بدون خلاصۀ ویرایش |
زهرا حلیمی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران رهبر به فقیه جامعالشرایطی اطلاق میشود که بر اساس اصل پنجم، در زمان غیبت امام دوازدهم، «ولایت امر و امامت امت» را بر عهده دارد. این جایگاه بر نظریه ولایت فقیه استوار است که به موجب آن، فقیه عادل، باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر، عهدهدار رهبری جامعه اسلامی میشود. از این رو، در عصر غیبت، رهبری و هدایت جامعه بر عهدۀ فقهای جامعالشرایط است و از میان آنان یک نفر بهعنوان ولیفقیه<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> که همان رهبر است،<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/7442/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «آیا رهبر همان ولی فقیه است؟»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> انتخاب میشود و دیگران ملزم به اطاعت از دستورات وی است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران رهبر به فقیه جامعالشرایطی اطلاق میشود که بر اساس اصل پنجم، در زمان غیبت امام دوازدهم، «ولایت امر و امامت امت» را بر عهده دارد. این جایگاه بر نظریه ولایت فقیه استوار است که به موجب آن، فقیه عادل، باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر، عهدهدار رهبری جامعه اسلامی میشود. از این رو، در عصر غیبت، رهبری و هدایت جامعه بر عهدۀ فقهای جامعالشرایط است و از میان آنان یک نفر بهعنوان ولیفقیه<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> که همان رهبر است،<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/7442/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «آیا رهبر همان ولی فقیه است؟»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> انتخاب میشود و دیگران ملزم به اطاعت از دستورات وی است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | ||
== جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران == | |||
در نظام جمهوری اسلامی ایران، رهبری بالاترین مقام سیاسی و معنوی محسوب میشود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20170422081234-10056-97.pdf سایبانی و سالاری، «بررسی جایگاه رهبری از منظر حکومت اسلامی و قانون اساسی»، 1395ش، ص103.]</ref> وظیفهٔ رهبری در جامعهٔ اسلامی، هدایت معنوی مردم و ادارهٔ کشور است. رهبر، هدایتکنندهٔ نهادهای حکومتی در مسیر اجرای صحیح قوانین اسلامی بوده و هماهنگکنندهٔ قوای سهگانهٔ کشور (مقننه، مجریه و قضائیه) است. وی با ترسیم جهتگیریهای کلی نظام و تعیین سیاستهای کلان، بر تمامی دستگاهها نظارت داشته و بر امور ولایت دارد.<ref>نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1391ش، ص187.</ref> رهبری، با کسب مقبولیت از مردم و از طریق قدرت تصمیمگیری و اجرایی که بهصورت قانونی به وی اعطا شده است، نظم و ثبات را در نظام جمهوری اسلامی ایران محقق میسازد.<ref>[https://journals.abru.ac.ir/article_700038.html علیپور گرجی و موسیوند، «جایگاه رهبری در نظام سیاسی از نظر آیتالله خامنهای»، 1400ش، ص10.]</ref> | |||
در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، دو نهاد کلیدی در ارتباط با جایگاه و شأن رهبری و چگونگی مواجههٔ وی با امور جاری نظام تعریف شدهاند: | |||
'''مجلس خبرگان رهبری:''' این نهاد وظیفهٔ انتخاب و معرفی رهبر و نظارت بر استمرار شرایط احراز مقام رهبری را بر عهده دارد. | |||
