پرش به محتوا

شب یلدا: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
پالایش متن
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:یلدا.jpg|جایگزین=حافظ‌خوانی خانوادگی در شب یلدا|بندانگشتی|جلسه حافظ‌خوانی خانوادگی در شب یلدا]]
'''{{درشت|شب یلدا}}'''؛ بلندترین شب سال.
'''{{درشت|شب یلدا}}'''؛ شبانگاه انقلاب زمستانی و نویدبخش روزهای بلندتر.


شب یلدا، بلندترین شب سال، در فرهنگ ایرانی نماد زایش خورشید و آغاز روزهای روشن است و با مهمانی خانوادگی، خوردن آجیل، میوه‌های فصل و خواندن [[دیوان حافظ]] یا شاهنامه جشن گرفته می‌شود. در مناطق مختلف ایران، رسوم ویژه‌ای مانند [[چله|چله‌نشینی]]، فال سوزن، نقل‌اندازی و تهیه «خوانچه چله» برای نوعروس‌ها رایج است که نشان‌دهنده همدلی، مهربانی و پیوند میان خانواده‌هاست. این شب در ادبیات فارسی نیز جایگاهی ویژه دارد و شاعران از آن برای بیان طولانی بودن شب، سیاهی فراق و [[زیبایی]] زلف یار بهره برده‌اند.
شب یلدا، بلندترین شب سال و نماد پیروزی نور بر تاریکی است؛ شبی که در آن خورشید تولدی دوباره می‌یابد و روزها رو به بلندی می‌روند. این شب که با نام‌هایی چون شب چله و شب دیجور نیز شناخته می‌شود، ریشه در آیین کهن مهر دارد و هفت‌هزار سال قدمت آن، پیوندی عمیق با [[فرهنگ]] و باورهای مردمان ایران‌زمین را نشان می‌دهد. یلدا در طول تاریخ، از واژه‌ای سریانی به معنای زایش، به نمادی از [[امید]] و [[همبستگی اجتماعی|همبستگی]] تبدیل شده و در آثار شاعران بزرگی چون [[حافظ]]، [[سعدی]] و [[عنصری بلخی|عنصری]]، به‌عنوان استعاره‌ای از درازی شب هجران و روشنایی وصال، جاودانه شده است. امروز نیز در این شب، خانواده‌ها گرد سفره‌ای رنگین با نمادهای [[برکت]] و شادابی‌، جمع می‌شوند، [[شاهنامه]] می‌خوانند، [[فال حافظ]] می‌گیرند و با شور و شوقی که در دل طولانی‌ترین شب سال می‌دمد، به استقبال روشنایی می‌روند. این آیین کهن، در سراسر ایران فرهنگی و حتی در نقاط دیگر جهان با جلوه‌های محلی خود برگزار می‌شود و در سال ۲۰۲۲م، به‌عنوان [[میراث فرهنگی ناملموس ایران|میراث]] [[میراث فرهنگی ناملموس ایران|فرهنگی ناملموس]] به‌صورت مشترک میان [[ایران]] و [[افغانستان]]، در [[یونسکو]] به ثبت رسیده است.


== مفهوم‌شناسی شب یلدا ==
== نام‌گذاری ==
[[پرونده:یلدا1.jpg|300px|thumb|left|مهمانی شب یلدا با حضور بزرگان خانواده]]
شب یلدا به زمان بین غروب آفتاب در آخرین روز [[پاییز]] و طلوع آفتاب در نخستین روز [[زمستان]] گفته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه یلدا.]</ref> این شب، بلندترین شبِ سال است و پس از آن، روند بلندتر شدن روز آغاز می‌شود؛ از این‌رو در [[فرهنگ اقتصادی ایرانیان|فرهنگ ایرانیان]]، شب زایش خورشید دانسته شده است. یلدا را برخی دارای ریشۀ عربی<ref>[https://wordadaypersian.wordpress.com/2013/12/21/yalda/ "Yalda", Persian word a day.]</ref> و برخی دیگر، دارای ریشۀ سریانی دانسته‌اند؛<ref>[https://natakallam.com/shabe-yalda-the-longest-night-of-the-year/ "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year".نتکلّم.]</ref><ref>[https://www.vajehyab.com/?q=یلدا&f=moein معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه یلدا.]</ref> اما همگی معنای آن را زایش، گفته‌اند.<ref>باقریان، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، 1392ش.</ref> در زبان آرامیِ مسیحیان نیز یلدا اشاره به میلاد مسیح دارد.<ref>جم، «یلدا»، 1398ش، ص60.</ref>
«یلدا»، واژه‌ای سریانی به‌معنای زایش است.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=یلدا&f=moein معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه یلدا.]</ref> شب یلدا به زمان بین غروب آفتاب در آخرین روز [[پاییز]] و طلوع آفتاب در نخستین روز [[زمستان]] گفته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه یلدا.]</ref> این شب، بلندترین شبِ سال است و پس از آن، روند بلندتر شدن روز آغاز می‌شود؛ از این‌رو در [[فرهنگ اقتصادی ایرانیان|فرهنگ ایرانیان]]، شب زایش خورشید دانسته شده و «شب چلّه» نام گرفته است. ایرانیان بر اساس آیینی کهن، این شب را [[جشن]] می‌گیرند و مهمانی خانوادگی برگزار می‌کنند. خانواده‌های ایرانی برای [[جشن شب یلدا]]، [[آجیل]] و انواع خوراکی‌ها و میوه‌ها، به‌ویژه [[انار]] و هندوانه را آماده می‌کنند و تا پاسی از شب، به داستان‌ها و خاطرات بزرگان [[خانواده]]، گوش می‌سپارند و گاهی دیوان حافظ و [[شاهنامه]] می‌خوانند.


