ازدواج در آیین زرتشت

ازدواج در آیین زرتشت؛ انگاره‌های آیین زرتشت دربارهٔ ازدواج.

ازدواج در آیین زرتشت

پادکست مقاله | 🡇 noicon

آیین زرتشت برای ازدواج منزلت والایی قائل است. زناشویی به‌منظور زندگی خوش، اتحاد، زیاد شدن نسل و تشکیل خانواده است. ازدواج چنان‌چه بر پایهٔ صحیح و محکم استوار شود خودبه‌خود ضامن بقا و دوام زندگی مشترک و برقراری مهر و محبت بین زن و شوهر می‌شود.

جایگاه ازدواج در زرتشت

آیین زرتشت، همچون سایر ادیان جهان، به نقش زن، نهاد ازدواج و بقای نسل، توجهی ویژه داشته و جایگاه والایی برای زن قائل است. زرتشتیان ازدواج را عملی دینی، واجب و پسندیده می‌شمارند و تجرد و سرپیچی از آن را ناپسند می‌دانند.

از دیدگاه زرتشتیان، ازدواج باید درون‌قومی باشد و این عامل اصلی، سبب ماندگاری این آیین برای بیش از سه هزار سال شده است. به باور آنان، ازدواج با غیرزرتشتیان موجب تضعیف دین می‌شود.

اهداف زرتشتیان از ازدواج

در آیین زرتشت، هدف از ازدواج تنها تولیدمثل نیست؛ بلکه بر پایهٔ آموزه‌های این دین، انسان برای مبارزه با نیروهای شر دست به ازدواج می‌زند. آدمی به دنیا آمده است تا با تقویت جبههٔ خیر، به نبرد با شر رود. از این رو، غایت آفرینش، پیروزی بر شر و تجدید حیات روحانی و خیریّت جهان است. این تجدید حیات به‌تدریج و از فرایند تجدید نسل‌ها تحقق می‌یابد. به همین دلیل، ازدواج در اندیشهٔ زرتشتی از قداست والایی برخوردار است.

انواع ازدواج در آیین زرتشت

در آیین زرتشت برای صورت‌های مختلف ازدواج، نام‌های مخصوصی دارد:

• پادشاه زن: دوشیزه‌ای که پس از رسیدن به سن بلوغ با موافقت خانوادهٔ خویش با پسری ازدواج می‌کند. در این نوع ازدواج، زن از کامل‌ترین حقوق و مزایای زندگی بهره‌مند می‌شود و پیوند زناشویی ناگسستنی است؛ به‌طوری که در دنیای واپسین هم همراه یکدیگر هستند.
• چاکر زن: زنی که پس از فوت شوهر نخست خود، با فرد دیگری ازدواج می‌کند.
• ایوک زن: ازدواج تنها دختر یا کوچک‌ترین دختر مردی که پسر نداشته باشد.
• سترزن: وقتی که فرد بالغی پیش از ازدواج فوت می‌کرد، بستگان او موظف بودند که به خرج خود، دختری را به ازدواج پسری درآورند؛ شرط این ازدواج آن بود که زوجین یکی از پسران خود را به فرزندخواندگی فرد درگذشته درآورند تا نام او باقی بماند.
• خود سرزن: اگر دختر و پسر بالغی برخلاف میل والدین خود خواستار ازدواج با یکدیگر می‌شدند، این ازدواج منع قانونی نداشت؛ ولی دختر از ارث محروم می‌شد و والدینش فقط طبق میل خودشان چیزی به او می‌دادند. ایوک زن، سترزن و چاکرزن مزایای کمتری نسبت به شاه زن داشتند.