'''مجمع تشخیص مصلحت نظام:''' مطابق اصل ۱۱۲ اصلاحی قانون اساسی، این مجمع به دستور رهبر و زیر نظر او تشکیل میشود و اعضای آن را وی تعیین میکند. مجمع در تصویب و تأیید نهایی قوانینی که بین مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان اختلاف نظر وجود دارد، نقش ایفا میکند.<ref>نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران»، 1391ش، ص188-189.</ref> | |||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
| خط ۳۴: | خط ۴۳: | ||
در صورت تعدد افراد واجد شرایط، کسی که دارای بینش فقهی و سیاسی قویتر باشد مقدم است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133631 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم : رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس.]</ref> | در صورت تعدد افراد واجد شرایط، کسی که دارای بینش فقهی و سیاسی قویتر باشد مقدم است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133631 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم : رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس.]</ref> | ||
== فرایند تعیین و انتخاب رهبر == | |||
براساس اصل ۱۰۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تعیین رهبر بر عهدهٔ مجلس خبرگان منتخب مردم است. مجلس خبرگان رهبری دربارهٔ همهٔ فقها واجد شرایط مذکور در اصل ۵ و ۱۰۹ بررسی و مشورت میکنند؛ هرگاه یکی از آنان را اعلم به احکام و موضوعات فقهی یا مسائل سیاسی و اجتماعی یا دارای مقبولیت عامه یا واجد برجستگی خاص در یکی از صفات مذکور در اصل ۱۰۹ تشخیص دهند او را به رهبری انتخاب میکنند. رهبر منتخب خبرگان، ولایت امر و همهٔ مسئولیتهای ناشی از آن را برعهده خواهد داشت و در برابر قوانین با سایر افراد کشور مساوی است.<ref>[https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=6623702055317218729 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل یکصد و هفتم»، وبسایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.]</ref> | |||
=== نقش مجلس خبرگان در احراز و انتخاب رهبری === | |||
پس از انتخاب اعضای مجلس خبرگان رهبری از سوی مردم، با توجه به اصل ۱۰۷ قانون اساسی، این مجلس با بررسی و ارزیابی اشخاص واجد شرایط، رهبر را انتخاب میکند. این فرایند مشتمل بر ارزیابی صلاحیتها، بررسی سوابق و توانمندیهای افراد مورد نظر و در نهایت رأیگیری در مجلس خبرگان رهبری است. بدینترتیب، تعیین رهبر در نظام جمهوری اسلامی ایران، از طریق نهادی انجام میشود که اعضای آن با رأی مردم برگزیده میشوند.<ref>[https://politicalstudy.ihcs.ac.ir/article_9804_33a5435d4f945aa6154b31a73bab3b73.pdf جبرائیلی، «شاخصهای اسلامیت و جمهوریت در تعیین آیتالله خامنهای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی»، 1403ش، ص14-15.]</ref> | |||
در تبیین ماهیت این اقدام، برخی فقیهان و حقوقدانان آن را بر پایهٔ «نظریهٔ کشف مصداق» تحلیل کردهاند؛ بدین معنا که خبرگان در مقام نصب و اعطای ولایت نیستند، بلکه با احراز شرایط مقرر، مصداق فقیه واجد ولایت را شناسایی و معرفی میکنند. بر این اساس، رأی خبرگان جنبهٔ کاشفیت از تحقق شرایط رهبری دارد، نه ایجاد یا اعطای منصب ولایت.<ref>[https://digilib.feqhemoaser.com/persian-articles/%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C-%D9%88-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D9%85%D8%AC%D9%84/ ولایتی، «ماهیت فقهی و حقوقی انتخاب رهبر توسط مجلس خبرگان»، وبسایت کتابخانه دیجیتال فقه معاصر.]</ref> | |||
=== پیوند مردمسالاری دینی با سازوکار تعیین رهبری === | |||
