی و رقابت‌های منطقه‌ای جستجو می‌کنند:<ref>[https://risstudies.org/ادغام-حشد-الشعبی-در-نیروهای-مسلح-عراق؛/ سیدعلی نجات، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، 20 اسفند 1404ش.]</ref>


* '''جریان‌های داخلی (اهل‌سنت و کردها):''' برخی از گروه‌های اهل‌سنت با استقرار این نیروها در مناطق سنی‌نشین در دوران مبارزه با داعش مخالفت کردند. همچنین، گروه‌های کرد حضور حشد الشعبی در مناطق مورد مناقشه، از جمله مناطق نفتی کرکوک، را مانعی برای اهداف سیاسی خود می‌دانند.<ref>آزاد، سایه روشن حشدالشعبی، 1395ش، ص125.</ref>
* '''جریان‌های داخلی (اهل‌سنت و کردها):''' برخی از گروه‌های اهل‌سنت با استقرار این نیروها در مناطق سنی‌نشین در دوران مبارزه با داعش مخالفت کردند. همچنین، گروه‌های کرد، حضور حشد الشعبی در مناطق مورد مناقشه، از جمله مناطق نفتی کرکوک، را مانعی برای اهداف سیاسی خود می‌دانند.<ref>آزاد، سایه روشن حشدالشعبی، 1395ش، ص125.</ref>
* '''عربستان سعودی:''' با برجسته‌سازی نقش تشیع، حشد الشعبی را گروهی فرقه‌گرا، تهدیدی برای ثبات سیاسی عراق و عاملی برای گسترش نفوذ ایران معرفی می‌کرد.<ref>[https://imrlarc.ir/article_103814_b702022e53b89d1d4c4c9e5067bd4019.pdf گوهری‌مقدم و همکاران، «جایگاه حشد الشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانه‌های سعودی از آن»، 1397ش، ص12.]</ref>
* '''[[عربستان سعودی]]:''' با برجسته‌سازی نقش تشیع، حشد الشعبی را گروهی فرقه‌گرا، تهدیدی برای ثبات سیاسی عراق و عاملی برای گسترش نفوذ ایران معرفی می‌کرد.<ref>[https://imrlarc.ir/article_103814_b702022e53b89d1d4c4c9e5067bd4019.pdf گوهری‌مقدم و همکاران، «جایگاه حشد الشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانه‌های سعودی از آن»، 1397ش، ص12.]</ref>
* '''ترکیه:''' به‌دلیل تقابل منافع در مناطق شمالی و کردنشین عراق<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص174.]</ref> و همچنین رقابت با ایران بر سر ام‌القرایی جهان اسلام، خواهان تضعیف حشد الشعبی است.<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/اهداف-پیدا-و-پنهان-ترکیه-در-شمال-عراق/ اخلاصی، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بین‌المللی صلح، آبان 1400ش.]</ref>
* '''[[ترکیه]]:''' به‌دلیل تقابل منافع در مناطق شمالی و کردنشین عراق<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص174.]</ref> و همچنین رقابت با ایران بر سر ام‌القرایی جهان اسلام، خواهان تضعیف حشد الشعبی است.<ref>[https://peace-ipsc.org/fa/اهداف-پیدا-و-پنهان-ترکیه-در-شمال-عراق/ اخلاصی، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بین‌المللی صلح، آبان 1400ش.]</ref>
* '''کشورهای عربی خلیج فارس:''' کشورهایی نظیر قطر، کویت، امارات و بحرین، این سازمان را به‌عنوان یک گروه شبه‌نظامی (میلیشیا) یا نسخه عراقی سپاه پاسداران ایران معرفی می‌کنند و در رسانه‌های خود سعی در تخریب حشد الشعبی دارند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص176.]</ref>
* '''کشورهای عربی خلیج فارس:''' کشورهایی نظیر [[قطر]]، [[کویت]]، [[امارات متحده عربی|امارات]] و [[بحرین]]، این سازمان را به‌عنوان یک گروه شبه‌نظامی (میلیشیا) یا نسخه عراقی از [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] معرفی می‌کنند و در رسانه‌های خود سعی در تخریب حشد الشعبی دارند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص176.]</ref>


== چالش‌ها ==
== چالش‌ها ==
با وجود رویکردهای انتقادی به عملکرد برخی شاخه‌ها، کلیت این نهاد در داخل عراق از جایگاه اجتماعی و مذهبی بالایی برخوردار است؛ به‌گونه‌ای که در سال ۲۰۱۶م، میزان حمایت مردمی از آن حدود ۹۶ درصد برآورد شده است.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص49.]</ref> چالش‌های عمده پیش روی حشد الشعبی عبارتند از:
با وجود رویکردهای انتقادی به عملکرد برخی شاخه‌ها، کلیت این نهاد در داخل عراق از جایگاه اجتماعی و مذهبی بالایی برخوردار است؛ به‌گونه‌ای که در سال ۲۰۱۶م، میزان حمایت مردمی از آن حدود ۹۶ درصد برآورد شده است.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص49.]</ref>  
 