== شب چلّه ==
شب یلدا که به آن شب چله نیز می‌گویند،<ref>انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، 1387ش، ص60.</ref> با نام‌های دیگری همچون زایش مِهر به‌معنای تولد خورشید، شب چیله و شب چهل نیز شناخته می‌شود.<ref>[https://wordadaypersian.wordpress.com/2013/12/21/yalda/ "Yalda", Persian word a day.]</ref> در افغانستان به آن، شب دیجور نیز گفته می‌شود که به‌معنای شب تاریک و سیاه است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه دیجور.</ref> نام‌گذاری شب چله از آن‌رو است که در فرهنگ کهن ایرانی، چهل روز نخست [[زمستان]] را «چله بزرگ» و بیست روز پس از آن را «چله کوچک» نامیده‌اند. ایرانیان، فردای شب یلدا را «دی‌گان»، «خور روز» و «خرم‌روز» می‌گفتند،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> زیرا با سپری‌شدن طولانی‌ترین شب سال، نوید روشنایی می‌دهد. روشنی روز، تابش خورشید و [[اعتدال]] هوا در فرهنگ باستانی ایرانیان نشانه‌ای نیکو و پرتوی از مهر خداوندگار جهان بود.<ref>عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، آذر 1361ش، ص560.</ref>
[[پرونده:یلدا2.jpg|300px|thumb|left|سفره شب یلدا]]
ایرانیان، فردای شب یلدا را «خور روز» و «دی‌گان» می‌خواندند<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و نام‌گذاری شب چله از آن‌رو است که در فرهنگ کهن ایرانی، چهل روز نخست [[زمستان]] را «چله بزرگ» و بیست روز پس از آن را «چله کوچک» نامیده‌اند. ایرانیان، نخستین روز دی‌ماه را «خرم‌روز» نیز می‌گفتند زیرا با سپری شدن طولانی‌ترین شب سال، نوید روشنایی می‌دهد. روشنی روز، تابش خورشید و [[اعتدال]] هوا در فرهنگ باستانی ایرانیان نشانه‌ای نیکو و پرتوی از مهر خداوندگار جهان بود.<ref>عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، آذر 1361ش، ص560.</ref>


== خوان یلدا ==
== تاریخچه ==
در شب یلدا سفره‌ای انداخته می‌شود و افراد خانواده به گرد آن جمع می‌شوند و از این راه بر [[مهربانی]] و همدلی خانواده می‌افزایند و ناراحتی‌ها و کینه‌ها را از دل می‌زدایند. در سفره یلدا، [[خوراک]]‌ها و نوشیدنی‌هایی گذاشته می‌شود تا شکرانه‌ای بر نعمت‌های خداوند باشد که در طول سال به آدمیان داده است. ایرانیان در شب یلدا با جشن و [[شادی]] و چشیدن مزه‌ها وخوردنی‌های گوناگون می‌کوشیدند تا عمر طولانی‌ترین شب سال را به‌سر آورند و بالا آمدن خورشید و پیروزی روشنایی بر تاریکی طولانی را بنگرند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/83996/از-%C2«ÛŒÙ„دا%C2»-بیاموزیم افشین‌نسب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
پاسداشت شب یلدا، بر اساس پژوهش‌های صورت گرفته، دارای سابقه‌ای هفت‌هزار ساله است<ref>باقریان، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، 1392ش، ص-.</ref> و ریشۀ آن را در بسیاری از کشورهای آسیایی و اروپایی، آیین کهن «مهر» می‌دانند. مهر یا میترا<ref>Mitra, Mithra, Mehr, Mitr.</ref> در زبان سانسکریت و اوستایی به‌معنای پیمان، پیوستگی و همبستگی دو یا چند نفر بوده و در زبان پارسی نیز به‌معنای آشتی، پیمان و دوستی است.<ref>پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص10.</ref> بر همین اساس برخی، یلدا را جشن ظهور میترا می‌دانند که مسیحیان در قرن چهارم میلادی آن را روز تولد عیسی مسیح قرار داده‌اند.<ref>تلیانی، «پیش درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، 1385ش، ص10.</ref>  