مفهوم مردمسالاری دینی بهعنوان یکی از مؤلفههای مورد بحث در مطالعات مرتبط با ساختار حکمرانی جمهوری اسلامی ایران، بر پیوند میان دو رکن اسلام و مردم استوار است. براساس این مفهوم، جایگاه رهبری در جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر شاخصهای تعیین شده در دین اسلام (اسلامیت) و ارادهٔ مردم (جمهوریت) است. بازتاب این دو رکن در قانون اساسی ذیل اصول دوم<ref>[https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=6623702055317218729 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل دوم»، وبسایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.]</ref> و ششم،<ref>[https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=6623702055317218729 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ششم»، وبسایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.]</ref> بیان شده است و رعایت این شاخصها در فرایند تعیین رهبر از تجلیات الگوی مردمسالاری دینی در این نظام بهشمار میآید.<ref>[https://politicalstudy.ihcs.ac.ir/article_9804_33a5435d4f945aa6154b31a73bab3b73.pdf جبرائیلی، «شاخصهای اسلامیت و جمهوریت در تعیین آیتالله خامنهای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی»، 1403ش، ص8.]</ref> | |||
=== نظارت و عزل رهبری === | |||
بر اساس اصل ۱۱۱ قانون اساسی، هرگاه رهبر از انجام وظایف قانونی خود ناتوان شود یا یکی از شرایط مقرر در اصول پنجم و یکصد و نهم را از دست بدهد، و نیز در صورتی که احراز شود از آغاز فاقد برخی از این شرایط بوده است، از مقام رهبری برکنار میشود. تشخیص تحقق این موارد بر عهدهٔ مجلس خبرگان رهبری است. همچنین در صورت فوت، کنارهگیری یا عزل رهبر، مجلس خبرگان موظف است در اسرع وقت نسبت به تعیین و معرفی رهبر جدید اقدام کند.<ref>[https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=6623702055317218729 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل یکصد و یازدهم»، وبسایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.]</ref> | |||
== وظایف و اختیارات == | == وظایف و اختیارات == | ||
| خط ۴۹: | خط ۷۲: | ||
* عفو یا تخفیف مجازات محکومان در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رئیس قوه قضائیه؛ | * عفو یا تخفیف مجازات محکومان در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رئیس قوه قضائیه؛ | ||
* تفویض برخی از وظایف و اختیارات خود به شخص دیگر؛ | * تفویض برخی از وظایف و اختیارات خود به شخص دیگر؛ | ||
* تعیین اعضای ثابت و | * تعیین اعضای ثابت و متغو تأیییر مجمع تشخیص مصلحت نظام؛ | ||
* ابتکار بازنگری در قانون اساسی | * ابتکار بازنگری در قانون اساسی د نهایی مصوبات شورای بازنگری؛ | ||
* انتخاب ۱۰ نفر از اعضای شورای بازنگری قانون اساسی.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20170422081234-10056-97.pdf سایبانی و سالاری، «بررسی جایگاه رهبری از منظرحکومت اسلامی و قانون اساسی»، 1395ش، ص112-113؛][https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | * انتخاب ۱۰ نفر از اعضای شورای بازنگری قانون اساسی.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20170422081234-10056-97.pdf سایبانی و سالاری، «بررسی جایگاه رهبری از منظرحکومت اسلامی و قانون اساسی»، 1395ش، ص112-113؛][https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | ||
== اشراف و نظارت بر نهادهای حکومتی == | == اشراف و نظارت بر نهادهای حکومتی == | ||
