طلاق در آیین یهود

طلاق در آیین یهودیت؛ تمام شدن زندگی و جدایی بین همسران به‌صورت قانونی در یهودیت.

در یهودیت، حق طلاق منحصراً در اختیار شوهر است و با تسلیم سند شرعی گِط به زن محقق می‌شود. با این وجود، تعهدات مالی بازدارنده‌ای برای مرد تعیین شده و زن نیز می‌تواند در موارد خاص (مانند سوءرفتار یا عدم نفقه) از دادگاه بخواهد شوهر را به اعطای طلاق ملزم کند. امروزه در رویه‌های حقوقی، طلاق عمدتاً به توافق طرفین وابسته شده است. در آیین یهود، زن پس از جدایی باید عده ۹۰ روزه را رعایت کند.

حق طلاق در آیین یهودیت

بر اساس احکام سنتی و فقهی یهود، حق طلاق به‌طور انحصاری در اختیار شوهر است و او می‌تواند به‌صورت یک‌طرفه همسر خود را طلاق دهد. مستند این حکم به تورات (سفر تثنیه، باب ۲۴، آیه ۱) ارجاع داده می‌شود که در آن بر دادن طلاق‌نامه از سوی مرد به زن تأکید شده است. در متون تلمودی نیز بر صلاحیت انحصاری مرد در صدور طلاق تأکید شده است، هرچند آموزه‌های اخلاقی یهودیت همواره بر حفظ ثبات خانواده سفارش کرده و محدودیت‌های اخلاقی و اجتماعی را برای استفادهٔ بی‌رویه از این حق توصیه می‌کنند. در قوانین و رویکردهای معاصر قضایی میان جوامع مختلف یهودی، اصلاحاتی صورت گرفته است؛ بر این اساس، زنان در شرایط خاصی حق ارائهٔ دادخواست طلاق به دادگاه را دارا هستند و طلاق منوط به توافق طرفین و رضایت زن شده است.

موجبات طلاق

در فقه یهود، هرچند اصل حق طلاق با مرد است، اما اعمال آن در موارد مشخصی نیازمند اذن و تأیید دادگاه شرعی است. موجبات طلاق از سوی مرد و زن براساس متون دینی یهود عبارتند از:

موجبات طلاق از سوی مرد

مرد می‌تواند در شرایط زیر تقاضای طلاق دهد:

1. نفرت از همسر: در متون دینی یهود، یکی از موارد طلاق به حالتی مربوط دانسته شده است که زن در نظر شوهر ناپسند جلوه کند یا چیزی ناشایسته در او یافت شود. مکتب‌های مختلف یهود تفسیرهای متفاوتی از این تعبیر ارائه کرده‌اند: مکتب شَمّای آن را به بی‌ناموسی محدود می‌کرد، در حالی‌که مکتب هیلِل دامنهٔ آن را گسترده‌تر دانسته و حتی اموری جزئی مانند سوزاندن غذا را نیز دربرمی‌گرفت. ربی عقیوا نیز یافتن زنی زیباتر را از دلایل قابل طرح برای طلاق شمرده است. در برخی منابع تلمودی نیز جدایی از همسر بد، به‌عنوان تکلیفی دینی برای مرد مطرح شده است.
2. اختلاف بر سر مهاجرت: اگر مرد بخواهد مهاجرت کند و زن رضایت ندهد، مرد می‌تواند بدون پرداخت مهریه او را طلاق دهد.
3. زنا از سوی زن: درصورتی‌که زن مرتکب زنا شود و در دادگاه اثبات شود، مرد موظف است او را بدون کتوبا (مهریه) طلاق دهد.
4. عدم پوشش سر در ملأعام: اگر زن در انظار عمومی بدون روسری ظاهر شود، معادل خیانت تلقی می‌شود و مرد می‌تواند دادخواست طلاق دهد.
5. عیوب جسمی زن: وجود بیماری‌هایی چون جذام، برص (پیسی)، عقیمی، یا عیوبی که مانع نزدیکی می‌شود. اگر این عیوب قبل‌از عقد در زن موجود باشد و مرد نسبت به آن جاهل بوده باشد، این موارد در نزد بت‌دین (محکمه و دادگاه) ثابت می‌شود. اگر ثابت شد، مرد زن را با اذن بت‌دین بدون مهریه طلاق می‌دهد. اما اگر زن بتواند ثابت کند که مرد از این عیوب آگاه بوده است، مرد باید برای معالجهٔ زن بکوشد و اگر درمان نشد، مرد می‌تواند زن دیگری بگیرد یا با پرداخت مهریه او را طلاق دهد.
6. بوی بد دهان یا زیربغل: اگر این بوها قابل درمان نباشد، مرد می‌تواند با پرداخت مهریه طلاق دهد. در صورت ابتلای مرد، حق طلاق با زن است.
7. باکره نبودن زن: عدم بکارت زن در زمان عقد، در صورت اثبات، حق طلاق برای مرد ایجاد می‌کند.
8. محکومیت جنایی زن: اگر زن به جرمی محکوم شود، مرد می‌تواند او را طلاق دهد. همین امر برای مرد نیز حق طلاق به زن می‌دهد.
9. اهانت شدید زن به شوهر: توهین شدید زن به شوهر، حق طلاق را برای مرد به وجود می‌آورد.