'''ساختاری و قانونی:''' تشتت سازمانی، ابهام در جایگاه حقوقی و برنامه‌های دولت مرکزی برای خلع سلاح این نیروها پس از پایان مبارزه با داعش.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص169.]</ref>
 
'''مخالفت جریان‌های شیعی:''' اختلاف نظر چهره‌های سیاسی مانند عمار حکیم و مقتدی صدر با رویکردهای این سازمان. مخالفت‌های جریان صدر عمدتاً ریشه در تأکید بر ناسیونالیسم عراقی، تلاش برای تشکیل دولت تکنوکرات، گسترش روابط با اهل‌سنت و کشورهای عربی (نظیر عربستان)، و انتقاد از هم‌پیمانی حشد الشعبی با ایران دارد.<ref>[https://irlip.um.ac.ir/article_29904_64f35169ac2d9e796a78fda252dbe1c3.pdf عالیشاهی و همکاران، «ویژگی‌های پان‌شیعیسم جریان صدر در عراق پساداعش»،  ۱۳۹۸ش، ص205.؛] [https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص172.]</ref>


'''دوگانگی نهادی:''' تناقض میان ماهیت دولتی سازمان به‌دلیل دریافت بودجه و حقوق رسمی و عملکرد مستقل که با عدم پاسخگویی کامل به دولت مرکزی همراه است.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص173.]</ref>
چالش‌های عمده پیش روی حشد الشعبی عبارت‌اند از:


'''انشعابات درونی:''' بروز شکاف میان دو جریان اصلی در داخل سازمان:
* '''ساختاری و قانونی:''' تشتت سازمانی، ابهام در جایگاه حقوقی و برنامه‌های دولت مرکزی برای خلع سلاح این نیروها پس از پایان مبارزه با داعش.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص169.]</ref>
* ''جریان ولایی:'' هسته مرکزی حشد الشعبی که قائل به نظریه ولایت فقیه و دارای پیوندهای نزدیک با ایران است.
* '''مخالفت جریان‌های شیعی:''' اختلاف نظر چهره‌های سیاسی مانند [[سید عمار حکیم|عمار حکیم]] و [[سید مقتدی صدر|مقتدی صدر]] با رویکردهای این سازمان. مخالفت‌های [[جریان صدر]] عمدتاً ریشه در تأکید بر ناسیونالیسم عراقی، تلاش برای تشکیل دولت تکنوکرات، گسترش روابط با اهل‌سنت و کشورهای عربی نظیر عربستان و انتقاد از هم‌پیمانی حشد الشعبی با ایران دارد.<ref>[https://irlip.um.ac.ir/article_29904_64f35169ac2d9e796a78fda252dbe1c3.pdf عالیشاهی و همکاران، «ویژگی‌های پان‌شیعیسم جریان صدر در عراق پساداعش»،  ۱۳۹۸ش، ص205.؛] [https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص172.]</ref>
* ''جریان عتبات (مرجعیت):'' نیروهای وابسته به آستان‌های مذهبی و پیرو مواضع سید علی سیستانی. این گروه تحت فرماندهی مستقیم نخست‌وزیر عمل کرده و با تسلط جریان ولایی بر سازمان، حضور گروه‌های عراقی در جنگ سوریه و تبدیل عراق به میدان رقابت ایران و آمریکا مخالف بودند.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص587-588.]</ref>
* '''دوگانگی نهادی:''' تناقض میان ماهیت دولتی سازمان به‌دلیل دریافت بودجه و حقوق رسمی و عملکرد مستقل که با عدم پاسخگویی کامل به دولت مرکزی همراه است.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص173.]</ref>
* '''انشعابات درونی:''' بروز شکاف میان دو جریان اصلی در داخل سازمان:
# ''جریان ولایی:'' هسته مرکزی حشد الشعبی که قائل به [[نظریه ولایت فقیه]] و دارای پیوندهای نزدیک با [[ایران]] است.
# ''جریان عتبات (مرجعیت):'' نیروهای وابسته به آستان‌های مذهبی و پیرو مواضع [[سید علی سیستانی]]. این گروه تحت فرماندهی مستقیم نخست‌وزیر عمل کرده و با تسلط جریان ولایی بر سازمان، حضور گروه‌های عراقی در [[جنگ سوریه]] و تبدیل عراق به میدان رقابت ایران و آمریکا مخالف بودند.<ref>[https://frqjournal.csr.ir/article_141149_531632ff1f67b61148e3c49050c4293a.pdf نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص587-588.]</ref>