در چارچوب قانون اساسی، رهبر بهعنوان عالیترین مقام کشور، بر نهادهای گوناگون حکومتی اشراف و نظارت دارد. برای مثال وی ائمه جمعه شهرهای مختلف را تعیین میکند و از طریق نمایندۀ خود بر امور حج اشراف دارد. همچنین سازمان اوقاف و امور خیریه زیر نظر نمایندۀ رهبری فعالیت میکند و مدیریت برخی از املاک بلاوارث و مصادرهشده برای امور عمومی بر عهده وی است. افزون بر این، نظارت بر بنیادها و سازمانهای غیردولتی بزرگ مانند بنیاد مستضعفان، کمیتۀ امداد امام خمینی و سازمان تبلیغات اسلامی نیز از جمله وظایف رهبری محسوب میشود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20170422081234-10056-97.pdf سایبانی و سالاری، «بررسی جایگاه رهبری از منظرحکومت اسلامی و قانون اساسی»، 1395ش، ص109-110؛]</ref> | در چارچوب قانون اساسی، رهبر بهعنوان عالیترین مقام کشور، بر نهادهای گوناگون حکومتی اشراف و نظارت دارد. برای مثال وی ائمه جمعه شهرهای مختلف را تعیین میکند و از طریق نمایندۀ خود بر امور حج اشراف دارد. همچنین سازمان اوقاف و امور خیریه زیر نظر نمایندۀ رهبری فعالیت میکند و مدیریت برخی از املاک بلاوارث و مصادرهشده برای امور عمومی بر عهده وی است. افزون بر این، نظارت بر بنیادها و سازمانهای غیردولتی بزرگ مانند بنیاد مستضعفان، کمیتۀ امداد امام خمینی و سازمان تبلیغات اسلامی نیز از جمله وظایف رهبری محسوب میشود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20170422081234-10056-97.pdf سایبانی و سالاری، «بررسی جایگاه رهبری از منظرحکومت اسلامی و قانون اساسی»، 1395ش، ص109-110؛]</ref> | ||
== شیوه تعامل با قوای سهگانه == | == شیوه تعامل با قوای سهگانه == | ||
| خط ۶۸: | خط ۸۶: | ||
</ref> در مقابل، گروهی دیگر بر این باورند که تفاوت این دو صرفاً ظاهری و ناشی از تحول ابزارها است و هر دو ناظر به اعلام پشتیبانی سیاسی و التزام به نتیجه میباشند. در این چارچوب، سید روحالله خمینی بهطور صریح رأی مردم را همان بیعت دانسته و تشکیل حکومت را منوط به آراء اکثریت مسلمانان معرفی کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/9153/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%DB%8C موسویان، «بیعت و رأی»، 1380ش، ص53-65.]</ref> به این ترتیب، انتخابات امروزین جایگزین بیعت مصطلح نشده، بلکه ابزاری برای اعلام پشتیبانی از رهبر منصوب الهی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/118746/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C فاکر میبدی، «بیعت و نقش آن در حکومت اسلامی»، 1376ش، ص200-203.]</ref> بر همین مبنا، در جمهوری اسلامی ایران پس از معرفی هر یک از رهبران: امام خمینی در ۱۳۵۷ش، سید علی خامنهای در ۱۳۶۸ش و سید مجتبی خامنهای در ۱۴۰۴ش، دهها میلیون نفر در سراسر کشور طی اجتماعات و رزمایشهای خیابانی، با خواندن شعارهایی، بیعت خود را به رهبر جدید اعلام کردهاند.<ref>[https://basirat.ir/fa/amp/news/390870 «سه بیعت تاریخی در نیم قرن»، وبسایت بصیرت.]</ref> | </ref> در مقابل، گروهی دیگر بر این باورند که تفاوت این دو صرفاً ظاهری و ناشی از تحول ابزارها است و هر دو ناظر به اعلام پشتیبانی سیاسی و التزام به نتیجه میباشند. در این چارچوب، سید روحالله خمینی بهطور صریح رأی مردم را همان بیعت دانسته و تشکیل حکومت را منوط به آراء اکثریت مسلمانان معرفی کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/9153/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%DB%8C موسویان، «بیعت و رأی»، 1380ش، ص53-65.]