فوتبال زنان در ایران؛ حضور زنان در ورزش فوتبال ایران.
حضور زنان در عرصهٔ فوتبال ایران از دههٔ ۱۳۴۰ش با فعالیتهای غیررسمی در تیمهای محلی آغاز و باشگاه تاج نخستین تیم رسمی شناخته شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این رشته تا اوایل دههٔ ۱۳۷۰ش فعالیتی نداشت، اما پس از آغاز دوباره فعالیت، تیم ملی فوتبال زنان ایران به رقابتهای بینالمللی ازجمله جام ملتهای آسیا و المپیک نوجوانان سنگاپور راه یافت. در سطح باشگاهی، لیگ برتر با حضور تیمهایی در ۲۴ استان برگزار میشود. مهمترین موانع توسعه فوتبال قهرمانی زنان ایران کمبود زیرساختهای استاندارد، نبود حمایت شغلی و مالی از ورزشکاران، ضعف در استعدادیابی و مربیگری و فقدان جایگاه زنان در مدیریت ورزشی کشور ذکر شده است. با پیگیریهای فدراسیون ایران، پوشش اسلامی زنان فوتبالیست ایرانی در بازیهای بینالمللی پذیرفته شده و فیفا لباس استانداردی را برای زنان محجبه تأیید کرده است.
تاریخچه
فوتبال زنان در ایران از ۱۳۴۹ش با حضور غیررسمی دختران در تیمهای محلی و خیابانی مردان آغاز شد. فدراسیون فوتبال ایران با شناسایی استعدادهای زنان، گروهی را برای آموزش مربیگری به کلاسهای فیفا اعزام کرد. در باشگاه تاج (استقلال) نخستین تیم رسمی فوتبال زنان تشکیل و در ۱۳۴۹ش در بازی مقابل دیهیم به برتری ۶ بر صفر دست یافت.[۱] سپس باشگاههای پرسپولیس، دیهیم و عقاب به تیمداری در این حوزه پرداختند.[۲] پس از پیروزی انقلاب اسلامیایران، در ۱۳۷۱ش با برگزاری مسابقات فوتبال سالنی در دانشگاه الزهرا دوباره فوتبال زنان فعال شد. در دوران ریاستجمهوری سید محمد خاتمی امکانات گستردهتری در اختیار فوتبال زنان قرار گرفت. با حمایت برخی چهرهها از جمله فائزه هاشمی در عرصهٔ ورزش زنان و محسن صفایی فراهانی در ریاست فدراسیون فوتبال، فوتبال دختران از فضای سالن به زمین چمن منتقل شد. در هشتم اردیبهشت ۱۳۸۵ش نخستین دیدار تدارکاتی تیم ملی زنان ایران در فضای باز برگزار شد.[۳]
باشگاههای فوتبال زنان در ایران
خوشحالی بازیکنان خاتون بم پس از گلزنی مقابل رویال تیمپو کالج افسی بوتان در افتتاحیه گروه D لیگ قهرمانان زنان آسیا
فوتبال زنان در قالب ۸۰ تیم باشگاهی و در استانهای تهران، اصفهان، فارس، خوزستان، کرمان، مازندران، گیلان، خراسان رضوی، البرز، کرمانشاه، کردستان، همدان، آذربایجان غربی، بوشهر، چهارمحال و بختیاری، یزد، مرکزی، ایلام، کهگیلویه و بویراحمد، قزوین، گلستان، خراسان شمالی، سمنان مستقر هستند. بیشترین تمرکز تیمها در استان تهران، فارس و اصفهان است.[۴] نخستین دورهٔ لیگ برتر فوتبال زنان طی سالهای ۱۳۸۶ش تا ۱۳۸۷ش برگزار شد[۵] و در ۱۴۰۴ش هجدهمین دورهٔ این لیگ با قهرمانی تیم خاتون بم پایان یافت.[۶] صعود تیم خاتون بم در ۱۴۰۳ش به جمع هشت تیم برتر باشگاهی آسیا نشانهٔ بلوغ فنی، تاکتیکی و اتحاد تیمی در فوتبال زنان ایران ارزیابی شده است. کارشناسان تأکید میکنند که روند پیشرفت فوتبال زنان در قالب باشگاههای مختلف و لیگ داخلی، طی دو سال گذشته محسوس بوده است.[۷]
طراحی و تولید لباس فوتبال بانوان در ایران
به نظر کارشناسان لباس فوتبال بانوان در ایران بهدلیل نیاز جامعه به هویتسازی و بازنمایی فرهنگی و اجتماعی، باید به گونهای طراحی و تولید شود که فراتر از یک پوشش ورزشی صرف عمل کند. بهگفتهٔ فدراسیون فوتبال ایران این لباسها ضمن رعایت حجاب و نیز استانداردهای فنی، احساس آزادی و زیبایی را در زمین بازی برای بازیکنان بههمراه داشته باشد. به پیشنهاد کارشناسان، طراحی این لباسها باید شامل محورهایی همچون هماهنگی با فرهنگ و رنگ ملی، طراحی اختصاصی متناسب با آناتومی بانوان، هویت تیمی و جایگاه اسپانسر، استفاده از نقوش ایرانی با الهامگیری سنتی-مدرن و افزودن نام و شمارهٔ بازیکن با فونت اختصاصی هر تیم، باشد.[۸]