== شب یلدا در خرده‌فرهنگ‌های ایرانی ==
در نیمۀ نخست قرن پنجم، اولین کاربردهای واژۀ یلدا در ادبیات فارسی مشهود است که توسط [[ابوریحان بیرونی]] به کار برده شد. در قرن پنجم و ششم هجری، کاربرد یلدا به‌عنوان طولانی‌ترین شب سال، بیشتر کاربردی ادبی داشته است؛ اما در قرن هفتم هجری، انگارۀ طولانی‌ترین شب سال به‌عنوان معنای ثانوی یلدا شایع شد و ارتباط آن با میلاد مسیح از میان رفت. یلدا در فرهنگ‌های فارسی نیز به‌همین معنای متأخر اشاره دارد. کاربرد یلدا به‌تدریج در آثار ادبی عمومیت یافت و این واژه جایگزین نام باستانی جشن آغاز زمستان فارسی‌زبانان شد.<ref>جم، «یلدا»، 1398ش، ص68.</ref>  
[[پرونده:یلدا۱.jpg|جایگزین= «کف‌زنی» سرگرمی و خوراکی شب چله گنابادی‌ها|بندانگشتی|«کف‌زنی» سرگرمی و خوراکی شب چله گنابادی‌ها]]
خرده‌فرهنگ‌های ایرانی در مناطق گوناگون، [[آداب]] و رسوم ویژه‌ای برای شب چله دارند. در [[خراسان]] از مراسم شب چله با عنوان چله‌نشینی یاد می‌کنند و در گذشته، لبو، [[شلغم]] و شیرینی مخصوصی به‌نام «کَف» را برای این شب آماده می‌کردند. [[شیراز|شیرازی‌ها]] حافظ‌خوانی در شب چله را فراموش نمی‌کنند و سفره‌ای رنگارنگ با انواع خوراکی‌ها در این شب می‌گسترانند. همدانی‌ها فال سوزن می‌گرفتند و گردو، کشمش و مویز در سفره یلدا می‌نهادند. جمع شدن دور [[کرسی]] و «نَقل‌اندازی» (تعریف داستان‌های شفاهی) در گرگان و شب‌چَره (میوه‌های سرخ‌رنگ) و سبزی‌پلو با ماهی در قزوین نیز در شب چله رایج است.<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا.]</ref>


== شب یلدای عروس ==
امروزه، شب یلدا یا شب چله به‌عنوان درازترین شب سال، مصادف با ۳۰ آذر و آخرین شب پاییز است. این شب، نمادی از مبارزۀ نور و ظلمت و زایش مهر (میترا) است. در شب یلدا اهریمن به خانه‌ها هجوم می‌آورد، اما با روشن‌کردن آتش و شب‌زنده‌داری مردم، زشتی و پلیدی اهریمن از خانه‌ها دور می‌شود.<ref>[https://ich.unesco.org/doc/download.php?versionID=61129 «خلاصه مکتوب ثبت میراث فرهنگی غیرملموس جمهوری اسلامی افغانستان»، UNESCO.]</ref>
در مناطق مختلف [[ایران]] برای نوعروس‌ها در شب یلدا، رسمی ویژه وجود دارد؛ خانواده داماد در این شب، برای نوعروس‌شان هدیه‌هایی را آماده کرده و به خانه او می‌برند. «خوانچه چله» یا هدیه‌های «شب‌چله‌ای» را در سینی‌های بزرگی به‌نام «طبق» قرار می‌دهند. خانواده داماد، طبق‌ها را روی سر گرفته و راهی [[خانه]] عروس می‌شوند. خوانچه چله معمولاً شامل این موارد است: چند نوع [[آجیل]] و میوه‌های تزئین شده؛ نقل، شیرینی و کله قند؛ یک قواره پارچه خوش‌رنگ و شاد؛ لباس زمستانی، کفش و کیف؛ قطعه‌ای [[طلا]] و گاهی یک [[دیوان حافظ]]. تزئین ویژهٔ [[هدیه]] شب یلدای عروس با توری‌ها و پارچه‌های رنگارنگ و روبان‌های قرمز، نشانه مهر و دوستی است که میان دو [[خانواده]] وجود دارد و در این شب، تقویت می‌شود.<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا.]</ref>
 
== جشن شب یلدا ==
''نوشتار اصلی:'' [[جشن شب یلدا]]
 
جشن شب یلدا، آیین کهن ایرانی و فرهنگ‌های پیرامون آن است که با گردهمایی‌های صمیمانه خانواده‌ها در کنار کرسی یا سفره‌ای رنگین، یادآور باور به پیروزی نور بر تاریکی و آغاز دوبارهٔ زندگی است. از خوردن هندوانه و انار که نماد شادابی و برکت‌اند تا خواندن شاهنامه و گرفتن فال حافظ که پیوندی با ادب و هویت ملی برقرار می‌کند، روایتی از مهر، امید و همدلی را زنده نگه می‌دارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2277099/شب-یلدا-بنیادی-جاویدان-در-فرهنگ-و-تمدن-Ø§Û فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.]</ref> چه در کوچه‌پس‌کوچه‌های خراسان با مراسم کف‌زنی، چه در سفره‌های شیراز با نغمه‌های حافظ، چه در فرستادن خوانچه برای تازه‌عروسان و چه در گوشه‌وکنار جهان، جشن یلدا رنگ و بوی محلی گرفته و با آیین‌های گوناگون همراه شده است؛ اما در همهٔ این تنوع، یک چیز مشترک است: گرامیداشت خانواده، قدردانی از نعمت‌ها و شور و شوقی که در دل طولانی‌ترین شب سال، نوید روشنایی را می‌دهد.<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref><ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref><ref>[https://roozaneh.net/life-style/work-life/آداب-و-رسوم-شب-یلدا/ «اداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه.]</ref>


