زن در قرآن

زنان الگو در قرآن؛ الگوبخشی زنان در سبک زندگی قرآنی.

زنان الگو از منظر قرآن هرچند در ابعاد مختلف از فضایل برجسته اخلاقی و از شخصیت منسجم برخوردارند، اما به‌دلایلی؛ برخی از این ویژگی‌ها برجسته‌تر نشان داده شده‌اند. تأمل در نظام شخصیتی این الگوها و مطالعه کلیه آن‌ها از منظر انسان‌شناسی دینی، تصویری از شخصیت مطلوب انسان و به‌خصوص زنان در نگرش قرآنی به دست می‌دهد. زن در الگوی قرآنی در میدان مبارزه برای تحقق ارزش‌های الهی فعال است و به‌همان میزان که در منزل؛ مادر، همسر، دختر و خواهر نمونه است، دغدغه‌های اجتماعی داشته مثلاً به افراد مسکین و یتیم در جامعه توجه می‌کند.

مفهوم‌شناسی

الگو به‌معنای سرمشق، در جایى به‌كار مى‏‌رود كه انسان در نيكى یا بدى از ديگرى پيروى مى‏‌كند. الگوی انسانی به شخصیتی گفته می‌شود که به‌دلیل دارا بودن برخی خصوصیات، شایسته پیروی است. در علوم اجتماعی؛ الگوها، شیوه‌هایی از زندگی هستند که از فرهنگ نشأت می‌گیرند و افراد هنگام عمل، به این الگوها توجه می‌کنند و آن‌ها را سرمشق خویش قرار می‌دهند. در فرهنگ قرآن، از الگوهای انسانی با واژه «اسوه» یاد شده و این واژه در قرآن، سه بار به کار رفته است. در برخی آیات نیز از زنان خوب و بد با تعبیر «مثل» یاد شده است که مفسرین آن را به‌معنای الگومندی می‌دانند.

جنسیت و الگومندی

قرآن در معرفی الگو و تجلیل از شخصیت‌ها، فرقی میان زن و مرد قائل نیست و در همین چارچوب، زنان نمونه‌ای را برای الگوسازی به‌صورت مستقیم یا غیر مستقیم معرفی کرده است. به‌دلیل وجود تبعیض علیه زنان در عصر نزول؛ قرآن بر مسئله حرمت زن تكيه کرده و در تمام شئون براي او سهمي قائل شده است و ضمن قصص قرآنی به الگومندی زنان و مردان اشاره می‌کند، از جمله پیامبر اسلام، ابراهیم، مریم و همسر فرعون. از این منظر؛ انسان وقتی وارسته شد فارغ از مسئله جنسیت، برای تمام انسان‌ها تبدیل به سرمشق می‌شود. همچنین در قرآن، همسران لوط و نوح به‌دلیل خیانت به پیام و پیامبران الهی، به‌عنوان نمونه از انسان‌های بد و تبهکار معرفی شده‌اند. زنانی که به‌عنوان الگو در قرآن ذکر شده‌اند هرکدام به‌دلیل بهره‌مندی از ویژگی‌های خاص، به‌عنوان زن نمونه معرفی شده‌اند.

الگوی مبارزه با ظلم

قرآن در جريان مبارزه بنی‌اسرائیل با فرعون، از سه زن یاد می‌کند که نقش مؤثری در تربیت و حفظ جان موسی داشته‌اند. در شرایطی که دستگاه فرعونی، نوزادان پسر از قوم بنی‌اسرائیل را می‌کشت، مادر موسي با شجاعت و درایت، فرزندش را مخفیانه به دنیا ‌آورد و به دستور خدا او را به رودخانه سپرد؛ خواهر موسی مأموریت تعقیب او را تا انتهای مسیر به‌عهده گرفت و هنگامی که جعبه حامل موسی به کاخ فرعون ‌رسید، همسر فرعون با هوشمندی و ظرافت زنانگی، فرعون را متقاعد کرد که از کشتن آن طفل بگذرد. سپس خواهر موسی، مادرش را به‌عنوان دایه معرفی کرد و این‌گونه، جان موسی در متن دستگاه حکومتی فرعون، حفظ شد.