ازدواج با محارم (خویدوده)

براساس شواهدی که از متون و کتیبه‌های زرتشتی به دست آمده، ازدواج مردان با نزدیکان خود (مادر، خواهر، دختر) در زمرهٔ رسوم پیروان این آیین بوده است؛ از برکات، آثار نیک، دلایل دینی و اجتماعی آن سخن گفته شده است. در سده‌های اخیر، زرتشتیان سنت ازدواج با نزدیکان در این آیین را به‌شدت تکذیب و انکار می‌کنند؛ البته عده‌ای آن را از نظر تاریخی پذیرفته و منحصر در میان پادشاهان دانسته‌اند و برخی دیگر آن را امری رایج در تمدن‌های پیشین، ایزدان و اسطوره‌های دینی می‌دانند و توجیه می‌کنند. حفظ خانواده، پاکی نژاد و سلسله خاندان‌های موبدی، ازجمله توجیه‌های چنین ازدواجی عنوان شده است.

سن ازدواج

در آیین زرتشت، شایسته است کسی که به سن بلوغ رسیده، همسری برای خود برگزیند. ازدواج در ایران باستان چنان والا و مقدس شمرده می‌شده که دیگران خود را موظف می‌دانستند زمینه‌های ازدواج را برای همنوعان خود فراهم آورند. در برخی متون دینی زرتشتی، از نامزدی دختر و پسر در سنین کودکی به‌شدت نکوهش شده است. دربارهٔ کمترین سن ازدواج برای دختران، گاه نه سال، و گاه دوازده یا پانزده سال عنوان شده است.

رضایت دختر در امر ازدواج

در متون زرتشتی، نظر دختر در امر ازدواج اهمیتی بسیار داشته است. اگر دختر مایل به ازدواج با فردی نبود، پدر حق نداشت برخلاف میل او، وی را شوهر دهد. دختر پس از پانزده سالگی می‌توانست همسر خود را برگزیند.

در این آیین، پدر یا بزرگ‌تر خانواده موظف به انتخاب همسر مناسب برای دختر است، اما دختر ناگزیر به پذیرش فرد پیشنهادی نیست. پدر نمی‌تواند دختر را به ازدواج مجبور کند، او را از ارث محروم سازد، یا مجازاتی برایش در نظر گیرد. همچنین پدر حق ندارد هزینهٔ روزانه‌ای را که به دختر می‌پرداخته، قطع کند. پدر باید جهیزیهٔ دختر را تهیه کند و هرگاه دختر همسر شایسته‌ای برگزید، پدر وظایف خود را در قبال ازدواج او انجام دهد.

در شرایطی که دوشیزه‌ای می‌خواست برخلاف میل والدین خود با پسری ازدواج کند، پدر و مادر نمی‌توانستند از این کار جلوگیری کنند. موبدان نیز بدون نیاز به رضایت والدین، به تقاضای آن دختر و پسر بر پایهٔ قانون ترتیب اثر می‌دادند.

خواستگاری

بر پایهٔ متون زرتشتی، دختران جوان هنگام رسیدن به سن بلوغ از اهورامزدا درخواست می‌کردند که شوهری دانا، زیبا و تندرست نصیب‌شان کند. زرتشت به دختران و پسران سفارش می‌کند که خرد و دانایی را از شرایط اصلی انتخاب همسر قرار دهند. دختران حق داشتند دربارهٔ همسر آینده خود تصمیم بگیرند، هرچند اجازهٔ پدر نیز یکی از شرایط ازدواج به‌شمار می‌رفت.

نخستین گام در پیوند زناشویی، خواستگاری است. براساس رسم رایج، خانوادهٔ داماد نامه‌ای خطاب به پدر عروس می‌نوشتند که داماد، آن را امضا می‌کرد؛ سپس نامه را به منزل دختر می‌بردند. چند روز پس‌از آن، خانوادهٔ عروس پاسخ نامه را به خانهٔ داماد می‌آوردند. پس از گفت‌وگوی کوتاهی میان دو خانواده، روز مشخصی برای مراسم بعدی تعیین می‌شد و به خانهٔ دختر می‌رفتند.

