شیردهی مادر

شیردهی

مادر در حال شیردهی به نوزاد

شیردهی؛ فرایندی که در آن، مادرْ کودک را با شیر خود، سیر می‌کند.

شیردهی مادر، نه تنها حق و سنت الهی است بلکه نقش حیاتی در سلامت کودک و مادر دارد. شیر مادر با ترکیب متغیر و حاوی آنتی‌بادی‌ها، نیازهای تغذیه‌ای و ایمنی کودک را تأمین کرده و از بیماری‌ها و مرگ زودرس پیشگیری می‌کند؛ همچنین رشد ذهنی و شناختی کودک را تقویت می‌کند. برای مادر، شیردهی بازگشت رحم به حالت طبیعی، کاهش فشارخون، کاهش خطر دیابت، بیماری‌های قلبی و سرطان را به همراه دارد. تغذیه مناسب، استراحت کافی و حمایت روانی خانواده از مادر، کیفیت شیردهی و سلامت کودک را تضمین می‌کند. قوانین حمایتی ایران، شامل مرخصی زایمان و تسهیلات شیردهی برای مادران شاغل است تا امکان ادامه شیردهی تا دوسالگی فراهم شود. این فرایند، هم پیوندی عاطفی و هم محافظتی میان مادر و کودک ایجاد می‌کند.

اهمیت و مدت زمان

شیر مادر منبع تغذیه نوزادان از ابتدای تولد تا سن زیر دو سالگی است. بیشتر مادران بدون افزودن شیر جانشین یا مواد غذایی دیگر قادر به شیردادن به فرزند خود به مدت ۶ ماه یا بیشتر هستند. سازمان بهداشت جهانی، تغذیه انحصاری کودک با شیر مادر را تا شش ماهگی و بعداز آن، استمرار شیردهی به‌همراه مکمل‌های غذایی برای حداقل یک‌سال تا دوسال پیشنهاد کرده است. فرایند شیردهی توسط مادر و مدت زمان آن، در نقاط مختلف جهان با توجه به آئین و آداب‌و رسوم هر منطقه، متفاوت است. مدت زمان شیردهی میان مسلمانان، مستند به نص قرآن است. قرآن، دوره کامل شیردهی مادر به فرزند را دو سال بیان کرده است.

رویکرد پزشکی

پژوهش‌های صورت گرفته نشان داده است که شیردهی مادر هم با سلامتی کودک و هم با سلامتی مادر، در ارتباط مستقیم است و آنها را در برابر برخی بیماری‌ها مصون می‌کند. شیردهی اثرات مثبت متنوعی برای سلامتی مادر دارد؛ از جمله:

• برگرداندن رحم به حالت طبیعی؛ مکیدن شیر توسط نوازد در ساعات اولیه بعد از زایمان باعث می‌شود از غده هیپوفیز، هورمون اکسی‌توسین ترشح شود. این هورمون علاوه بر تحریک ترشح شیر، باعث بروز انقباضاتی در رحم می‌شود. انقباضات مذکور افزون بر جلوگیری از خون‌ریزی بیشتر رحم، منجر به تسریع برگشت رحم به شکل قبل از بارداری می‌شود.
• افزایش آرامش و کاهش فشار خون؛ در مدت شیردهی ترشح هورمون اکسی‌توسین و پرولاکتین، باعث آرامش مادران شیرده می‌شود. این آرامش متأثر از کاهش فشار خون است. بر اساس مطالعات صورت گرفته، شیردادن به‌طور میانگین کاهش ۱۲ درصدی فشار خون مادران را به ارمغان می‌آورد.
• کاهش خطر ابتلا به دیابت؛ تحقیقات نشان داده است، شیردهی باعث کاهش ۲۵ تا ۴۷ درصدی ابتلا به دیابت از طریق بهبود علائم تحمل گلوکز و بهبود حساسیت به انسولین می‌شود.
• کاهش بیماری‌های قلبی؛ شیردهی به مدت ۶ ماه، باعث کاهش چشم‌گیر سکته و بیماری‌های قلبی ـ عروقی می‌شود.
• کاهش ابتلا به سرطان؛ ترشح هورمون استروژن در مدت شیردهی به کمترین حد خود می‌رسد درنتیجه باعث کاهش ابتلا به سرطان تخمدان، دهانه رحم و سینه می‌شود.