</ref> به این ترتیب، انتخابات امروزین جایگزین بیعت مصطلح نشده، بلکه ابزاری برای اعلام پشتیبانی از رهبر منصوب الهی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/118746/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C فاکر میبدی، «بیعت و نقش آن در حکومت اسلامی»، 1376ش، ص200-203.]</ref> بر همین مبنا، در جمهوری اسلامی ایران پس از معرفی هر یک از رهبران: امام خمینی در ۱۳۵۷ش، سید علی خامنهای در ۱۳۶۸ش و سید مجتبی خامنهای در ۱۴۰۴ش، دهها میلیون نفر در سراسر کشور طی اجتماعات و رزمایشهای خیابانی، با خواندن شعارهایی، بیعت خود را به رهبر جدید اعلام کردهاند.<ref>[https://basirat.ir/fa/amp/news/390870 «سه بیعت تاریخی در نیم قرن»، وبسایت بصیرت.]</ref> | ||
== | == تحولات تاریخی تعیین رهبر در جمهوری اسلامی ایران == | ||
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس جمهوری اسلامی ایران، روند تعیین رهبری نظام طی چندین مرحله تاریخی بهوقوع پیوست. این تحولات را میتوان در قالب رویدادهای زیر دستهبندی کرد: | |||
=== رهبری امام خمینی === | |||
نظریهٔ ولایت فقیه، بهعنوان مبنای رهبری در جمهوری اسلامی ایران، توسط امام خمینی تبیین و تثبیت شد. وی، در مبحث ولایت فقیه، که بهمن ماه ۱۳۴۸ش در نجف اشرف و در خلال تدریس درس خارج مبحث «بیع» ارائه کردند بر ضرورتهای عقلی و نقلی تشکیل حکومت اسلامی پرداخته و هدف نهایی انقلاب اسلامی را تشکیل حکومت اسلامی برشمردند. با پیروزی انقلاب در سال ۱۳۵۷ش، فرایند تدوین قانون اساسی و تعیین جایگاه رهبری آغاز گردید. مجلس خبرگان قانون اساسی در سال ۱۳۵۸ اصل ولایت فقیه را در قالب اصل پنجم قانون اساسی به تصویب رساند و این اصل در همهپرسی آذر ۱۳۵۸ش به تأیید عمومی رسید. براساس این اصل، امام خمینی که پیشتر رهبری انقلاب اسلامی را برعهده داشتند، در مقام رهبر نظام جمهوری اسلامی نیز تثبیت شدند و تا زمان رحلت در سال ۱۳۶۸ش این مسئولیت را برعهده داشتند.<ref>جبرائیلی، روایت رهبری (مناسبات جمهوریت و اسلامیت در انتخاب ولی فقیه)، 1398ش، ص13-77.</ref> | |||
=== قائم مقامی حسینعلی منتظری === | |||
در آبان سال ۱۳۶۴ش، مجلس خبرگان رهبری، بهسبب نگرانی از سلامتی امام خمینی و اوضاع کشور، طی یک مصوبه داخلی و غیررسمی، حسینعلی منتظری را بهعنوان قائم مقام رهبری تعیین کرد. این تصمیم در راستای تثبیت نقش مجلس خبرگان در تعیین رهبر و تهیهٔ مقدمات لازم برای تعیین رسمی رهبر در موعد لازم صورت گرفت. اگر چه امام خمینی با این انتخاب موافق نبود، اما مخالفت خود را علنی نکرد تا در تصمیمگیری خبرگان رهبری دخالتی صورت نگیرد. اما با توجه به رویکرد و عملکرد منتظری و تأثیرپذیری وی از جریان منافقین و لیبرال و ارتباط وی با سید مهدی هاشمی، امام خمینی در تاریخ ۶ فروردین ۱۳۶۸ش، در نامهای خطاب به منتظری، اعلام کرد که ایشان صلاحیت لازم برای رهبری آینده را ندارد.<ref>جبرائیلی، روایت رهبری (مناسبات جمهوریت و اسلامیت در انتخاب ولی فقیه)، 1398ش، ص105-255.</ref> | |||
=== رهبری سیدعلی حسینی خامنهای === | |||
پس از رحلت امام خمینی، اولین رهبر جمهوری اسلامی ایران، در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ش، مجلس خبرگان رهبری مهیای تعیین رهبر جدید شد. دومین جلسهٔ فوقالعاده این مجلس عصر همان روز تشکیل گردید. در این جلسه، پس از طرح و پذیرش استعفای حسینعلی منتظری از سمت قائممقامی رهبری، و با توجه به مباحث مطرح شده در شورای بازنگری قانون اساسی و نظر امام خمینی مبنی بر کفایت شرط اجتهاد برای رهبری، بحث بر سر لزوم شرط مرجعیت یا کافی بودن اجتهاد، مطرح شد. اکثریت اعضا، شرط اجتهاد را کافی دانستند. در ادامه، موضوع شورایی