بی‌بی مریم بختیاری

بی‌بی مریم بختیاری؛ زن مبارز و فعال ایل بختیاری در نهضت مشروطه.

بی‌بی مریم بختیاری

بی‌بی مریم بختیاری؛ مبارز دوران مشروطه

بی‌بی مریم بختیاری (۱۲۵۳-۱۳۱۶ش)، ملقب به سردار مریم، از زنان مبارز و چهره‌های شاخص تاریخ معاصر ایران است که در خاندانی پرنفوذ از ایل بختیاری چشم به جهان گشود و با حمایت برادرش سردار اسعد به علم‌آموزی روی آورد. او در نهضت مشروطه و دوران جنگ جهانی اول نقشی کلیدی در مبارزات ایرانیان ایفا کرد، با نیروهای اشغالگر روس و انگلیس جنگید و نشان افتخار از امپراتور آلمان دریافت کرد. وی همچنین از پیشگامان دفاع از حقوق زنان و تأسیس اولین خیریهٔ پیشرفتهٔ ایران در اصفهان بود. او در سال ۱۳۱۶ش، در غم کشته‌شدن فرزندش به دستور رضاشاه، درگذشت و در تخت‌فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.

تولد و خانواده

بی‌بی مریم بختیاری در سال ۱۲۵۳ش در چهارمحال و بختیاری متولد شد. او دختر حسین‌قلی‌خان ایلخانی، بزرگ‌ترین حکمران منطقه و بی‌بی فاطمه، دختر علیرضاخان، رئیس ایل چهارلنگ بود. خانوادهٔ بی‌بی مریم از بانفوذترین خاندان‌های ایران در دوره قاجار به‌شمار می‌آمدند. او شش برادر و یازده خواهر از همسران متعدد پدرش داشت. برادران او علی‌قلی‌خان سردار اسعد، نجف‌قلی‌خان صمصام‌السلطنه، اسفندیارخان، امیرقلی‌خان، خسروخان سردار ظفر و یوسف‌خان امیرمجاهد، نقش‌های کلیدی در تاریخ معاصر ایران ایفا کردند.

پدر بی‌بی مریم در نه سالگی او به دستور ناصرالدین‌شاه قاجار و با اشارهٔ ظل‌السلطان حاکم اصفهان به قتل رسید و بی‌بی مریم تحت‌سرپرستی برادرش علی‌قلی‌خان سردار اسعد قرار گرفت. او با تشویق برادر به علم‌آموزی روی آورد و خواندن و نوشتن را فراگرفت. علی‌قلی‌خان که خود ادیب و جهان‌دیده بود، با بازگویی سفرهایش و معرفی زنان برجستهٔ تاریخ، اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی نوینی را در وی پرورش داد. این تربیت، زمینه‌ساز دغدغه‌های بی‌بی مریم برای رهایی ایران از حکومت قاجار، دفاع از حقوق زنان و باور به دموکراسی شد.

ازدواج و فرزندان

بی‌بی‌ مریم دو بار ازدواج کرد. نخستین ازدواج او در حالی انجام شد که تنها چهل روز داشت و پدرش او را به عقد علی‌قلی‌خان چهارلنگ که حدود ۲۵ سال داشت، درآورد و سرانجام در پانزده‌سالگی به خانهٔ او رفت. این ازدواج که با میل بی‌بی‌ مریم همراه نبود، به صلاح‌دید پدرش و با هدف مهار قیام محمدعلی‌خان چهارلنگ علیه حکومت قاجار و جلب همراهی ایل محمودصالح چهارلنگ صورت گرفت. این پیوند چهار سال و شش ماه به طول انجامید و حاصل آن سه پسر به نام‌های محمدعلی‌خان، علی‌مردان‌خان و سهراب‌خان بود. علی‌مردان‌خان بختیاری، فرزند دوم بی‌بی مریم از مبارزان سرشناس تاریخ معاصر ایران بود که به دستور رضاشاه کشته شد.

بی‌بی‌‌مریم با وجود عزم راسخ بر عدم ازدواج مجدد، به‌دلیل فشارهای اطرافیان، سرانجام مجبور به ازدواج با فتح‌الله‌خان، پسرعمویش شد. این ازدواج نیز با رنج‌ها و سختی‌های بسیاری برای او همراه بود. حاصل ازدواج دوم او یک فرزند بود. وی در بیان خاطرات خود، خطاب به زنان تأکید کرده است که فریفتهٔ جوانی و دارایی کسی نشوند و معتقد بود که اگر مردی هرچند فقیر و زشت باشد، اما آراسته به علم، دانایی و شرافت باشد، آن مرد، خود زندگی است.