== شب یلدا در ادبیات فارسی ==
== شب یلدا در ادبیات فارسی ==
[[پرونده:یلدا3.jpg|300px|thumb|left|یلدا در ادبیات فارسی]]
بسیاری از شاعران پارسی‌گوی، یلدا را برای تشبیه و استعاره به‌کار برده‌اند؛ آن‌ها زلف یار و روز هجران را از حیث سیاهی و درازی به شب یلدا تشبیه کرده‌اند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه یلدا.]</ref>  
بسیاری از شاعران پارسی‌گوی، یلدا را برای تشبیه و استعاره به‌کار برده‌اند؛ آن‌ها زلف یار و روز هجران را از حیث سیاهی و درازی به شب یلدا تشبیه کرده‌اند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه یلدا.]</ref> نخستین بهره‌گیری از واژهٔ یلدا را می‌توان در سروده‌های [[عنصری بلخی]] یافت.<ref>[https://ganjoor.net/onsori/oghat/sh7/ عنصری، قطعات و ابیات پراکنده قصائد، قطعه 7، در وب‌سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
 
{{شعر جدید
|شاعر = [[عنصری بلخی]]<ref>[https://ganjoor.net/onsori/oghat/sh7/ عنصری، قطعات و ابیات پراکنده قصائد، قطعه 7، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
|متن =}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|چون حلقه ربایند به‌نیزه، تو به‌نیزه|خال از رخ زنگی بربایی شب یلدا}}
  {{ب|چون حلقه ربایند به‌نیزه، تو به‌نیزه|خال از رخ زنگی بربایی شب یلدا}}
  {{پایان شعر}}
  {{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
{{پایان نستعلیق}}
[[ناصر خسرو|ناصرخسرو]] نیز چنین سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/naserkhosro/divann/ghaside-naser/sh1 ناصرخسرو، دیوان اشعار، قصائد، قصیده شماره 1، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
 
{{شعر جدید
| شاعر =[[ناصر خسرو|ناصرخسرو]]<ref>[https://ganjoor.net/naserkhosro/divann/ghaside-naser/sh1 ناصرخسرو، دیوان اشعار، قصائد، قصیده شماره 1، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
| متن =}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
خط ۳۷: خط ۴۱:
  {{پایان نستعلیق}}
  {{پایان نستعلیق}}


[[حافظ]] نیز بیت زیبایی در این رابطه دارد:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh232 حافظ، غزلیات، غزل شماره 232، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{شعر جدید
| شاعر =[[حافظ]]<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh232 حافظ، غزلیات، غزل شماره 232، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
| متن =}}
  {{آغاز نستعلیق}}
  {{آغاز نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
خط ۴۴: خط ۵۰:
  {{پایان نستعلیق}}
  {{پایان نستعلیق}}


[[سعدی شیرازی|سعدی]] نیز چنین سروده:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh112 سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل 112، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{شعر جدید
| شاعر =[[سعدی شیرازی|سعدی]]<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh112 سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل 112، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
| متن =}}
   {{آغاز نستعلیق}}
   {{آغاز نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
خط ۵۱: خط ۵۹:
  {{پایان نستعلیق}}
  {{پایان نستعلیق}}


[[عبید زاکانی]] از واژه یلدا این‌چنین استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/obeyd/divan-obeyd/robaee-obeyd/sh34 عبید زاکانی، دیوان اشعار، رباعیات، رباعی شماره 34، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{شعر جدید
| شاعر =[[عبید زاکانی]]<ref>[https://ganjoor.net/obeyd/divan-obeyd/robaee-obeyd/sh34 عبید زاکانی، دیوان اشعار، رباعیات، رباعی شماره 34، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
| متن =}}
   {{آغاز نستعلیق}}
   {{آغاز نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{ب|ای لعل لبت به دل‌نوازی مشهور|وی روی خوشت به ترک‌تازی مشغول}}
  {{ب|ای لعل لبت به دل‌نوازی مشهور|وی روی خوشت به ترک‌تازی مشغول}}
  {{ب|با زلف تو قصه‌ای است ما را مشکل|همچون شب یلدا به درازی مشهور}}
  {{ب|با زلف تو قصه‌ای است ما را مشکل|همچون شب یلدا به درازی مشهور}}
{{پایان شعر}}
{{پایان شعر}}
  {{پایان نستعلیق}}
  {{پایان نستعلیق}}