الگوی زیست عفیفانه

قرآن، مریم را انسانی برگزیده و پاکیزه معرفی می‌کند که خداوند او را از زنان دیگر، برتر قرار داده است و حیا و عفت او را می‌ستاید. او با زیست عفیفانه به این شایستگی دست یافت که فرشتگان در محراب عبادت با او سخن مى‏‌گفتند، از غيب براى او روزى مى‌‏رسيد و عیسی از دامان او زاده شد. در نمونه‌ای دیگر، قرآن به فعالیت اجتماعیِ دختران شعیب با حفظ عفت در متن مناسبات اجتماعی، اشاره کرده است.

الگوی نیایش

قرآن در بیان فضائل همسر فرعون، به ادب او در نیایش با خدا و نوع خواسته‌های او از خدا پرداخته است؛ اين بانو هنگام نيايش از خدا می‌خواهد که خانه‌ای نزد خود در بهشت به او عنایت کند و بهشت از آن رو برای او مطلوب است که آن را جلوه‌ای از لقاءالله می‌داند. او همچنین از ظلم فرعون، بیزاری می‌جوید و نه‌تنها خواستار رهایی از ستم فرعون که اساسا از پدیده ستمکاری بیزار است. وی سال‌ها، مخفیانه یکتاپرستی ‌کرد و شهادت او نشان داد که در جامعه ستمکار نیز می‌توان پاک زیست و صالح بود.

الگوی همسری

خدیجه اولین زنی بود که با درایت و بلند نظری به پیامبر ایمان آورد. مفسران قرآن، خدیجه را به‌عنوان زنی می‌ستایند که همسر خویش، پیامبر اسلام، را از تهیدستى رهانید و ثروت فراوانش را برای ترویج و اعتلای اسلام هزینه کرد. در سخت‌ترین وضعیت زیست تا دین خدا زنده بماند و پیامبر خدا از او راضی باشد. حضرت محمد تا آخر عمر، خديجه را به‌نیکی یاد مى‌‏کرد و با نام او، اشك از دیدگانش جارى می‌شد. او زمانی که دیگران، پیامبریِ محمد را تکذیب می‌کردند، به رسول خدا ایمان آورد و به‌صورت کامل از همسر خویش پشتیبانی می‌کرد.

الگوی ایثار

مفسران قرآن، حضرت فاطمه را مصداق کوثر دانسته‌اند که در سورۀ کوثر یاد شده است؛ مراد از کوثر خیر فراوان است و فاطمه از این منظر؛ خیر فراوانی است که ‌خدا به پیامبر اسلام إعطا کرده است. فاطمه در راه بندگی خدا به بالاترین درجه بخشندگی، ازخودگذشتگی و انفاق رسید. قرآن، فاطمه را سرور زنان عالم و الگوی ایثار معرفی کرده است؛ مفسرین، آیه ۸ سوره انسان را که به فضیلت ایثار اشاره دارد در شأن فاطمه و خانوادۀ او دانسته‌اند؛ از این منظر، فاطمه و علی به‌نیت شفای فرزندان‌شان، سه روز روزه گرفتند و در پایان هر سه روز، غذای افطار خویش را به نیازمندان دادند و با گرسنگی، صبر پیش کردند.

الگوی مادری

مادر مریم، هنگامی که باردار شد به شکرانۀ برآورده شدن حاجتش، از حقوق مادری چشم پوشید و نذر کرد که فرزندش برای عبادت خدا، آزاد باشد. این مادر پس از تولد فرزندش، وی را مریم نام نهاد و او و ذریه‌اش را به خدا سپرد تا از گزند شیطان، در امان باشند. مفسران قرآن، مخاطبان این دسته از آیات قرآن را به وجه مادرانگی و الگو بودن مادر مریم توجه می‌دهند و بر این باور هستند که اگر مریم در توصیف قرآن، زنی برگزیده و مطهره معرفی شده و بر زنان جهان برتری داده شده است، از دامان چنین مادری برآمده و پرورش یافته است.