شیر مادر

نوشتار اصلی: شیر مادر

فواید

شیر مادر در طول زمان شیردهی تغییراتی را با توجه به نیاز کودک در هر دوره دارد. شیر مادر در ابتدای تولد نوزاد رقیق است تا رفع تشنگی از نوزاد کند و به مرور، هرچه از زمان تغذیه نوازد بگذرد، چرب‌تر می‌شود. شیر مادر با بزرگ‌تر شدن کودک نیز تغییر می‌کند تا نیازهای کودک را طی روند رشدش تأمین کند. اجزای شیر هر زمان به‌گونه‌ای تغییر می‌کند تا همیشه هر نوع آنتی‌بادی مورد نیاز بدن کودک را تأمین کند؛ از این‌رو همه آنچه را بدن کودک نیاز دارد به‌لحاظ ایمنی با شیر مادر حاصل می‌شود. گفته شده شیر مادر در طول روز هم تغییر می‌کند و در شب خاصیت آرام‌بخش‌تر و خواب‌آورتر دارد. پژوهش‌های متعددی نشان داده است که بیماری‌های تنفسی، عفونت‌های گوش و مننژیت، اسهال و بیماری معده در نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند کمتر است یا به‌صورت خفیف رخ می‌دهد. خطر مرگ در بین کودکانی که تا یک سالگی با شیر مادر تغذیه می‌شوند، کمتر از کودکانی است که با شیر مادر تغذیه نمی‌شوند، این ارتباط برای شیردهی بعد از یک‌سال نیز برقرار است. طب پژوهش‌های انجام شده، تغذیه با شیر مادر رشد شناختی کودک را به میزان قابل توجهی بهبود می‌دهد.

اهمیت حمایت روانی و عملی از مادر شیرده

زایمان-بیمارستان آل جلیل آق قلا

دیدار با مادران پس از زایمان؛ بیمارستان آل جلیل آق قلا

نیاز به راهنمایی و حمایت اولیه

مادر در روزهای اول پس از زایمان، مخصوصاً در اولین زایمان خود، به راهنمایی و دلگرمی زنان باتجربه احتیاج دارد. مادرانی که از نظر روحی روانی مشکل پیدا می‌کنند و در شرایط استرس‌زا قرار می‌گیرند، نیاز به کمک و حمایت بیشتری نسبت به باقی مادران دارند تا بتوانند به شیردهی ادامه دهند. افسردگی و اضطراب معمولاً به شکست شیردهی می‌انجامد.

نقش حمایتی خانواده در برابر افسردگی پس از زایمان

برخی مادران بعد از زایمان دچار مشکلات عاطفی، غمگینی یا افسردگی می‌شوند و در خواب، اشتها، حافظه و تمرکز آنان اختلال به‌وجود می‌آید، یا احساس سردرگمی، بی‌قراری، ترس، گناه یا ناامیدی می‌کنند و در انجام وظایف مادری و همسری ناتوان می‌شوند؛ در این مواقع پدر کودک می‌تواند با حمایت از مادر و کمک در انجام کارهای منزل و مراقبت از سایر کودکان، امکان آرامش و استراحت بیشتر مادر را فراهم آورد. اعضای خانواده و خویشاوندان می‌توانند با اظهار محبت به روحیه مادر کمک کنند. هریک از اعضای خانواده می‌توانند بخشی از کار منزل را انجام دهند تا مادر فرصت بیشتری برای استراحت داشته باشد.

در میان عوامل مختلف بیرونی، همسر مهم‌ترین نقش را در تشویق، اعتماد به‌نفس و حمایت روانی مادر داشته و مهم‌ترین عامل در تمایل به شیردهی و تداوم آن است. از این‌رو لازم است همسر با درک شرایط مادر و حمایت‌گری، به استراحت و خواب کافی مادر توجه داشته و علاوه بر تأمین امکانات لازم در رسیدگی به امور منزل نیز به همسر خود کمک کند.

اهمیت استراحت فیزیکی مادر

مادر شیرده نباید کار سنگین انجام بدهد و خود را خسته کند بلکه نیاز به استراحت دارد؛ زیرا خستگی سبب کم شدن دفعات شیردهی، مکیدن ناکافی کودک و کم شدن جریان شیر می‌شود.

قوانین حمایتی از شیردهی در ایران

سیاست‌های کلی و مرخصی زایمان

مجلس شورای اسلامی در جمهوری اسلامی ایران، قوانین ویژه‌ای را برای ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران شیردهی تصویب کرده است. در این قوانین به مواردی مانند مرخصی زایمان، مرخصی ساعتی شیردهی و نیز امنیت شغلی مادران توجه شده است. حتی مرخصی استعلاجی و زایمان برای بانوانی که به‌صورت نیمه‌وقت فعالیت می‌کنند همانند کارمندان تمام‌وقت تعیین شده است. همچنین زنان کارگر از مرخصی بارداری و زایمان جمعاً به‌مدت ۹۰ روز برخوردار هستند و این مدت، جزو سوابق خدمت آنان محسوب می‌گردد و حقوق نیز تعلق می‌گیرد.