[[صائب تبریزی]]، برای اشاره به زلف یار به‌سراغ واژه یلدا رفته است:<ref>[https://ganjoor.net/saeb/divan-saeb/ghazalkasa/sh3537 صائب تبریزی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره 3537، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{شعر جدید
| شاعر =[[صائب تبریزی]]<ref>[https://ganjoor.net/saeb/divan-saeb/ghazalkasa/sh3537 صائب تبریزی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره 3537، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
| متن =}}
   {{آغاز نستعلیق}}
   {{آغاز نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
  {{شعر|نستعلیق}}
خط ۶۵: خط ۷۷:
  {{پایان شعر}}
  {{پایان شعر}}
  {{پایان نستعلیق}}
  {{پایان نستعلیق}}
== ثبت جهانی یلدا ==
یونسکو در هفدهمین جلسۀ کمیتۀ بین‌الدول حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس (۲۰۲۲م)، یلدا را به‌طور مشترک برای افغانستان و ایران ثبت کرد<ref>[https://aamajnews24.com/yalda-2/ "Yalda Night UNESCO’s new inscription for Iran, Afghanistan", Aamaj News.]</ref> و این شب را تجلی تنوع فرهنگی و خلاقیت دانسته به‌ویژه اینکه توسط طیف وسیعی از جوامع برگزار می‌شود.<ref>[https://www.tehrantimes.com/news/455964/Iran-eyes-UNESCO-status-for-Yalda-celebration-by-2022 "Iran eyes UNESCO status for Yalda celebration by 2022", TEHRAN TIMES.]</ref> پیش از آن، آیین شب یلدا در ۲۹ آذر ۱۳۸۷ش در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود.<ref>«[https://icro.ir/Archive/-%D8%AB%D8%A8%D8%AA(-%D8%B4%D8%A8-%DA%86%D9%84%D9%87-%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C)-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%84%D9%85%D9%88%D8%B3-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C/6206 ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی]»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۷۰: خط ۸۵:


== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
* اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش، ص۱۵–۱۶.
* افشین‌نسب، مهتاب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* افشین‌نسب، مهتاب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش.
* پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش.
* «ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
* حافظ، شمس‌الدین محمد، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* حافظ، شمس‌الدین محمد، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* دبیری، ابراهیم، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۰ش.
* دبیری، ابراهیم، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۰ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* سعدی، مشرف‌الدین مصلح، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* سعدی، مشرف‌الدین مصلح، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش.
* صائب تبریزی، میرزا محمدعلی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* صائب تبریزی، میرزا محمدعلی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* عبید زاکانی، نظام‌الدین عبیدالله، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* عبید زاکانی، نظام‌الدین عبیدالله، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
خط ۸۳: خط ۱۰۲:
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* ناصرخسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* ناصرخسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
{{پایان منابع}}
 
* «آداب‌ورسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، وب‌سایت تالاب، آخرین بازدید: 12 آذر 1401.
* انوری، مجتبی، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، گزارش، شماره 204، دی 1387ش.
* باقریان، نجمه، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، پیام زن، شماره 261، 1392ش.
* پارسی، تورج و سپنتا، شاهین، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، حافظ، شماره 57،  1387ش.
* تلیانی، بیژن، «پیش درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، رودکی، شماره 8، دی1385ش.
* جشن شب «یلدا» در افغانستان، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ بارگذاری: 30 آذر 1395.
* جم، پدرام، «یلدا»، جستارهای تاریخی، سال دهم، شماره اول، 1398ش.
* «خلاصه مکتوب ثبت میراث فرهنگی غیرملموس جمهوری اسلامی افغانستان»، وب‌سایت UNESCO، آخرین بازدید: 12 آذر 1401.
* «رسوم شب یلدا در افغانستان»، وب‌سایت آیدات، آخرین بازدید: 12 آذر 1401ش.
* شایسته رخ، الهه، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، فرهنگ مردم، شماره 39، 1390ش.
* شایسته‌رخ، الهه، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره 27، 1390ش.
* صنوبری، حسن، «از غزل‎های سرخ «شهید بلخی دوم»، شهرستان ادب»، تاریخ بارگذاری: 10 بهمن 1395.
* عناصری، جابر، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان- یلدا، شبانگاه انقلاب شتوی و نماد بلندای قامت شب»، چیستا، شماره 15، 1361ش.
* فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش.
* مجیدی خامنه، فریده، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ‌نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، نامه انسان‌شناسی، دوره 19، شماره 34، 1401ش.
* «یلدا حریف این‌همه سختی شود مگر!»، وب‌سایت موسسه فرهنگی اکو، تاریخ بارگذاری: 6 دی 1400.
* «یلدا یا شب «چله» در افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، ایرنا، تاریخ بارگذاری: 3 آذر 1400ش.
* «یلدا در ادبیات فارسی؛ از سده چهارم تا اشعار معاصر»، وب‌سایت بلاغ نیوز، تاریخ بارگذاری: 30 آذر 1395.
* "Iran eyes UNESCO status for Yalda celebration by 2022”, TEHRAN TIMES, upload date: 19 December 2020.
* "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year”, نتکلّم, last visited: 5 December 2022.
* "Yalda night in Afghanistan”, bitlanders, upload date: 26 December 2012.
* "Yalda Night UNESCO’s new inscription for Iran, Afghanistan”, Aamaj News, upload date: 21 December 2019.
* "Yaldā/Chella", UNESCO, last visited: 5 December 2022.
* "Yalda”, Persian word a day, upload date: 21 December 2013.
* Qarizada, Masouda, “Shab-e-Yalda in Afghanista”, upload date: 21 December 2019

نسخهٔ ۱۷ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۳۲

شب یلدا؛ بلندترین شب سال.