یا فردی بودن رهبری، مورد بررسی قرار گرفت. در اسامی پیشنهادی برای شورای رهبری، نام سیدعلی خامنهای بهطور ثابت مطرح بود. پس از رأیگیری، اکثریت اعضا با فردی بودن رهبری موافقت کردند. در نهایت، اعضای مجلس خبرگان با ۶۰ رأی از ۷۴ رأی، سیدعلی خامنهای را تا زمان همهپرسی و تصویب نهایی بازنگری قانون اساسی، بهعنوان رهبر موقت جمهوری اسلامی ایران برگزیدند. پس از برگزاری همهپرسی بازنگری قانون اساسی در ۶ مرداد ۱۳۶۸ش و تأیید آن توسط مردم، مجلس خبرگان در پانزدهمین اجلاس فوقالعاده خود در ۱۵ مرداد ۱۳۶۸ش مجدداً در خصوص رهبری آیتالله خامنهای رأیگیری کرد. در این مرحله، با رأی قاطع اعضا (۶۰ رأی از ۶۴ رأی)، رهبری وی مجدداً تأیید شد.<ref>جبرائیلی، روایت رهبری (مناسبات جمهوریت و اسلامیت در انتخاب ولی فقیه)، 1398ش، ص431-529.</ref> | |||
=== شورای موقت رهبری === | |||
بر اساس اصل ۱۱۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، در صورت فوت یا کنارهگیری یا عزل رهبر، خبرگان موظفند، در اسرع وقت نسبت به تعیین و معرفی رهبر جدید اقدام نمایند. تا هنگام معرفی رهبر، شورایی مرکب از رئیسجمهور، رئیس قوه قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان به انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام، همه وظایف رهبری را بهطور موقت به عهده میگیرد.<ref>[https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=6623702055317218729 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل یکصد و یازدهم»، وبسایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.]</ref> در پی ترور سیدعلی خامنهای، دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، شورای موقت رهبری مطابق سازوکار مقرر در قانون اساسی تشکیل شد. این شورا از ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش فعالیت خود را آغاز کرد و متشکل از مسعود پزشکیان (رئیسجمهور وقت)، غلامحسین محسنی اژهای (رئیس قوه قضائیه وقت) و علیرضا اعرافی (فقیه شورای نگهبان) بود. شورای یادشده تا زمان تعیین رهبر جدید از سوی مجلس خبرگان رهبری، عهدهدار انجام وظایف قانونی مقام رهبری بود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404121005595/چه-کسانی-عضو-شورای-موقت-رهبری-هستند «چه کسانی عضو شورای موقت رهبری هستند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | |||
=== رهبری سیدمجتبی حسینی خامنهای === | |||
پس از اعلام ترور آیتالله خامنهای در جریان حملهٔ آمریکاییصهیونیستی به بیت رهبری در ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش، هیئت رئیسهٔ مجلس خبرگان بلافاصله صبح همان روز تشکیل جلسه داد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6765059/خبرگان-فرآیند-معرفی-رهبر-انقلاب-را-از-لحظه-شهادت-آیت-الله-خامنه «خبرگان فرایند معرفی رهبر انقلاب را از لحظۀ شهادت رهبری آغاز کرد»، خبرگزاری مهر.]</ref> در روزهای پس از آن، مجلس خبرگان رهبری جلسات متعددی را جهت بررسی شرایط و تعیین رهبر جدید برگزار کرد.<ref>[https://www.irna.ir/amp/86103524/ قمی، «تشریح فرایند انتخاب سومین رهبر انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> سرانجام روز یکشنبه ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ش، با تدابیر امنیتی شدید و با همکاری مجلس خبرگان، اجلاس رسمی تشکیل شد. در پایان این نشست، سیدمجتبی حسینی خامنهای بهعنوان رهبر سوم جمهوری اسلامی ایران تعیین و طی بیانیهٔ مجلس خبرگان رهبری معرفی شد.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/5118 «رهبر جدید انقلاب اسلامی توسط مجلس خبرگان رهبری تعیین و معرفی شد»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.]</ref> | |||