== آینده حشدالشعبی ==
== آینده حشدالشعبی ==
دربارهٔ آیندهٔ سازمان حشد الشعبی، سه سناریوی ادغام در نیروهای مسلح، انحلال و توسعهٔ سازمانی مطرح است. تا پیش از رویدادهای ۱۴۰۴ش در ایران، سناریوی ادغام به‌دلیل کثرت حامیان، محتمل‌ترین گزینه ارزیابی می‌شد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص185.]</ref> دیدگاه‌های کلان پیرامون آیندهٔ این نهاد عبارتند از:
پژوهشگران دربارهٔ آیندهٔ سازمان حشدالشعبی، سه سناریوی ادغام در نیروهای مسلح، انحلال و توسعهٔ سازمانی را مطرح کرده‌اند. تا پیش از رویدادهای ۱۴۰۴ش در ایران شامل [[جنگ دوازده روزه]] و [[جنگ رمضان]]، سناریوی ادغام به‌دلیل کثرت حامیان، محتمل‌ترین گزینه ارزیابی می‌شد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/showpdf/e3dadcb3-8a4f-4612-86ef-dfbb1fe2b96a?p=2815794&m=5607 بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص185.]</ref>  


'''موافقان محدودسازی:''' طیفی از بازیگران داخلی و خارجی شامل دولت عراق، حزب الدعوه، جریان صدر، سیاستمداران غیروابسته به حشد، برخی گروه‌های سنی، ایالات متحده و شماری از کشورهای منطقه، با هدف ایجاد موازنهٔ قوا و کنترل نفوذ، خواهان محدود کردن دامنهٔ فعالیت این سازمان هستند.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص59-62.]</ref>
دیدگاه‌های کلان پیرامون آیندهٔ این نهاد عبارت‌اند از:


'''مخالفان محدودسازی:''' این گروه استدلال می‌کنند که با توجه به ضعف‌های ساختاری ارتش عراق و تنش‌های امنیتی منطقه، هرگونه ادغام یا تقلیل جایگاه حشد الشعبی، موجب سلب ابتکار عمل و استقلال میدانی آن شده و به تضعیف محور مقاومت می‌انجامد.<ref>[https://risstudies.org/ادغام-حشد-الشعبی-در-نیروهای-مسلح-عراق؛/ سیدعلی نجات، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی.]</ref>
* '''موافقان محدودسازی:''' طیفی از بازیگران داخلی و خارجی شامل دولت عراق، [[حزب الدعوة الاسلامية|حزب الدعوه]]، جریان صدر، سیاستمداران غیروابسته به حشد، برخی گروه‌های سنی، ایالات متحده و شماری از کشورهای منطقه، با هدف ایجاد موازنهٔ قوا و کنترل نفوذ، خواهان محدود کردن دامنهٔ فعالیت این سازمان هستند.<ref>[https://tssq.atu.ac.ir/article_15731_993c8e0bc8f66dfd05bf430bb67dd624.pdf زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص59-62.]</ref>
* '''مخالفان محدودسازی:''' این گروه استدلال می‌کنند که با توجه به ضعف‌های ساختاری ارتش عراق و تنش‌های امنیتی منطقه، هرگونه ادغام یا تقلیل جایگاه حشد الشعبی، موجب سلب ابتکار عمل و استقلال میدانی آن شده و به تضعیف محور مقاومت می‌انجامد.<ref>[https://risstudies.org/ادغام-حشد-الشعبی-در-نیروهای-مسلح-عراق؛/ سیدعلی نجات، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==

نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۵۴

حشد الشعبی، ائتلاف گسترده مردمی عراق با قدرت نظامی بالا به عنوان بخشی از محور مقاومت.

حشد الشعبی از گروه‌های مردمی و شبه‌نظامی عمدتاً شیعه در کشور عراق است که در سال ۲۰۱۴م در پی پیشروی داعش و صدور فتوای جهاد از سوی سید علی سیستانی، رسمیت یافت. این نیروها با ایفای نقش کلیدی در شکست داعش، در سال ۲۰۱۶م با مصوبه پارلمان عراق به بخشی رسمی از نیروهای مسلح عراق تبدیل شدند. امروزه این نهاد متشکل از ده‌ها گروه مختلف، یکی از قدرتمندترین بازیگران نظامی و امنیتی عراق است که میزان نفوذ و استقلال عمل آن همواره محل مناقشات داخلی و بین‌المللی است.