محدودیت تبلیغ و توزیع شیر خشک

در راستای حمایت از تغذیه کودک با شیر مادر، تبلیغ و ترویج هرگونه شیر مصنوعی ممنوع است تا شیر مصنوعی فقط در شرایط خاصی که شیرخواران از شیر مادر محروم هستند به مصرف برسد. ورود هر نوع شیرخشک و غذاهای کمکی شیرخوار، تابع قانون است و شیر خشک فقط از طریق داروخانه توزیع می‌شود.

تسهیلات برای مادران شاغل

مادران شیرده بعد از شروع به‌کار، تا ۲۴ماهگی کودک، روزانه یک ساعت از مرخصی شیردهی بهره‌مند هستند. کارفرما مکلف است به مادران شیرده تا پایان دوسالگی کودک پس از هر سه ساعت فعالیت، نیم‌ساعت فرصت شیردهی بدهد و نیز مراکز مربوط به نگهداری کودکان (از قبیل شیر خوارگاه و مهد کودک) را ایجاد نماید.

روش‌های شیردهی

به‌طور کلی نوزادان در مقدار نیاز به شیر مادر متفاوت بوده و توصیه متخصصان این است که در صورت توانایی کودک برای مکیدن، تعداد دفعات و مقدار تغذیه از شیر را به میل او واگذار کنند. به‌طور معمول روز اول تولد، کودک بعد از مکیدن، مدت طولانی می‌خوابد که همین سبب کمتر شدن دفعات تغذیه در روز اول است، اما در روز دوم تعداد دفعات شیر خوردن به ۸ تا ۱۲ بار می‌رسد.

از شیر گرفتن

قرآن کریم چگونگی از شیر گرفتن را در اختیار پدر و مادر و با رضایت و مشورت آنها قرار داده و از پدر و مادر خواسته که اختلافات آنها موجب ضرر و زیان به کودک نشود. از شیر گرفتن بچه باید به‌تدریج صورت بگیرد. برخی برای این منظور از روش‌های سنتی مثل مالیدن خوراکی‌های تلخ و تند به پستان مادر استفاده می‌کنند. برخی، گیاه بسیار تلخِ صبر زرد را به نوک پستان می‌مالند تا نوزاد پستان را به دهان نگیرد. این الگوها مورد توصیه اطبای دوره صفویه نیز بوده است.

منابع

• قرآن کریم.
• «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.

«تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت یونیسف، تاریخ باردید: 19 تیر 1405ش.