شب یلدا، بلندترین شب سال و نماد پیروزی نور بر تاریکی است؛ شبی که در آن خورشید تولدی دوباره می‌یابد و روزها رو به بلندی می‌روند. این شب که با نام‌هایی چون شب چله و شب دیجور نیز شناخته می‌شود، ریشه در آیین کهن مهر دارد و هفت‌هزار سال قدمت آن، پیوندی عمیق با فرهنگ و باورهای مردمان ایران‌زمین را نشان می‌دهد. یلدا در طول تاریخ، از واژه‌ای سریانی به معنای زایش، به نمادی از امید و همبستگی تبدیل شده و در آثار شاعران بزرگی چون حافظ، سعدی و عنصری، به‌عنوان استعاره‌ای از درازی شب هجران و روشنایی وصال، جاودانه شده است. امروز نیز در این شب، خانواده‌ها گرد سفره‌ای رنگین با نمادهای برکت و شادابی‌، جمع می‌شوند، شاهنامه می‌خوانند، فال حافظ می‌گیرند و با شور و شوقی که در دل طولانی‌ترین شب سال می‌دمد، به استقبال روشنایی می‌روند. این آیین کهن، در سراسر ایران فرهنگی و حتی در نقاط دیگر جهان با جلوه‌های محلی خود برگزار می‌شود و در سال ۲۰۲۲م، به‌عنوان میراث فرهنگی ناملموس به‌صورت مشترک میان ایران و افغانستان، در یونسکو به ثبت رسیده است.

نام‌گذاری

شب یلدا به زمان بین غروب آفتاب در آخرین روز پاییز و طلوع آفتاب در نخستین روز زمستان گفته می‌شود.[۱] این شب، بلندترین شبِ سال است و پس از آن، روند بلندتر شدن روز آغاز می‌شود؛ از این‌رو در فرهنگ ایرانیان، شب زایش خورشید دانسته شده است. یلدا را برخی دارای ریشۀ عربی[۲] و برخی دیگر، دارای ریشۀ سریانی دانسته‌اند؛[۳][۴] اما همگی معنای آن را زایش، گفته‌اند.[۵] در زبان آرامیِ مسیحیان نیز یلدا اشاره به میلاد مسیح دارد.[۶]

شب یلدا که به آن شب چله نیز می‌گویند،[۷] با نام‌های دیگری همچون زایش مِهر به‌معنای تولد خورشید، شب چیله و شب چهل نیز شناخته می‌شود.[۸] در افغانستان به آن، شب دیجور نیز گفته می‌شود که به‌معنای شب تاریک و سیاه است.[۹] نام‌گذاری شب چله از آن‌رو است که در فرهنگ کهن ایرانی، چهل روز نخست زمستان را «چله بزرگ» و بیست روز پس از آن را «چله کوچک» نامیده‌اند. ایرانیان، فردای شب یلدا را «دی‌گان»، «خور روز» و «خرم‌روز» می‌گفتند،[۱۰] زیرا با سپری‌شدن طولانی‌ترین شب سال، نوید روشنایی می‌دهد. روشنی روز، تابش خورشید و اعتدال هوا در فرهنگ باستانی ایرانیان نشانه‌ای نیکو و پرتوی از مهر خداوندگار جهان بود.[۱۱]

تاریخچه

پاسداشت شب یلدا، بر اساس پژوهش‌های صورت گرفته، دارای سابقه‌ای هفت‌هزار ساله است[۱۲] و ریشۀ آن را در بسیاری از کشورهای آسیایی و اروپایی، آیین کهن «مهر» می‌دانند. مهر یا میترا[۱۳] در زبان سانسکریت و اوستایی به‌معنای پیمان، پیوستگی و همبستگی دو یا چند نفر بوده و در زبان پارسی نیز به‌معنای آشتی، پیمان و دوستی است.[۱۴] بر همین اساس برخی، یلدا را جشن ظهور میترا می‌دانند که مسیحیان در قرن چهارم میلادی آن را روز تولد عیسی مسیح قرار داده‌اند.[۱۵]

در نیمۀ نخست قرن پنجم، اولین کاربردهای واژۀ یلدا در ادبیات فارسی مشهود است که توسط ابوریحان بیرونی به کار برده شد. در قرن پنجم و ششم هجری، کاربرد یلدا به‌عنوان طولانی‌ترین شب سال، بیشتر کاربردی ادبی داشته است؛ اما در قرن هفتم هجری، انگارۀ طولانی‌ترین شب سال به‌عنوان معنای ثانوی یلدا شایع شد و ارتباط آن با میلاد مسیح از میان رفت. یلدا در فرهنگ‌های فارسی نیز به‌همین معنای متأخر اشاره دارد. کاربرد یلدا به‌تدریج در آثار ادبی عمومیت یافت و این واژه جایگزین نام باستانی جشن آغاز زمستان فارسی‌زبانان شد.[۱۶]