منابع

• قرآن
• جوادی ‌آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، محقق محمود لطیفی، قم، اسرآء، 1388ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، 1377ش.
• راغب اصفهانى، حسين، ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن، تهران، مرتضوی، 1374ش.
• صمدی، علی‌اکبر، «پیامبر و خدیجه»، در پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج: 11 تیر 1386ش.
• طبا‌طبایي، سيد محمدحسين، الميزان، ترجمه سيد محمدباقر موسوي‌‌ همداني، قم، جامعه ‌مدرسين، 1374ش.
• علایی رحمانی، فاطمه، «شخصیت حضرت فاطمه زهرا در کلام وحی»، در خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج: 11 بهمن 1397ش.
• فاطمی‌مهر، فریده، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج: 15 فروردین 1401ش.
• مطهرى، مرتضى، مجموعه آثار (آشنايى با قرآن)، ج‏26، تهران‏، صدرا، 1377ش‏.
• مطهرى، مرتضى، ‏مجموعه آثار (حماسه حسينى)، ج17، تهران‏، صدرا، 1377ش‏.
• مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلاميه، 1374ش.
• میرعمادی، سید احمد، «3 ویژگی حضرت فاطمه از نگاه قرآن»، در خبرگزاری مهر، تاریخ درج: 22 فروردین 1394ش.

ویکی ج

نمایشگاه قرآن کریم - مصلی امام خمینی(ره)

معرفی 40 زن الگو و نمونه در نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)

زن الگو در قرآن؛ زن نمونه در رفتار بر اساس آموزه‌های قرآنی.

قرآن در چندین آیه، نمونه‌هایی از زنان با ویژگی‌های مطلوب را معرفی کرده است. ایمان و عمل صالح، عفت و پاکدامنی، عبودیت و پوشیدگی از جمله شاخص‌های زن الگو در قرآن است. بهره‌گیری از این الگوها به تحکیم بنیان خانواده و پیشرفت اجتماعی یاری می‌رساند.

مفهوم‌شناسی

واژۀ «الگو» در زبان فارسی به‌معنای پیشوا و مقتدا است و در زبان عربی معادل این واژه «اُسوه» به‌کار می‌رود. الگو در اصطلاح به مجموعه‌ای از کیفیت‌های رفتاری و اصول فرهنگی اشاره دارد که برای پیروی و تقلید شایسته هستند. انسانی که به‌عنوان الگو معرفی می‌شود، به‌دلیل دارا بودن ویژگی‌های برجسته می‌تواند الهام‌بخش دیگران باشد. در آموزه‌های قرآن، زنانی به‌عنوان الگو برای دیگران معرفی شده‌اند که از ویژگی‌های برجسته‌ای برخوردارند و به‌عنوان نمادهایی از فضائل اخلاقی و دینی در تاریخ شناخته می‌شوند. قرآن با نکوهش باورها و دیدگاه‌های جاهلی دربارۀ زن، بر همسانی شخصیت وجودی زن و مرد تاکید کرده و ضمن ارج‌نهادن به مقام زن، برخی زنان را به‌عنوان الگوی عملی برای همگان معرفی می‌کند.

ویژگی‌های زن الگو در قرآن

نمایشگاه قرآن کریم مصلی امام خمینی(ره)

معرفی 40 زن الگو و نمونه در نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)

در قرآن کریم، ویژگی‌های زن الگو به‌عنوان معیارهای شایسته برای زندگی فردی و اجتماعی معرفی شده‌ است، از جمله:

حیا و پاکدامنی

حیا و پاکدامنی از ویژگی‌های برجسته‌ در زنان مؤمن است. مریم، یک نمونه از زنان برگزیده قرآن است که دامان خود را از هر نوع آلودگی و گناه حفظ کرد و عزت دنیا و آخرت را به‌دست آورد. مفسران قرآن بر این باورند که مدح و ستایش مریم در قرآن به‌خاطر عفت و پاکدامنی او است. پاکدامنی مریم او را به مقام والایی رساند که خداوند نام او را در کنار انبیا قرار ‌داد. پاکدامنی و حیای زن موجب پیشگیری از فساد در خانواده و جامعه می‌شود.