معرفی

حشد به‌معنای جماعت، گروه و جمعیت است. شعب به‌معنای گروهی از مردم با ویژگی‌های مشترک است. «شعبی» به معنای مردمی و «حشد شعبی» یا «الحشد الشعبي»، به‌معنای بسیج مردمی، عنوانی است که برای مجموعه نیروهای شبه‌نظامی داوطلب عراقی به کار می‌رود. این گروه به‌دنبال فتوای مرجع مذهبی عراق، سید علی سیستانی، برای مقابله با حملات داعش سازمان‌دهی شد.[۱] این نیروی مردمی با عناوین دیگری مثل کمیته بسیج مردمی و واحدهای بسیج مردمی نیز شاخته می‌شود.[۲]

تاریخچه حشد الشعبی

ریشه‌های شکل‌گیری الحشد الشعبی به دهه‌ها پیش از ظهور داعش و فعالیت گروه‌های نظامی عراقی بازمی‌گردد؛ به‌طوری‌که پیشینه این نیروها در سه مقطع تاریخی پیش از سال ۲۰۱۴م شامل مبارزه با حکومت بعث (پیش از ۲۰۰۳م)، مقابله با حضور نظامی آمریکا تا ۲۰۱۱م و درگیری با گروه‌های افراطی در سوریه از ۲۰۱۳م جای می‌گیرد.[۳] هسته‌های اولیۀ برخی از این گروه‌ها نظیر سازمان بدر، در دوران حکومت صدام حسین توسط چهره‌هایی چون ابومهدی المهندس و با حمایت نهادهای نظامی ایران در خاک این کشور شکل گرفت.[۴] همچنین، گروه‌هایی مانند کتائب حزب‌الله (تأسیس ۲۰۰۷م)[۵] و نیروهای نظامی جریان صدر معروف به جیش‌المهدی نیز در دوران پس از اشغال عراق فعال بودند.[۶] در نهایت، با نفوذ داعش و ضعف نهادی، بی‌ثباتی سیاسی و ناکارآمدی ارتش عراق، اتکا به این ساختارهای شبه‌نظامی، گزینه‌ای گریزناپذیر شد.[۷]

تأسیس رسمی

تأسیس رسمی حشد الشعبی در پی حملۀ گستردۀ داعش به عراق در ۹ ژوئن ۲۰۱۴م (۲۰ خرداد ۱۳۹۳ش) و سقوط سریع موصل در پی فروپاشی بخش‌هایی از ارتش عراق رقم خورد. در واکنش به این بحران، سید علی سیستانی، مرجع تقلید شیعیان، فتوای جهاد صادر کرد که با استقبال گستردۀ داوطلبان مواجه شد و به ایجاد حدود ۴۰ گروه مسلح با بیش از ۱۱۸ هزار نیرو انجامید.[۸] دو روز پس از این فتوا، دولت عراق به‌منظور جبران ضعف ارتش، دستور تشکیل نهاد حشدالشعبی را برای سازماندهی و تسلیح این نیروها زیر نظر نخست‌وزیر صادر کرد.[۹] در روند تثبیت این سازمان، نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران به فرماندهی قاسم سلیمانی، پس از درخواست رسمی دولت عراق،[۱۰] نقش محوری در سازمان‌دهی، آموزش و پشتیبانی لجستیک نیروهای مردمی ایفا کرد.[۱۱]

تثبیت و جایگاه قانونی

پس از کاهش خطر داعش در عراق و با وجود تلاش‌های ایالات متحده برای محدود کردن نفوذ حشد الشعبی،[۱۲] پارلمان عراق در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۶م با تصویب قانونی، این سازمان را به‌عنوان یک نیروی نظامی رسمی و مستقل در کنار ارتش به رسمیت شناخت.[۱۳] بر اساس این قانون، نیروهای حشد الشعبی از حقوق و مزایای معادل نیروهای ارتش و پلیس عراق برخوردار شدند.[۱۴] بدین ترتیب جایگاه حاکمیتی این سازمان تثبیت شد و حیدر العبادی (نخست‌وزیر وقت) به‌عنوان فرمانده کل و ابومهدی المهندس به‌عنوان معاون و فرمانده میدانی این نیروها تعیین شدند.[۱۵]

ترکیب و ساختار نیروها

حشد الشعبی هنگام رسمیت‌یافتن، دارای ۵۰ گروه و بیش از ۱۳۰ هزار نیروی نظامی بود. اگرچه بدنه اصلی این سازمان را شیعیان تشکیل می‌دهند، اما سایر گروه‌های قومی و مذهبی نظیر اهل‌سنت، کردها، ترکمن‌ها، مسیحیان و ایزدی‌ها نیز در آن حضور دارند.[۱۶] به‌دنبال فتوای سید علی سیستانی، جریان‌های سیاسی-نظامی برجسته‌ای چون سازمان بدر، سرایا السلام (وابسته به جریان صدر)، عصائب اهل‌ الحق و جنبش نجباء به این سازمان پیوستند. گفته شده است که شاخه شیعی، به‌ویژه سپاه بدر و سرایا السلام، از آموزش‌ و قدرت بیشتر در مقایسه با دیگر نیروهای حشدالشعبی برخوردار است.[۱۷] در کنار آن‌ها، گروه‌های تحت حمایت عتبات عالیات، شبه‌نظامیان عشایری با هدف تأمین امنیت محلی و یگان‌های مستقل اقلیت‌ها نیز فعالیت می‌کنند.[۱۸]