امروزه، شب یلدا یا شب چله به‌عنوان درازترین شب سال، مصادف با ۳۰ آذر و آخرین شب پاییز است. این شب، نمادی از مبارزۀ نور و ظلمت و زایش مهر (میترا) است. در شب یلدا اهریمن به خانه‌ها هجوم می‌آورد، اما با روشن‌کردن آتش و شب‌زنده‌داری مردم، زشتی و پلیدی اهریمن از خانه‌ها دور می‌شود.[۱۷]

جشن شب یلدا

نوشتار اصلی: جشن شب یلدا

جشن شب یلدا، آیین کهن ایرانی و فرهنگ‌های پیرامون آن است که با گردهمایی‌های صمیمانه خانواده‌ها در کنار کرسی یا سفره‌ای رنگین، یادآور باور به پیروزی نور بر تاریکی و آغاز دوبارهٔ زندگی است. از خوردن هندوانه و انار که نماد شادابی و برکت‌اند تا خواندن شاهنامه و گرفتن فال حافظ که پیوندی با ادب و هویت ملی برقرار می‌کند، روایتی از مهر، امید و همدلی را زنده نگه می‌دارند.[۱۸][۱۹] چه در کوچه‌پس‌کوچه‌های خراسان با مراسم کف‌زنی، چه در سفره‌های شیراز با نغمه‌های حافظ، چه در فرستادن خوانچه برای تازه‌عروسان و چه در گوشه‌وکنار جهان، جشن یلدا رنگ و بوی محلی گرفته و با آیین‌های گوناگون همراه شده است؛ اما در همهٔ این تنوع، یک چیز مشترک است: گرامیداشت خانواده، قدردانی از نعمت‌ها و شور و شوقی که در دل طولانی‌ترین شب سال، نوید روشنایی را می‌دهد.[۲۰][۲۱][۲۲]

شب یلدا در ادبیات فارسی

بسیاری از شاعران پارسی‌گوی، یلدا را برای تشبیه و استعاره به‌کار برده‌اند؛ آن‌ها زلف یار و روز هجران را از حیث سیاهی و درازی به شب یلدا تشبیه کرده‌اند.[۲۳]

عنصری بلخی[۲۴]


چون حلقه ربایند به‌نیزه، تو به‌نیزهخال از رخ زنگی بربایی شب یلدا


ناصرخسرو[۲۵]


قندیل فروزی به شب قدر به مسجدمسجد شده چون روز و دلت چون شب یلدا


حافظ[۲۶]


صحبت حکام ظلمت شب یلداستنور ز خورشید جوی بو که برآید


سعدی[۲۷]


نظر به روی تو هر بامداد، نوروزی استشب فراق تو هر شب که هست، یلدایی است


عبید زاکانی[۲۸]


ای لعل لبت به دل‌نوازی مشهوروی روی خوشت به ترک‌تازی مشغول
با زلف تو قصه‌ای است ما را مشکلهمچون شب یلدا به درازی مشهور


صائب تبریزی[۲۹]


می‌کند زلف دراز تو به دل‌های حزین آنچه با خسته روانان شب یلدا نکند


ثبت جهانی یلدا

یونسکو در هفدهمین جلسۀ کمیتۀ بین‌الدول حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس (۲۰۲۲م)، یلدا را به‌طور مشترک برای افغانستان و ایران ثبت کرد[۳۰] و این شب را تجلی تنوع فرهنگی و خلاقیت دانسته به‌ویژه اینکه توسط طیف وسیعی از جوامع برگزار می‌شود.[۳۱] پیش از آن، آیین شب یلدا در ۲۹ آذر ۱۳۸۷ش در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود.[۳۲]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه یلدا.
  2. ↑ "Yalda", Persian word a day.
  3. ↑ "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year".نتکلّم.
  4. ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه یلدا.
  5. ↑ باقریان، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، 1392ش.
  6. ↑ جم، «یلدا»، 1398ش، ص60.
  7. ↑ انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، 1387ش، ص60.
  8. ↑ "Yalda", Persian word a day.
  9. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه دیجور.
  10. ↑ پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  11. ↑ عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، آذر 1361ش، ص560.
  12. ↑ باقریان، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، 1392ش، ص-.
  13. ↑ Mitra, Mithra, Mehr, Mitr.
  14. ↑ پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص10.
  15. ↑ تلیانی، «پیش درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، 1385ش، ص10.
  16. ↑ جم، «یلدا»، 1398ش، ص68.
  17. ↑ «خلاصه مکتوب ثبت میراث فرهنگی غیرملموس جمهوری اسلامی افغانستان»، UNESCO.
  18. ↑ اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.
  19. ↑ فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.
  20. ↑ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.
  21. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  22. ↑ «اداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه.
  23. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه یلدا.
  24. ↑ عنصری، قطعات و ابیات پراکنده قصائد، قطعه 7، در وب‌سایت گنجور.
  25. ↑ ناصرخسرو، دیوان اشعار، قصائد، قصیده شماره 1، در وب‌سایت گنجور.
  26. ↑ حافظ، غزلیات، غزل شماره 232، در وب‌سایت گنجور.
  27. ↑ سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل 112، در وب‌سایت گنجور.
  28. ↑ عبید زاکانی، دیوان اشعار، رباعیات، رباعی شماره 34، در وب‌سایت گنجور.
  29. ↑ صائب تبریزی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره 3537، در وب‌سایت گنجور.
  30. ↑ "Yalda Night UNESCO’s new inscription for Iran, Afghanistan", Aamaj News.
  31. ↑ "Iran eyes UNESCO status for Yalda celebration by 2022", TEHRAN TIMES.
  32. ↑ «ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.