عبادت و بندگی

عبادت از دیدگاه قرآن، به‌عنوان یکی از اهداف اصلی خلقت انسان معرفی شده است و راه رسیدن به کمال معنوی و پرورش فضائل اخلاقی شناخته می‌شود. در این ویژگی نیز مریم از زنانی است که در قرآن به‌عنوان الگو معرفی شده است. ملائکه در محراب عبادت مریم با او سخن می‌گفتند و زکریای نبی از کمال معنوی مریم در شگفت بود. عبادت، نقش مهمی در پرهیزگاری دارد و با ایجاد آرامش روانی، موجب افزایش خویشتن‌داری، افزایش سلامت محیط اجتماعی و کاهش فساد و تباهی در جامعه می‌شود.

ایمان و دینداری

ایمان به خداوند، عامل اصلی در پرورش فضائل اخلاقی و تاب‌آوری در برابر سختی‌های زندگی است. ایمان می‌تواند انسان را به‌مقامی بالاتر از تصورات معمول برساند. قرآن با معرفی زنان باایمان و اشاره به مقامات معنوی و اخلاقی آنها، بر اثرگذاری و نقش اجتماعی این زنان تاکید کرده است. همسر فرعون، یکی از زنان باایمان و نقش‌آفرین اجتماعی است که قرآن به نیکی از او یاد کرده است. فداکاری و ایستادگی همسر فرعون در برابر ظلم و ستم، او را به الگویی برای تمام مؤمنان تبدیل کرده است و این در حالی است که او پیامبر نبود و حتی سابقة توحیدی نیز نداشت، اما از تقیه خودداری کرد و با اظهار ایمان موجب دلگرمی مؤمنان شد.

ایستادگی در برابر فساد

نمایشگاه قرآن کریم مصلی امام خمینی(ره)

معرفی 40 زن الگو و نمونه در نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)

مقاومت در برابر فساد، ویژگی مهمی برای مواجهه با شرایط دشوار و نابرابری‌های اجتماعی و عامل اصلی در حفظ ارزش‌های اخلاقی است. قرآن کریم از همسر فرعون، به‌عنوان انسان نمونه‌ای یاد می‌کند که از فساد حاکم بر جامعه، تاثیر نپذیرفت و در برابر آن ایستاد. سلامت یا فساد یک جامعه از منظر‌ اندیشمندان مسلمان، ارتباط تنگاتنگی با روحیه زنان در آن جامعه دارد؛ تربیت نسل متعهد به ارزش‌های والای انسانی و دینی یا نسلی که از این ارزش‌ها فاصله دارد، عمدتاً به مسئولیت زنان بازمی‌گردد. زنان مؤمن و مقاوم مانند همسر فرعون، با ایستادگی در برابر فساد و تباهی، می‌توانند جامعه‌ای را به سمت رشد و تعالی معنوی هدایت کنند.

ایثار و فداکاری در راه بسط دین

ایثار و فداکاری، یکی از اصول اساسی در تربیت دینی و اجتماعی است و نقش اساسی در حفظ و پیشبرد دین و اخلاق در جامعه ایفا می‌کند. خدیجه و فاطمه، نمونه‌های بارزی از زنان ایثارگر در تاریخ اسلام به‌شمار می‌روند. خدیجه تمام ثروت خود را در اختیار پیامبر گذاشت تا بتواند برای پیشبرد رسالت الهی خود از آن بهره ببرد. پیامبر اسلام تصریح کرده ‌است که ثروت خدیجه باعث تثبیت دین اسلام شد. حضرت فاطمه نیز به‌عنوان نماد ایثار در قرآن و روایات معرفی شده است. از نمونه‌های ایثار فاطمه، بخشیدن افطار خود به مسکین، یتیم و اسیر به‌مدت سه شب متوالی بود. این عمل فداکارانه فاطمه، آن‌چنان اهمیتی داشت که آیات سورۀ انسان در گرامی‌داشت آن نازل شد.