ساختار تشکیلاتی حشد الشعبی در سه لایه دسته‌بندی شده است:

اهداف

اهداف راهبردی و بلندمدت حشد الشعبی با رویکردهای ایدئولوژیک شیعه هم‌خوانی دارد.[۲۰] در مارس ۲۰۱۵م، این سازمان اهداف کلان و عملیاتی خود را به شرح زیر اعلام کرد:

  1. مبارزه با تروریسم و آزادسازی شهروندان عراقی از تهدیدات آن؛
  2. نبرد با گروه داعش و اخراج کامل آن‌ها از خاک عراق؛
  3. محافظت از اماکن و بقاع متبرکه؛
  4. دفاع از تمامیت ارضی کشور؛
  5. حمایت از شهروندانی که توانایی مشارکت در جنگ را ندارند.[۲۱]

فعالیت‌ها

حشد الشعبی، به‌عنوان یکی از بازیگران مهم در عرصه امنیتی عراق نهادینه شد و در پر کردن بخشی از خلأهای موجود در ساختار نظامی این کشور مورد توجه قرار گرفت.[۲۲] مهم‌ترین فعالیت‌های منتسب به حشد الشعبی عبارت است از:

  • مشارکت در عملیات علیه داعش و بازپس‌گیری گستره‌ای از مناطق تحت کنترل این گروه؛
  • تأمین امنیت برخی محورهای مواصلاتی به‌ویژه در مسیرهای موازی مرز سوریه؛
  • تسهیل بازگشایی و فعال‌سازی مسیر زمینی تهران–بغداد–دمشق؛
  • تلاش برای جلوگیری از گسترش نفوذ احزاب و نیروهای کرد در استان کرکوک در بستر تحولات مرتبط با استقلال اقلیم کردستان؛[۲۳]
  • اجرای حملاتی علیه برخی پایگاه‌های آمریکایی در خاک عراق.[۲۴]

اقدامات در جنگ رمضان

در پی حمله نظامی اسرائیل و ایالات متحده به ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، فالح الفیاض، رئیس حشد الشعبی، در بیانیه‌ای ترور سید علی خامنه‌ای را اقدامی تروریستی و نقض قوانین بین‌المللی توصیف کرد.[۲۵] در همین چارچوب، گروه‌هایی از حشد الشعبی عملیات‌هایی علیه پایگاه‌ها و مواضع ایالات متحده در عراق و گروهک‌های تجزیه‌طلب در اقلیم کردستان انجام دادند. این حملات که گاه با نام گروه‌های عضو حشد الشعبی یا عنوان مقاومت اسلامی در عراق اعلام می‌شد،[۲۶] با استفاده از پهپاد و موشک انجام گرفت و بنا بر گزارش‌ها شماری از نیروهای آمریکایی در آن کشته یا زخمی شدند.[۲۷]

در مقابل، ایالات متحده و اسرائیل نیز حملات موشکی و هوایی علیه مواضع حشد الشعبی انجام دادند.[۲۸] وزارت خارجه آمریکا با عنوان «پاداش برای عدالت» جایزه‌ای ۱۰ میلیون دلاری برای ارائه اطلاعات دربارهٔ محل حضور ابوآلاء الولائی، فرمانده کتائب سیدالشهدا، تعیین کرد.[۲۹]

مواجهه دولت‌های عراق با حشد الشعبی

نوری المالکی و حیدر العبادی در دوره‌های نخست‌وزیری خود در روند شکل‌گیری و رسمیت‌یافتن حشد الشعبی نقش داشتند.[۳۰] با این حال، العبادی در مارس ۲۰۱۷م ضمن قدردانی از نقش حشد الشعبی، برخی عناصر آن را به ارتکاب تخلفاتی مانند سرقت مسلحانه و آدم‌ربایی متهم و موضوع خلع سلاح آن را مطرح کرد.[۳۱] وی بر اساس فرمان اجرایی شماره ۹۱ (فوریه ۲۰۱۶م) تلاش کرد حشد الشعبی را به‌عنوان نهادی نظامی و قانونی در چارچوب ساختار رسمی دولت و تحت نظارت مستقیم نخست‌وزیر سامان دهد.[۳۲]