== رهبران جمهوری اسلامی ایران == | |||
نظام جمهوری اسلامی ایران تا 1405ش سه رهبر داشته است: | نظام جمهوری اسلامی ایران تا 1405ش سه رهبر داشته است: | ||
| خط ۱۰۰: | خط ۱۳۶: | ||
* «پاسخ امام خمینی(ره) به پرسشهایی در باب ولایت فقیه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 16 بهمن 1386ش. | * «پاسخ امام خمینی(ره) به پرسشهایی در باب ولایت فقیه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 16 بهمن 1386ش. | ||
* «پیشینه تاریخی ولایت فقیه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1388ش | * «پیشینه تاریخی ولایت فقیه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1388ش | ||
* جبرائیلی، سیدیاسر، روایت رهبری (مناسبات جمهوریت و اسلامیت در انتخاب ولی فقیه)، تهران، نسیم انقلاب (وابسته به انتشارات انقلاب اسلامی)، ۱۳۹۸ش. | |||
* جبرائیلی، «شاخصهای اسلامیت و جمهوریت در تعیین آیتالله خامنهای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی»، نشریهٔ جستارهای سیاسی معاصر، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۴۰۳ش. | |||
* جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه، ولایت فقه و عدالت، قم، مرکز نشر اسراء، 1378ش. | * جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه، ولایت فقه و عدالت، قم، مرکز نشر اسراء، 1378ش. | ||
* «چگونگي رابطه و تعامل رهبری با قوای سهگانه»، وبسایت سیاست روز، تاریخ بازدید: 16 اردیبهشت 1405ش. | * «چگونگي رابطه و تعامل رهبری با قوای سهگانه»، وبسایت سیاست روز، تاریخ بازدید: 16 اردیبهشت 1405ش. | ||
* «چه کسانی عضو شورای موقت رهبری هستند؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش. | |||
* حبیبیتبار، حسین، «مبانی حاکمیت دینی و ولایت فقیه»، مجلۀ فقه و مبانی حقوق اسلامی، شمارۀ 1، بهار 1391ش. | * حبیبیتبار، حسین، «مبانی حاکمیت دینی و ولایت فقیه»، مجلۀ فقه و مبانی حقوق اسلامی، شمارۀ 1، بهار 1391ش. | ||
* «خبرگان فرایند معرفی رهبر انقلاب را از لحظهٔ شهادت رهبری آغاز کرد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۴۰۴ش. | |||
* روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش. | * روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش. | ||
* «رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: 14 | * «رهبر جدید انقلاب اسلامی توسط مجلس خبرگان رهبری تعیین و معرفی شد»، وبسایت دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* «رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: 14 اردیبهشت 1405ش. | |||
* سایبانی، علیرضا و سالاری، امین الله، «بررسی جایگاه رهبری از منظرحکومت اسلامی و قانون اساسی»، مجلۀ پژوهش ملل، شمارۀ 15، 1395ش. | * سایبانی، علیرضا و سالاری، امین الله، «بررسی جایگاه رهبری از منظرحکومت اسلامی و قانون اساسی»، مجلۀ پژوهش ملل، شمارۀ 15، 1395ش. | ||
* «سه بیعت تاریخی در نیم قرن»، وبسایت بصیرت، تاریخ درج مطلب: 10 اردیبهشت 1405ش. | * «سه بیعت تاریخی در نیم قرن»، وبسایت بصیرت، تاریخ درج مطلب: 10 اردیبهشت 1405ش. | ||
* شاهرخی، سید حامد، «نقش مردم در حکومت اسالمی از نگاه مقام معظم رهبری و شهید صدر»، فصلنامه علمی تخصصی فرهنگ پژوهش، شمارۀ 12، 1391ش. | * شاهرخی، سید حامد، «نقش مردم در حکومت اسالمی از نگاه مقام معظم رهبری و شهید صدر»، فصلنامه علمی تخصصی فرهنگ پژوهش، شمارۀ 12، 1391ش. | ||