امر به معروف و نهی از منکر

نمایشگاه قرآن کریم مصلی امام خمینی(ره)

معرفی 40 زن الگو و نمونه در نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)

در قرآن کریم، امر به معروف و نهی از منکر به‌عنوان یکی از ویژگی‌های برجسته برای امت مسلمان مطرح شده و مورد تاکید قرار گرفته است. این وظیفه دینی و اجتماعی، به حفظ و تقویت حدود الهی کمک کرده و نقش اساسی در حفظ ارزش‌های دینی و اخلاقی در زندگی فردی و اجتماعی دارد. طبق آیات قرآن، آمران به معروف و ناهیان از منکر، رستگار و یاری‌دهنده خدا معرفی شده‌اند. در ماجرای کشتن نوزاد توسط فرعون، همسرش آسیه با شهامت در برابر او و اطرافیانش ایستاد و با عبارات عاطفی و دلنشین، موفق به تغییر رای فرعون شد.

رعایت حجاب و پوشش

یکی از ویژگی‌های بارز زنان الگو در قرآن، پوشیدگی و رعایت حجاب است. قرآن، زنان را به رعایت پوشش مناسب، پرهیز از نگاه به نامحرم و پرهیز از نمایش زینت‌های خود توصیه کرده است. این ویژگی‌ها به‌عنوان اصول اساسی برای حفظ ارزش‌های اخلاقی و معنوی در جامعۀ اسلامی شناخته می‌شوند. مفسران قرآن برای بی‌حجابی آفت‌هایی را بر شمرده‌اند از جمله:

1. رونق گرفتن چشم‌چرانی و هوس‌بازی؛
2. توسعه‌ی فساد و فحشا وسوء قصد و تجاوز به عنف؛
3. پیدایش امراض روانی و مقاربتی؛
4. بی مهری مردان چشم‌چران نسبت به همسران خود؛
5. بالا رفتن آمار طلاق و تضعیف روابط خانوادگی؛
6. ایجاد دلهره برای خانواده‌های پاکدامن.

نقش‌آفرینی اجتماعی زنان الگو

امروزه بسیاری از مباحث و مسائل اجتماعی به حضور زنان در جامعه مرتبط است. قرآن در این زمینه آدابی را ارائه می‌دهد که حضور زنان در جامعه با رعایت شئونات اسلامی همراه شود؛ به‌عنوان مثال، به دختران شعیب اشاره می‌کند که در فعالیت‌های روزمره، با حفظ حیا و عدم اختلاط با نامحرم، به وظایف خود عمل می‌کنند. مفسران قرآن با توجه به این آیه، نکات مهمی را برای رعایت تقوا و حیا بیان کرده‌اند، از جمله: گفت‌وگو با نامحرم تنها در حد ضرورت، رعایت حیا در گفتار و رفتار، عدم اختلاط با نامحرم و پرهیز از کنجکاوی در امور شخصی. براین اساس، زن الگو از منظر قرآن می‌تواند به فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در جامعه بپردازد، در حالی که پایبند به رعایت و حفظ اصول و ارزش‌های اسلامی است.

زن الگو نمونۀ بارز همسرداری موفق

از منظر آموزه‌های اسلام همسر خوب و صالح، یکی از باارزش‌ترین نعمت‌های الهی است که به پیشرفت در امور مختلف، آرامش دل‌ها، پرورش صحیح فرزندان و پاکی نسل کمک می‌کند. از دیدگاه قرآن، زنانی شایسته‌اند که مطیع شوهران خود بوده و در غیاب آنها حافظ حقوق‌شان هستند. اطاعت و تواضع نسبت به شوهر از نشانه‌های شایستگی زن به شمار می‌آید و رفتار مناسب و محبت‌آمیز نیز بخشی از این اطاعت است. حضرت فاطمه در زندگی مشترک با امام علی، به او احترام می‌گذاشت و هرگز علی را به خشم نیاورد و غم‌ها و نگرانی‌ها را از قلب او می‌زدود.