در سال ۲۰۱۹م، دولت عادل عبدالمهدی نیز با صدور دستورالعملی ده‌بندی، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق و سامان‌دهی ساختار آن را دنبال کرد و اقداماتی برای کنترل قانونی این نیرو[۳۳] و کاهش نفوذ برخی فرماندهان آن، ازجمله ابومهدی المهندس، مطرح شد؛ اقداماتی که به‌طور کامل اجرا نشد. مقتدی صدر نیز این مصوبه را پذیرفت، اما اجرای آن میان نیروهای وابسته به وی به‌طور کامل تحقق نیافت.[۳۴]

در دوره نخست‌وزیری مصطفی الکاظمی، قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس در حمله ایالات متحده ترور و کشته شدند. در سال ۲۰۲۰م نیز چند یگان موسوم به «حشد مرجعیت» یا «حشد عتبات» اعلام کردند از ساختار حشد الشعبی جدا شده و مستقیماً از دولت عراق تبعیت خواهند کرد. الکاظمی همچنین دستوراتی برای محدودسازی برخی فعالیت‌ها و دفاتر این نیرو صادر کرد.[۳۵] با وجود این تحولات، حشدالشعبی همچنان به فعالیت خود ادامه داده و فالح الفیاض ریاست آن را بر عهده دارد.[۳۶]

مخالفان

کارشناسان، ریشه مخالفت‌ها با استقلال و قدرت گرفتن حشد الشعبی را در نقش استکباری ایالات متحده، عوامل داخلی و رقابت‌های منطقه‌ای جستجو می‌کنند:[۳۷]

  • جریان‌های داخلی (اهل‌سنت و کردها): برخی از گروه‌های اهل‌سنت با استقرار این نیروها در مناطق سنی‌نشین در دوران مبارزه با داعش مخالفت کردند. همچنین، گروه‌های کرد، حضور حشد الشعبی در مناطق مورد مناقشه، از جمله مناطق نفتی کرکوک، را مانعی برای اهداف سیاسی خود می‌دانند.[۳۸]
  • عربستان سعودی: با برجسته‌سازی نقش تشیع، حشد الشعبی را گروهی فرقه‌گرا، تهدیدی برای ثبات سیاسی عراق و عاملی برای گسترش نفوذ ایران معرفی می‌کرد.[۳۹]
  • ترکیه: به‌دلیل تقابل منافع در مناطق شمالی و کردنشین عراق[۴۰] و همچنین رقابت با ایران بر سر ام‌القرایی جهان اسلام، خواهان تضعیف حشد الشعبی است.[۴۱]
  • کشورهای عربی خلیج فارس: کشورهایی نظیر قطر، کویت، امارات و بحرین، این سازمان را به‌عنوان یک گروه شبه‌نظامی (میلیشیا) یا نسخه عراقی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی معرفی می‌کنند و در رسانه‌های خود سعی در تخریب حشد الشعبی دارند.[۴۲]

چالش‌ها

با وجود رویکردهای انتقادی به عملکرد برخی شاخه‌ها، کلیت این نهاد در داخل عراق از جایگاه اجتماعی و مذهبی بالایی برخوردار است؛ به‌گونه‌ای که در سال ۲۰۱۶م، میزان حمایت مردمی از آن حدود ۹۶ درصد برآورد شده است.[۴۳]

چالش‌های عمده پیش روی حشد الشعبی عبارت‌اند از:

  • ساختاری و قانونی: تشتت سازمانی، ابهام در جایگاه حقوقی و برنامه‌های دولت مرکزی برای خلع سلاح این نیروها پس از پایان مبارزه با داعش.[۴۴]
  • مخالفت جریان‌های شیعی: اختلاف نظر چهره‌های سیاسی مانند عمار حکیم و مقتدی صدر با رویکردهای این سازمان. مخالفت‌های جریان صدر عمدتاً ریشه در تأکید بر ناسیونالیسم عراقی، تلاش برای تشکیل دولت تکنوکرات، گسترش روابط با اهل‌سنت و کشورهای عربی نظیر عربستان و انتقاد از هم‌پیمانی حشد الشعبی با ایران دارد.[۴۵]
  • دوگانگی نهادی: تناقض میان ماهیت دولتی سازمان به‌دلیل دریافت بودجه و حقوق رسمی و عملکرد مستقل که با عدم پاسخگویی کامل به دولت مرکزی همراه است.[۴۶]
  • انشعابات درونی: بروز شکاف میان دو جریان اصلی در داخل سازمان:
  1. جریان ولایی: هسته مرکزی حشد الشعبی که قائل به نظریه ولایت فقیه و دارای پیوندهای نزدیک با ایران است.
  2. جریان عتبات (مرجعیت): نیروهای وابسته به آستان‌های مذهبی و پیرو مواضع سید علی سیستانی. این گروه تحت فرماندهی مستقیم نخست‌وزیر عمل کرده و با تسلط جریان ولایی بر سازمان، حضور گروه‌های عراقی در جنگ سوریه و تبدیل عراق به میدان رقابت ایران و آمریکا مخالف بودند.[۴۷]