• «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۸ آبان ۱۳۹۹ش.
• حیدری، محمدصادق و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، مجله اسلام و سلامت، دوره اول، شماره 3، 1393ش.
• «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
• «شیر مادر»، وب‌سایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
• «شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
• «ماده ۱۱۷۶ قانون مدنی»، ویکی حقوق، تاریخ بازدید: ۳ مهر ۱۴۰۳ش.
• «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۲۷ مهر ۱۳۹۹ش.
• «مزایای شیردهی به نوزاد برای مادران»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۲۲ مهر ۱۳۹۹ش.
• «نقش همسر در امر شیردهی»، وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گناباد، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
• اسماعیلی، مینا و دیگران، «تغذیه انحصاری با شیر مادر تا ۶ ماهگی شیرخوار و عوامل اجتماعی و جمعیت شناختی مؤثر بر آن در ایران»، نشریه کومش، دوره ۲۴، شماره ۶، ۱۴۰۱ش.
• اصفهانی، محمد مهدی، آئین تندرستی، تهران، تندیس، چ۹، ۱۳۸۸ش.
• الگود، سیریل لوید، طب در دوره صفویه، ترجمه محسن جاویدان، تهران، دانشگاه تهران، چ۱، ۱۳۵۷ش.
• الهی‌دوست، سعیده و ربانی، علی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، مجله راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال سوم، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۳ش.
• امانی، راضیه و امید عبدالهیان، مجموعه تنقیحی احکام قانونی مرتبط با «ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران بارداری و شیردهی»، بی‌جا، مرکز ملی تحقیقات حقوق سلامت، معاونت بهداشت وزارت بهداشت، ۱۳۹۸ش.
• انصاریان، حسین، ‏ ترجمه قرآن، قم‏، اسوه‏، ۱۳۸۳ ش. ‏
• پورعلی، رقیه، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• پورعلی، رقیه، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• جانب‌اللهی، محمدسعید، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم‌شناختی، تهران، امیرکبیر، چ۱، ۱۳۹۰ش.
• جعفری اصل، معصومه و دیگران، «عوامل مرتبط با تداوم تغذیه کودکان با شیر مادر»، مجلهٔ پرستاری و مامایی جامع‌نگر، سال ۲۴، شمارهٔ ۷۲، ۱۳۹۳ش.
• جلاهی، حسین و دیگران، «بررسی علل تغذیه با شیر مصنوعی در شیرخواران زیر ۶ ماه تحت پوشش مراکز بهداشتی-درمانی استان مازندران سال ۱۳۸۲»، فصلنامه علمی‌پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مازندران، سال پانزدهم، شمارهٔ ۴۶، ۱۳۸۴ش.
• جمیل الحیال، محمد، «تغذیه با شیر مادر در پزشکی و آموزه‌های اسلامی»، ترجمهٔ عمر سلطانی‌آذر، فصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، سال سوم، شمارهٔ ۹، ۱۳۸۶ش.
• حسن‌زاده آملی، حسن، سدرة المنتهی فی تفسیر قرآن المصطفی، قم، ال‍ف. لام. م‍ی‍م، چ۱، ۱۳۸۸ش.
• حلم‌سرشت، پریوش و دل‌پیشه، اسماعیل، «چرا شیر مادر بهترین است؟»، پیوند، شمارهٔ ۲۶۵، ۱۳۸۰ش.
• خدایی، فاطمه، «نقش مهم حمایت‌گری پدران در فرایند شیردهی مادران»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۴۰۳ش.
• خمینی، سید روح‌الله، ترجمه تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چ۱، ۱۳۸۵ش.
• خیاطی، فریبا، «علل قطع زودهنگام شیردهی و انتظارات مادران شیرده از خانواده و جامعه در سنندج»، مجله علمی علوم پزشکی قزوین، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۶ش.
• دانش، آذر، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران می‌شود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۲ش.
• رحیمی، حانیه و اسکندری، نرگس، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، اولین کنگره پژوهشی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، ۱۳۹۸ش.
• زاهد پاشا، یداله و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی بابل، ۱۳۹۱ش.
• شبیری زنجانی، موسی، توضیح‌المسائل، قم، سلسبیل، ۱۳۸۸ش.
• شهبازی، سپیده، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، مترجم سپیده شهبازی، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• طباطبایی، محمدحسین، زن در قرآن، قم، واژه‌پردازاندیشه، چ۱، ۱۴۰۲ش.
• طلایی، شهناز، عوامل مؤثر در سلامت مادر و حمایت از مادران شیرده، آذربایجان غربی، معاونت بهداشت استان آذربایجان غربی، بی‌تا.
• طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دارالکتب‌العلمیة، چ۴، ۱۳۶۵ش.
• عزالدین زنجانی، ناهید و دیگران، «پایش کیفی عوامل مؤثر بر تغذیه انحصاری با شیر مادر و تداوم آن در مناطق شهری و روستایی کشور در سال ۱۳۷۹»، مجله پزشکی حکیم، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۲، ۱۳۸۱ش.
• عزالدین زنجانی، ناهید و دیگران، «مجموعه آموزشی ترویج تغذیه با شیر مادر»، ایلام، روبه‌رو، ۱۴۰۰ش.
• فراهانی، وحید، «۷ نکته ضروری که مادران در دوران شیردهی باید بدانند»، سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۸ش.
• فلدمن، رابرت، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، ترجمه مهدی عبداله‌زاده رافی، تهران، ارجمند، ویراست ۸، چ۱، ۱۳۹۹ش.
• قربانی، زینب و خادم، ابراهیم، «اهمیت تغذیه با شیر مادر از دیدگاه آموزه‌های دینی، طب سنتی ایران و طب رایج»، مجلهٔ مطالعات اسلامی در حوزهٔ سلامت، دورهٔ اول، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۶ش.
• کدخدایی، زهره و حاجیان‌فر، حسین، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، دومین همایش ملی قرآن و علوم زیستی با محوریت غذای سالم، ۱۳۹۵ش.
• گودرزی، مرجان، «تغذیه با شیر مادر»، مجله رشد آموزش پیش‌دبستانی، شمارهٔ ۱۱، ۱۳۹۰ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاءالتراث، چ۳، ۱۴۰۳ق.
• محتشم امیری، زهرا و جعفری شکیب، عباس، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، دانشگاه شاهد، چ۱، ۱۳۸۵ش.
• مختاریان، طاهره و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، اخلاق در علوم و فناوری، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
• مصباحی، سیده‌گوهر و یعقوب‌زاده، آمنه، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»؛ مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه، چ۱، ۱۳۸۵ش.
• معرف، مسیح، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادران»، وب‌سایت آزمایشگاه پاتوبیولوژی لشگرک، تاریخ درج مقاله: ۲۴ شهریور ۱۳۹۷ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، «احکام شیردادن نوزاد»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۳ش.
• نظری توکلی، سعید، حضانت کودکان در فقه اسلامی، تهران، سمت، چ۱، ۱۳۸۵ش.