منابع

  • «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
  • اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش، ص۱۵–۱۶.
  • افشین‌نسب، مهتاب، «از یلدا بیاموزیم»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، در وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش.
  • «ثبت شب چله ایرانی در میراث ناملموس جهانی»، وب‌سایت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
  • حافظ، شمس‌الدین محمد، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • دبیری، ابراهیم، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وب‌سایت دیجی‌کالا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۰ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • سعدی، مشرف‌الدین مصلح، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش.
  • صائب تبریزی، میرزا محمدعلی، دیوان اشعار، غزلیات، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • عبید زاکانی، نظام‌الدین عبیدالله، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • عناصری، جابر، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان»، ماهنامه چیستا، شماره ۱۴، آذر ۱۳۶۱ش.
  • عنصری بلخی، حسن، قطعات و ابیات پراکنده قصائد، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، در وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • ناصرخسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ آذر ۱۴۰۰ش.
  • «آداب‌ورسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، وب‌سایت تالاب، آخرین بازدید: 12 آذر 1401.
  • انوری، مجتبی، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانی‌شدن»، گزارش، شماره 204، دی 1387ش.
  • باقریان، نجمه، «گذری کوتاه بر آیین شب یلدا»، پیام زن، شماره 261، 1392ش.
  • پارسی، تورج و سپنتا، شاهین، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، حافظ، شماره 57، 1387ش.
  • تلیانی، بیژن، «پیش درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، رودکی، شماره 8، دی1385ش.
  • جشن شب «یلدا» در افغانستان، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ بارگذاری: 30 آذر 1395.
  • جم، پدرام، «یلدا»، جستارهای تاریخی، سال دهم، شماره اول، 1398ش.
  • «خلاصه مکتوب ثبت میراث فرهنگی غیرملموس جمهوری اسلامی افغانستان»، وب‌سایت UNESCO، آخرین بازدید: 12 آذر 1401.
  • «رسوم شب یلدا در افغانستان»، وب‌سایت آیدات، آخرین بازدید: 12 آذر 1401ش.
  • شایسته رخ، الهه، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، فرهنگ مردم، شماره 39، 1390ش.
  • شایسته‌رخ، الهه، «آیین‌های شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره 27، 1390ش.
  • صنوبری، حسن، «از غزل‎های سرخ «شهید بلخی دوم»، شهرستان ادب»، تاریخ بارگذاری: 10 بهمن 1395.
  • عناصری، جابر، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان- یلدا، شبانگاه انقلاب شتوی و نماد بلندای قامت شب»، چیستا، شماره 15، 1361ش.
  • فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش.
  • مجیدی خامنه، فریده، «کاربست نظریه‌های مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ‌نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکه‌های اجتماعی»، نامه انسان‌شناسی، دوره 19، شماره 34، 1401ش.
  • «یلدا حریف این‌همه سختی شود مگر!»، وب‌سایت موسسه فرهنگی اکو، تاریخ بارگذاری: 6 دی 1400.
  • «یلدا یا شب «چله» در افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، ایرنا، تاریخ بارگذاری: 3 آذر 1400ش.
  • «یلدا در ادبیات فارسی؛ از سده چهارم تا اشعار معاصر»، وب‌سایت بلاغ نیوز، تاریخ بارگذاری: 30 آذر 1395.
  • "Iran eyes UNESCO status for Yalda celebration by 2022”, TEHRAN TIMES, upload date: 19 December 2020.
  • "Shabe Yalda: The Longest Night of the Year”, نتکلّم, last visited: 5 December 2022.
  • "Yalda night in Afghanistan”, bitlanders, upload date: 26 December 2012.
  • "Yalda Night UNESCO’s new inscription for Iran, Afghanistan”, Aamaj News, upload date: 21 December 2019.
  • "Yaldā/Chella", UNESCO, last visited: 5 December 2022.
  • "Yalda”, Persian word a day, upload date: 21 December 2013.
  • Qarizada, Masouda, “Shab-e-Yalda in Afghanista”, upload date: 21 December 2019
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=شب_یلدا&oldid=74843»