تا قبل از سال ۱۳۹۰ش، پوشش بانوان، یکی از چالشهای اصلی در بازیهای بینالمللی ورزشکاران زن ایرانی بود؛ برای مثال، در مسابقات انتخابی المپیک ۲۰۱۲م لندن در خرداد ۱۳۹۰ش در اردن، تیم ملی فوتبال زنان ایران بهدلیل عدم تأیید لباس توسط داوران فیفا، اجازهٔ حضور در زمین را پیدا نکرد؛ اما بهدنبال پیگیریهای فدراسیون فوتبال ایران و رایزنیهای شاهزاده اردنی، فیفا لباسی استاندارد برای زنان محجبه به تأیید رساند که مورد پذیرش ایران، بحرین و اردن قرار گرفت.[۹] بر اساس اظهارات مسئولین فدراسیون در امور بانوان، موضوع حجاب حل شده است و فوتبالیستهای ایرانی با پوشش اسلامی خود توانستهاند به عرصههای جهانی راه یابند.[۱۰]
دستمزد فوتبال زنان در ایران
دلایل اصلی تفاوت دستمزد فوتبال زن با مردان عبارتند از:
عوامل ساختاری و فنی: نوپابودن این رشته و تفاوت در سطح کیفی و حرفهای نسبت به فوتبال مردان؛
رسانه و اقتصاد: عدم پخش تلویزیونی مسابقات، فقدان تبلیغات و دشواری در جذب حامی مالی؛
ارزش تجاری: پایینبودن میزان مخاطب و درآمدزایی، بهعنوان معیار اصلی تعیین دستمزد در فوتبال.[۱۱]
افتخارات ملی و بینالمللی
حضور مهدی تاج رئیس فدراسیون فوتبال در اردوی تیم ملی فوتبال بانوان پیش از اعزام به مرحله دوم انتخابی المپیک ۲۰۲۴
جایگاه فوتبال زنان ایران در رنکینگ فدراسیون جهانی فوتبال دارای فراز و فرودهایی بوده است. برای مثال تیم ملی فوتبال زنان ایران در سالهای آغازین فعالیت خود با هدایت شهرزاد مظفر رتبهٔ چهلوهشتم جهان[۱۲] و در رتبهبندی ۱۳۸۹ش جایگاه ۵۵ جهان را کسب کرد.[۱۳] در جدیدترین رنکینگ اعلامشده، از جایگاه ۷۰ به رتبهٔ ۶۸ جهان ارتقا یافته است.[۱۴] تیمهای ملی فوتبال زنان ایران تا کنون به موفقیتهای زیر دست یافته است:
کسب دو نایبقهرمانی غرب آسیا (۱۳۸۴ش و ۱۳۹۰ش)،
حضور در جام ملتهای آسیا (۲۰۲۲م هند و ۲۰۲۶م استرالیا)
صعود تیم دختران زیر ۲۰ سال به مرحله دوم مسابقات مقدماتی قهرمانی آسیا.[۱۶]
راهیابی دختران زیر ۱۷ سال به دور دوم مقدماتی قهرمانی آسیا (۱۳۹۷ش، تاجیکستان).[۱۷]
نایبقهرمانی مسابقات زیر ۱۴ سال آسیا (۱۳۹۱ش، سریلانکا)
کسب دو مقام سومی در این رقابتها (۱۳۹۳ش و ۱۳۹۵ش).[۱۸]
در سطح فردی زهرا قنبری در فصل ۹۸–۱۳۹۷ش با ۵۱ گل، خانم گل فوتبال ایران شد و بهعنوان نخستین لژیونر فوتبال بانوان ایران شناخته میشود. سارا قمی بهعنوان بیشترین زنندهٔ گل در لیگ بانوان ایران تا ۱۳۹۶ش ۳۵ بازی ملی و ۲۳ گل برای تیم ملی ثبت کرده است. شقایق نوریزاده از ۱۳۹۰ش تا ۱۳۹۶ش در تمامی ردههای تیم ملی فوتبال بانوان حضور داشته و در مسابقات آسیایی، تورنمنتهای بینالمللی و اروپایی متعددی به میدان رفته است. مریم ایراندوست نیز بهعنوان بازیکن سابق تیم ملی و مدرس بینالمللی فوتبال، در چندین کشور به تدریس فوتبال پرداخته است.[۱۹]
موانع فوتبال زنان در ایران
مهمترین موانع فوتبال زنان ایرانی به ترتیب اولویت عبارتند از:
کمتوجهی به اماکن و تسهیلات ورزشی؛
عدم حمایت شغلی و ورزشی از جمله بیمه و حقوق پس از دوران قهرمانی؛
کمتوجهی به توسعه استعدادیابی ورزشی در سطوح پایه؛
عدم تخصیص عادلانه منابع فدراسیونها بین زنان و مردان؛
نبود استراتژی ملی برای سازماندهی رقابتهای بینالمللی در کشور؛
اولویت ندادن به تحقیقات علمی در حوزه فوتبال زنان در ایران؛
عدم وجود نظام نوین مربیگری در ورزش کشور؛
مسدودسازی مسیر اتوبوس حامل تیم فوتبال زنان ایران در استرالیا توسط حامیان پهلویمدیریت ضعیف و نبود جایگاه زنان در مدیریت و سیاستهای ورزشی کشور؛
پس از پایان جام ملتهای آسیای زنان ۲۰۲۶م در استرالیا و بستهبودن حریم هوایی ایران بهخاطر جنگ رمضان، بازگشت تیم ملی به تأخیر افتاد و برخی رسانهها از پناهندگی بازیکنان فوتبال زنان ایران خبر دادند.[۲۱] در این مدت، با تشویق و هماهنگی سیاسی دولتهای استرالیا[۲۲] و آمریکا،[۲۳] ۷ عضو تیم شامل شش بازیکن و یک عضو کادر فنی، هتل را ترک کرده و درخواست پناهندگی دادند؛[۲۴] با این حال، پس از پیگیریهای فدراسیون و دستگاه دیپلماسی، ۵ نفر از آنان منصرف شده و تیم ملی در نهایت بدون ۲ عضو باقیمانده به ایران بازگشت.[۲۵]