آینده حشدالشعبی

پژوهشگران دربارهٔ آیندهٔ سازمان حشدالشعبی، سه سناریوی ادغام در نیروهای مسلح، انحلال و توسعهٔ سازمانی را مطرح کرده‌اند. تا پیش از رویدادهای ۱۴۰۴ش در ایران شامل جنگ دوازده روزه و جنگ رمضان، سناریوی ادغام به‌دلیل کثرت حامیان، محتمل‌ترین گزینه ارزیابی می‌شد.[۴۸]

دیدگاه‌های کلان پیرامون آیندهٔ این نهاد عبارت‌اند از:

  • موافقان محدودسازی: طیفی از بازیگران داخلی و خارجی شامل دولت عراق، حزب الدعوه، جریان صدر، سیاستمداران غیروابسته به حشد، برخی گروه‌های سنی، ایالات متحده و شماری از کشورهای منطقه، با هدف ایجاد موازنهٔ قوا و کنترل نفوذ، خواهان محدود کردن دامنهٔ فعالیت این سازمان هستند.[۴۹]
  • مخالفان محدودسازی: این گروه استدلال می‌کنند که با توجه به ضعف‌های ساختاری ارتش عراق و تنش‌های امنیتی منطقه، هرگونه ادغام یا تقلیل جایگاه حشد الشعبی، موجب سلب ابتکار عمل و استقلال میدانی آن شده و به تضعیف محور مقاومت می‌انجامد.[۵۰]

پانویس

  1. ↑ عباسی، «تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشد الشعبی»، 1401ش، ص117.
  2. ↑ نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص573.
  3. ↑ زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص51.
  4. ↑ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح؛حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص69.
  5. ↑ حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.
  6. ↑ زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص50.
  7. ↑ نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص578.
  8. ↑ عباسی، «تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشد الشعبی»، 1401ش، ص127.
  9. ↑ آزاد، «الگوی مطلوب در عراق حشدالشعبی و آسیب‌پذیری‌های آن»، 1394ش، ص94.
  10. ↑ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وب‌سایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح.
  11. ↑ آقایی‌میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، 1403ش، ص115؛ افشون، کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تأکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، 1404ش، ص78.
  12. ↑ آقایی‌میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، 1403ش، ص116.
  13. ↑ حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.
  14. ↑ آقایی میبدی، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، پاییز 1403ش، ص120.
  15. ↑ حسن‌زاده، ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی، 1398ش، ص72.
  16. ↑ نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص11.
  17. ↑ زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص48.
  18. ↑ زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص49.
  19. ↑ آزاد، سایه روشن حشدالشعبی، تهران، 1395ش، ص50.
  20. ↑ احمدی، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، 1397ش.
  21. ↑ ستوده و بدرآبادی، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، 1398ش، ص81.
  22. ↑ افشون، کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تأکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، 1404ش، ص82.
  23. ↑ نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص580.
  24. ↑ «مقاومت اسلامی عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.
  25. ↑ «حشد الشعبی: ترور امام خامنه‌ای تلاش مذبوحانه برای شکست اراده ملت‌هاست»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.
  26. ↑ «مقاومت اسلامی عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.
  27. ↑ «عملیات‌های پرشمار مقاومت عراق علیه مواضع آمریکا»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.
  28. ↑ «حمله آمریکایی - صهیونیستی به مراکز حشد شعبی در عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر؛ «حمله گسترده جنگنده‌های آمریکا به مواضع حشدالشعبی در چهار استان عراق+ فیلم/ پنتاگون بیانیه صادر کرد»، وب‌سایت تابناک.
  29. ↑ «سفارت آمریکا برای اعلام موقعیت «ابوآلاء الولایی» ۱۰ میلیون دلار پاداش تعیین کرد»، وب‌سایت خبرگزاری بین‌المللی شفقنا.
  30. ↑ ستوده، و همت بدرآبادی، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، 1398ش، ص81؛ زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص53.
  31. ↑ زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص54.
  32. ↑ نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص580.
  33. ↑ سیدعلی نجات، «ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها»، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی.
  34. ↑ زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص57.
  35. ↑ زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص58.
  36. ↑ «حشد الشعبی: ترور امام خامنه‌ای تلاش مذبوحانه برای شکست اراده ملت‌هاست»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.
  37. ↑ سیدعلی نجات، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، 20 اسفند 1404ش.
  38. ↑ آزاد، سایه روشن حشدالشعبی، 1395ش، ص125.
  39. ↑ گوهری‌مقدم و همکاران، «جایگاه حشد الشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانه‌های سعودی از آن»، 1397ش، ص12.
  40. ↑ بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص174.
  41. ↑ اخلاصی، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بین‌المللی صلح، آبان 1400ش.
  42. ↑ بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص176.
  43. ↑ زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص49.
  44. ↑ بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص169.
  45. ↑ عالیشاهی و همکاران، «ویژگی‌های پان‌شیعیسم جریان صدر در عراق پساداعش»، ۱۳۹۸ش، ص205.؛ بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص172.
  46. ↑ بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص173.
  47. ↑ نیاکوئی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق (2021 - 2014)»، 1400ش، ص587-588.
  48. ↑ بیوک، «سناریوی پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران»، 1403ش، ص185.
  49. ↑ زارعان، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از 2014، مطالعه موردی حشدالشعبی»، 1402ش، ص59-62.
  50. ↑ سیدعلی نجات، ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی.