* شفیعیفر، محمد، «جایگاه ولایت فقیه در حقوق اساسى جمهورى اسلامى ایران»، مجلۀ حکومت اسلامی، شمارۀ 13، 1378ش. | * شفیعیفر، محمد، «جایگاه ولایت فقیه در حقوق اساسى جمهورى اسلامى ایران»، مجلۀ حکومت اسلامی، شمارۀ 13، 1378ش. | ||
* علیپور گرجی، محمود و موسیوند، یوسف، «جایگاه رهبری در نظام سیاسی از نظر آیتالله خامنهای»، نشریهٔ بحرانپژوهی جهان اسلام، شمارهٔ ۲۳، زمستان ۱۴۰۰ش. | |||
* فاکر میبدی، محمد، «بیعت و نقش آن در حکومت اسلامی»، فصلنامه حکومت اسلامی، شمارۀ 5، 1376ش. | * فاکر میبدی، محمد، «بیعت و نقش آن در حکومت اسلامی»، فصلنامه حکومت اسلامی، شمارۀ 5، 1376ش. | ||
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 14 | * «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ش. | ||
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم : رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 14 | * «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 14 اردیبهشت 1405ش. | ||
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم : رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 14 اردیبهشت 1405ش. | |||
* قمی، محسن، «تشریح فرایند انتخاب سومین رهبر انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش. | |||
* مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شباننیا، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1394ش. | * مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شباننیا، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1394ش. | ||
* مصباح یزدی، محمدتقی، حقوق و سیاست در قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1377ش. | * مصباح یزدی، محمدتقی، حقوق و سیاست در قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1377ش. | ||
| خط ۱۱۷: | خط ۱۶۱: | ||
* «نقش رهبر انقلاب در مدیریت جنگ تحمیلی ۱۲ روزه»، جوان آنلاین، 11 مرداد 1404ش. | * «نقش رهبر انقلاب در مدیریت جنگ تحمیلی ۱۲ روزه»، جوان آنلاین، 11 مرداد 1404ش. | ||
* «نگاهی گذرا به مساله ولایت فقیه در تاریخ تشیع»، پیاگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1388ش. | * «نگاهی گذرا به مساله ولایت فقیه در تاریخ تشیع»، پیاگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1388ش. | ||
* نوروزی، محمدجواد و باقری، علیاکبر، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی | * نوروزی، محمدجواد و باقری، علیاکبر، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ پژوهشهای انقلاب اسلامی، شمارۀ 3، 1391ش. | ||
* هاشمی، سیدمحمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، میزان، 1384ش. | * هاشمی، سیدمحمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، میزان، 1384ش. | ||
* ولایتی، محسن، «ماهیت فقهی و حقوقی انتخاب رهبر توسط مجلس خبرگان»، وبسایت کتابخانه دیجیتال فقه معاصر، تاریخ بازدید: 26 اردیبهشت 1405ش. | |||
* «ولایت مطلقه فقیه چه نسبتی با دیکتاتوری دارد؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 29 آذر 1401ش. | * «ولایت مطلقه فقیه چه نسبتی با دیکتاتوری دارد؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 29 آذر 1401ش. | ||
* «ولی فقیه چه تفاوتی با پادشاه دارد؟»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: 17 خرداد 1402ش. | * «ولی فقیه چه تفاوتی با پادشاه دارد؟»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: 17 خرداد 1402ش. | ||