موجبات طلاق از سوی زن

در سنت یهودی زن حق مستقیم طلاق ندارد، اما در موارد زیر می‌تواند به دادگاه شرعی مراجعه کرده و تقاضای طلاق دهد:

1. اجبار زن به رفتار خلاف شرع: هرگاه مرد همسرش را اجبار کند که برخلاف مقررات شرعی رفتار کند، برای زن حق طلاق به وجود می‌آید. در آیین یهود اجبار زن به تمکین ازشوهر در مواقعی که شرعاً جایز نیست به زن این حق را می‌دهد که به دادگاه مراجعه کرده و تقاضای طلاق کند. اثبات این امر با شهادت شهود نزد دادگاه انجام می‌گیرد.
2. عدم ایفای حقوق واجب زن: مانند نفقه و دیگر حقوق شرعی؛
3. بیماری‌های مرد: در صورت ابتلای شوهر به بیماری صرع یا غش پس‌از ازدواج و همچنین درصورتی‌که شوهر به امراض غیرقابل درمان یا بیماری که وجود آن دوام زندگی زناشویی را برای زن موجب خطر کند، حق طلاق برای زن به وجود می‌آید.
4. بیماری مقاربتی: در صورت ابتلا مرد به بیماری آمیزشی، دادگاه حکم طلاق با پرداخت مهریه صادر می‌کند.
5. سوءمعاشرت به حد غیرقابل تحمل: اگر رفتار مرد چنان باشد که جان زن را به خطر اندازد، زن می‌تواند درخواست طلاق کند.
6. غیبت و مفقودالاثر شدن شوهر: در یهود، امکان پیش‌بینی شرایطی در عقد نکاح وجود دارد که بر اساس آن زن در مواردی حق درخواست طلاق یا اختیار اجرای آن را به دست آورد. برای نمونه، زن می‌تواند در ضمن عقد شرط کند که در صورت غایب شدن طولانی‌مدت شوهر یا تخلف او از برخی تعهدات، مانند سفر به مکان‌های معین، حق طلاق برای او ایجاد شود. در صورت تحقق این شرایط، زن می‌تواند از این حق استفاده کند. همچنین مرد می‌تواند پس از عقد، اختیار اجرای طلاق را از طریق اعطای وکالت به دادگاه دینی (بیت‌دین) واگذار کند.
7. ازکارافتادگی شدید مرد: محرومیت شوهر از هر دو دست، هر دو پا، یا هر دو چشم (نه یک عضو) حق مراجعه به دادگاه را به زن می‌دهد.
8. نبود رضایت کامل زن در زمان عقد: اگر زن اثبات کند که تحت فشار یا اکراه به ازدواج رضایت داده، می‌تواند تقاضای فسخ یا طلاق کند.