منابع

  • آزاد، امیرحامد، سایه روشن حشدالشعبی، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشه سازان نور، ۱۳۹۵ش.
  • آزاد، امیرحامد، «الگوی مطلوب در عراق حشدالشعبی و آسیب‌پذیری‌های آن»، نشریه مطالعات راهبردی جهان اسلام، ش۱۶، ۱۳۹۴ش.
  • آقایی‌میبدی، علی و همکاران، «بررسی تحولات سیاسی و نظامی محور مقاومت قبل و بعد از شهادت سردار سلیمانی»، سیاست‌پژوهی غرب آسیا، شماره اول، ۱۴۰۳ش.
  • احمدی، ژیلا، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وبسایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح، ۱۳ شهریور ۱۳۹۷ش.
  • اخلاصی، ابراهیم، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بین‌المللی صلح، ۷ آبان ۱۴۰۰ش
  • افشون، تورج، «کالبدشکافی عملکرد جمهوری اسلامی ایران در عراق با تأکید بر شکل‌گیری مقاومت مردم پایه»، نشریه پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، شماره ۲۶، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
  • بیوک، محسن، سناریوهای پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران، نشریه مطالعات بین رشته‌ای دانش راهبردی، ش۵۶، پاییز ۱۴۰۳ش.
  • حسن‌زاده، سیدمجید، «ابومهدی المهندس و تأسیس حشد الشعبی عراق»، نشریه فرهنگ زیارت، شماره ۴۱، زمستان ۱۳۹۸ش.
  • «حشد الشعبی: ترور امام خامنه‌ای تلاش مذبوحانه برای شکست اراده ملت‌هاست»، وب‌سایت خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • «حمله آمریکایی - صهیونیستی به مراکز حشد شعبی در عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
  • «حمله گسترده جنگنده‌های آمریکا به مواضع حشدالشعبی در چهار استان عراق+ فیلم/ پنتاگون بیانیه صادر کرد»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۳۹۸ش.
  • زارعان، احمد، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از ۲۰۱۴، مطالعه موردی حشدالشعبی»، فصلنامه دولت‌پژوهی، ش۳۳، بهار ۱۴۰۲ش.
  • ستوده، محمد، بدرآبادی، همت، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، فصلنامه علوم سیاسی، ش۲۱، ۱۳۹۸ش.
  • «سفارت آمریکا برای اعلام موقعیت «ابوآلاء الولایی» ۱۰ میلیون دلار پاداش تعیین کرد»، وب‌سایت خبرگزاری بین‌المللی شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
  • عالیشاهی، عبدالرضا و همکاران، «ویژگی‌های پان‌شیعیسم جریان صدر در عراق پساداعش»، پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، ش۷، ۱۳۹۸ش.
  • عباسی کریم و همکاران، «تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشد الشعبی»، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، شماره ۵۹، تابستان ۱۴۰۱ش.
  • «عملیات‌های پرشمار مقاومت عراق علیه مواضع آمریکا»، وب‌سایت خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • گوهری مقدم و عرب، «جایگاه حشد الشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانه‌های سعودی از آن»، پژوهشنامه رسانه بین‌الملل، ۱۳۹۷ش.
  • «مقاومت اسلامی عراق»، وب‌سایت خبرگزاری مهر، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
  • نجات، سیدعلی، «ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها»، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • نیاکویی سیدامیر و پیرمحمدی سعید، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق»، فصلنامه روابط خارجی، ش۵۱، ۱۴۰۰ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=حشد_الشعبی&oldid=43080»