نقش زن نمونه در تقویت نهاد خانواده

آموزه‌های اسلامی به نقش زن به‌عنوان عامل کلیدی در تحکیم نهاد خانواده توجه ویژه‌ای داشته و مجموعه‌ای از ویژگی‌ها را برای او برشمرده است، از جمله: خوش‌زبانی، مهرورزی، خوش‌اخلاقی، رفتار نیکو، دینداری و انجام مؤثر وظایف مادری که به تحکیم و پایداری نهاد خانواده کمک می‌کند. زن در خانواده قادر است فرزندان را براساس اصول اخلاقی، ایمانی و اعمال صالح پرورش دهد که به استحکام خانواده می‌انجامد. برخورداری زن از فضائل اخلاقی و رفتاری مانند صداقت، احترام، گذشت، نرم‌خویی و انصاف، او را از بسیاری از خشونت‌ها، اختلافات و تنش‌های ویرانگر محفوظ می‌سازد. همچنین، ابراز محبت زن به شوهرش می‌تواند وفاداری، انگیزه و رضایت همسرش را از زندگی افزایش دهد.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر، 1414ق.
• اربلی، علی بن عیسی‌، کشف الغمة فی معرفة الائمة، تبریز، بنی‌هاشمی، ‌ چاپ اول‌، 1381ق.
• بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمة باقر ساروخانی، تهران، کیهان، 1380ش.
• ثقفی تهرانی، محمد، تفسیر روان جاوید، تهران، برهان، چاپ سوم، 1398ق.
• حائری، محمد مهدی، شجرة الطوبی، نجف الاشرف، منشورات المطبعة الحیدریة، 1385ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل‌الشیعة الی تحصیل مسائل‌الشریعة، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• حسکانی، حاکم، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، قم، مؤسسة الطبع و النشر، بی‌تا.
• حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی‌عشری، تهران، میقات، چاپ اول، 1363ش.
• حسینی، سیدباقر و ولایتی فاضل، ابراهیم، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»، نشریة پیشرفت‌های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، شمارة 46، 1401ش.
• خمینی، روح‌الله، آیین انقلاب اسلامی گزیده‌‏ای از‌اندیشه و آرای امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1389ش.
• خوانساری، آقاجمال، شرح غُررالحکَم و دُرَرالکَلم، تهران، دانشگاه تهران‌، چاپ چهارم، 1366ش.
• شاهدی، سامره و فرجودی، محمد علی، «جایگاه شغلی زن در خانواده و اجتماع از دیدگاه قرآن»، فصلنامة زن و جامعه، شمارة 4، 1389ش.
• طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمة سیدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374ش.
• طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، الطبعة الاولی، 1421ق.
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمة محمد بیستونی، تهران، فراهانی، 1363ش.
• طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، احیاء التراث العربی، بی‌تا.
• طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم‌، دارالمعارف الاسلامیة، چاپ اول‌، 1411ق.
• طوسی، اسدالله و پوریزدی، رحمت، دوستت دارم همسر عزیزم، قم، قدس، چاپ اول، 1399ش.
• عرفانی، محمدنظیر و عرفانی، رحمت‌الله، «تاثیر عبات در پایبندی به قوانین اجتماعی از منظر قرآن و احادیث»، فصل‌نامة مطالعات حدیث‌پژوهی، شمارة 13، 1401ش.
• عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیرکبیر، 1390ش.
• قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چاپ یازدهم، 1383ش.
• قزوینی، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، بیروت، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
• گولد، جولیوس و دیگران، فرهنگ علوم اجتماعی، تهران، مازیار، 1376ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، دارالاحیاء التراث، بی‌جا، الطبعة الثالثة، 1403ق.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، 1378ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ‌ تهران، ‌ دارالکتب الاسلامیة، ‌ چاپ سی و دوم‌، 1374ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، مثال‌های زیبای قرآن، قم، نسل جوان، ١٣٨٢ش.
• یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بی‌جا، دار صادر، بی‌تا.

ویکی ز