تعهدات مالی در طلاق

متون یهودی برای حمایت از زن، تعهدات مالی قابل توجهی بر عهدهٔ مرد قرار داده‌اند: پرداخت مهریه، جهیزیه و در دوران معاصر، اعطای بخشی از دارایی. در تلمود، پرداخت مهریه هنگام طلاق وظیفه‌ای غیرقابل تخطی برای مرد شمرده شده و تنها در چند استثنا می‌تواند بدون پرداخت مهریه زن را طلاق دهد.

در این موارد، زن از این حقوق محروم می‌شود: رفتار فضیحت‌آمیز در ملأعام مانند غذا خوردن در کوچه، شیردادن به کودک در مسیر عبور مردم، پشم ریسیدن در کوچه و بازار، نپوشاندن سر، اختلاط با مردان، سوزاندن غذا و دشنام به والدین شوهر در حضور او، که در این صورت هم ازدواج باطل است و هم مهریه به زن تعلق نمی‌گیرد.

قوانین طلاق

در آیین یهود، مجموعه‌ای از مقررات برای جلوگیری از طلاق‌های خودسرانه و ازدواج‌های موقت و صوری وضع شده است. این قواعد در منابع دینی به‌عنوان ابزاری برای کاهش طلاق معرفی شده‌اند. بر اساس این احکام، طلاق بدون آگاهی زن معتبر دانسته نمی‌شود. همچنین مفاد کتوبا (عقدنامهٔ ازدواج) که شامل مهریه و شرایط ازدواج است، مرد را ملزم می‌کند در صورت طلاق یا فوت، حقوق مالی همسر، از جمله مهریه، را از دارایی خود بپردازد.

در یهودیت، جدایی رسمی زوجین مستلزم تنظیم و تسلیم طلاق‌نامه‌ای به نام گِط است. این سند که زمان و مکان طلاق در آن ذکر می‌شود، حاوی اعلام رسمی آزادی زن برای ازدواج مجدد است و طلاق شرعی با تحویل آن از سوی شوهر به زن تحقق می‌یابد. نگارش این سند باید در حضور شاهدان انجام شود و اجرای آن تابع شرایط و زمان‌های معینی است.

در برخی احکام آمده است که اگر زن پس از طلاق با مرد دیگری ازدواج کند، بازگشت او به همسر نخست مجاز نیست، چون فاسد و بی‌عفت شده‌اند. زن با ازدواج با مرد دوم حرمت خود را نزد شوهر اول از دست داده و برای او نجس می‌شود. همچنین در متون دینی محدودیت‌هایی برای ازدواج کاهنان یهود با زنان مطلقه ذکر شده است، هرچند آنان امکان طلاق دادن همسران خود را دارند. در این سنت برای زن مطلقه عده طلاق نود روزه در نظر گرفته شده است و پس از پایان آن امکان ازدواج مجدد وجود دارد، هرچند در برخی منابع این امر ناپسند شمرده شده است.

منابع

• آنتزمن، الن، باورهای آیین‌های یهودی، مترجم رضا فرزین، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب تهران، ۱۳۸۵ش.
• افرامیان، فرهاد، «طلاق در فقه یهود»، وب‌سایت انجمن کلیمیان تهران، تاریخ درج مطلب: آذر ۱۳۸۸ش.
• سالتز، آدین اشتاین، سیری در تلمود، مترجم باقر طالبی دارابی، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، قم، ۱۳۸۳ش.
• «طلاق در یهودیت و مسیحیت-آثار ممنوعیت طلاق»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطالب: ۲۸ دی ۱۳۹۴ش.
• عزیزی خادم، معصومه و حسینی، علی‌یار، «بررسی نقش زن در یهودیت»، نشریه زن و فرهنگ، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
• علیجانی، رضا، زن درمتون مقدس: زن درآیین یهود، روشنگران و مطالعات زنان، تهران، ۱۳۸۹ش.
• غلامی، علی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، قم، جامعه‌الزهراء، چاپ اول، ۱۳۹۹ش.
• هولم، جین و بوکر، جان، زن در ادیان بزرگ جهان، ترجمه علی غفاری، تهران، بین‌الملل، چاپ دوم، بهار ۱۳۸۷ش.