مراسم عروسی

پس از مرحلهٔ خواستگاری، نوبت به نامزدی و سپس مراسم عروسی می‌رسد. نخستین آیین در این مرحله، «وکیل پرسان» نام دارد که طی آن رضایت دختر برای ازدواج گرفته می‌شود. سپس مراسم «گواه گیران» با حضور هفت تن از زرتشتیان برگزار می‌شود؛ آنها به‌عنوان شاهد، دفتر ازدواج را امضا می‌کنند. پس از آن، موبد (روحانی زرتشتی) رضایت عروس، داماد و والدین آنان را جویا شده، خطبهٔ عقد را می‌خواند و به عروس و داماد دربارهٔ وظایف دینی و اخلاقی سفارش می‌کند. در پایان، جشن و ضیافتی برپا می‌شود و عروس به خانهٔ داماد برده می‌شود.

پیوند زناشویی در آیین زرتشت نماد مهر و محبت است. بدین منظور، عروس و داماد به یکدیگر حلقه‌ای از فلز گرانبها به نام «حلقهٔ مهر» هدیه می‌دهند. در قوانین این دین، مهریه‌ای تعیین نشده است؛ اما نفقه ازجمله حقوق زنان زرتشتی به‌شمار می‌رود و پرداخت آن بر عهدهٔ شوهر است.

چند همسری

در جوامع زرتشتی، به‌ویژه در دورهٔ ساسانیان، تعدد زوجات رواج گسترده‌ای داشته است. خود زرتشت سه بار ازدواج کرد و برخی موبدان نیز همسران متعددی داشتند. بااین‌حال، در آموزه‌های دینی زرتشتی، تعدد زوجات مجاز شمرده نشده و به گرفتن تنها یک زن فرمان داده شده است. بر این پایه، مرد نمی‌تواند بیش از یک همسر داشته باشد؛ همان‌گونه که زن نیز نمی‌تواند همزمان چند شوهر بگیرد. زن با پیمان زناشویی، در این جهان و جهان آخرت، همسر همان مرد باقی می‌ماند. تنها استثنا آن است که اگر همسر مرد، نازا باشد، او می‌تواند با اطلاع و موافقت همسر اول خود، همسر دیگری برگزیند.

طلاق و ازدواج مجدد

در آیین زرتشت، گسستن هر پیوندی ازجمله ازدواج، عملی ناپسند شمرده می‌شود و طلاق، تنها با رضایت زن جایز است. مگر در موارد خاصی که اجازهٔ طلاق داده می‌شود: زنای یکی از طرفین، نازایی، پنهان کردن عادت ماهانه (دشتان) توسط زن، اقدام یکی از زوجین به قتل دیگری، خروج یکی از طرفین از آیین زرتشتی، و جادوگری از سوی زن.

در این آیین به زنان بیوه توجهی نشده و توصیه یا حکم خاصی دربارهٔ آنان وجود ندارد. در شرایطی که زنی بر اثر طلاق یا مرگ همسر بیوه می‌شد و سپس ازدواج می‌کرد، اگر از ازدواج پیشین خود پسری می‌داشت که هنوز به سن بلوغ نرسیده بود، آن پسر پس‌از رسیدن به بلوغ حق داشت ازدواج مادر خود را فسخ کند.

منابع

• آذرگشسب، اردشیر، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، تهران، کانون زردتشتیان شریف‌آباد یزد مقیم مرکز، ۱۳۷۵ش.
• غلامی، علی، زن و خانواده در ادیان (با رویکرد تطبیقی)، قم، جامعةالزهراء، تابستان ۱۳۹۹ش.
• قائم‌مقام فراهانی، ناهید سادات، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، نشریه هفت آسمان، سال پانزدهم، شماره ۶۰، زمستان ۱۳۹۲ش.
• لطیفی، عبدالحسین، «جایگاه زن و احکام ازدواج در دین مزدایی»، نیمسال نامهٔ تخصصی پژوهشنامهٔ ادیان، سال دوّم، شماره سوم، ۱۳۸۷ش.
• ماتیکان، هزار دستان، ترجمه محمدتقی بهار، تهران، سپهر، ۱۳۸۶ش.
• وحیدی، حسین، شناخت زرتشت، تهران، علم، چاپ سوم، ۱۳۹۰ش.
• هارتس، پائولا آر، ادیان جهان: آیین زرتشت، ترجمه محمدرضا خراسانی‌زاده، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، پاییز ۱۴۰۰ش.