او در کتاب خاطراتش وقتی می‌خواهد درباره ازدواجش بنویسد، با اینکه مجبور به ازدواج شده بود از همسرش به نیکی یاد می‌کند و می‌گوید: «من زندگی و شوهرم را بسیار دوست داشتم. با اینکه ناراضی از ازدواجم بودم اما حالا از آن شوهر کردن شُکر دارم چون که یک پسر خوب از آن شوهر دارم که شخص اول بختیاری است و تمام بختیاری‌ها به او می‌گروند و من او را بسیار دوست دارم و او علی‌مردان خان نام دارد.»

تحصیلات

بی‌بی‌ مریم زنی باسواد و روشنفکر بود و از معدود زنان زمان خویش بود، که سواد خواندن و نوشتن داشت و حوادث عصر خویش را می‌نوشت. کتاب «خاطرات سردار مریم»، سال‌ها بعداز درگذشتش منتشر شد که در آن دربارهٔ دوران کودکی و نوجوانی، شرح زندگی و حوادث سیاسی تا پایان دوره مشروطیت را نوشته است.

فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی

بی‌بی‌ مریم از پیشگامان مبارزه برای حقوق زنان بود. او در کتاب خاطرات خود، با زبانی تند و انتقادی به بررسی وضعیت زنان، به‌ویژه زنان بختیاری پرداخته است. او با صراحت، قوانین و رسومی را که به تضییع حقوق زنان می‌انجامید، نقد می‌کرد. از دیدگاه او، فقدان علم و آگاهی، عامل اصلی محرومیت زنان از حقوقی چون تحصیل و اشتغال بود. او خواستار برچیده شدن سنت‌هایی مانند ناف‌بری، ازدواج اجباری، نداشتن حق طلاق و ارث بود.

نقش‌آفرینی در نهضت مشروطه

او در دشوارترین شرایط زندگی عشایری، مهارت‌های رزمی همچون تیراندازی و سوارکاری را آموخت و این توانایی‌ها را در مبارزات آزادی‌خواهانه به کار گرفت. پس‌از به‌توپ بستن مجلس شورای ملی به فرمان محمدعلی‌شاه، شماری از مشروطه‌خواهان دستگیر و گروهی نیز ناگزیر به فرار شدند. در چنین فضایی، جنبش‌های مردمی در نقاط مختلف کشور شکل گرفت. بختیاری‌ها در اصفهان قدرت را به دست گرفتند و راهی تهران شدند. هم‌زمان، در رشت محمدولی‌خان تنکابنی و در تبریز ستارخان و باقرخان مسیری مشابه را در پیش گرفتند. بی‌بی مریم بختیاری نیز باور داشت تا زمانی که قاجاریان بر ایران فرمانروایی می‌کنند، پیشرفتی حاصل نخواهد شد. ازاین‌رو، با تشویق برادران خود و ایراد سخنرانی حماسی، سربازان بختیاری را به حرکت به‌سوی تهران واداشت. در منابع آمده است که او در آن سخنرانی تأکید کرد که اگر سربازان بختیاری در این راه کشته شوند، زنان بختیاری ادامه‌دهندهٔ راه آنان خواهند بود.

پس‌از حرکت نیروها به‌سمت پایتخت، بی‌بی‌‌مریم نیز همراه با گروهی از تفنگ‌داران راهی تهران شد و در خانهٔ پدری آقاحسین ثقفی اقامت گزید. در روز درگیری میان بختیاری‌ها و سربازان دولتی در میدان بهارستان، او به‌همراه تفنگ‌داران بر پشت‌بام خانه‌ای که مشرف به میدان بود حضور یافت و مستقیماً در نبرد مسلحانه با نیروهای حکومتی شرکت کرد و به لقب سردار مریم، مفتخر شد. او در سال ۱۲۸۷ش، پیش‌از فتح تهران نیز سابقهٔ فرماندهی نظامی داشت و در جریان نبرد آزادسازی اصفهان، به‌همراه خواهرش بی‌بی لیلی، فرماندهی یک ستون سواره‌نظام بختیاری را بر عهده داشت.

نقش‌آفرینی در جنگ جهانی اول

بی‌بی‌ مریم بختیاری در دوران جنگ جهانی اول، امید داشت که با بهره‌گیری از حمایت آلمان می‌تواند زمینه خروج شوروی و انگلستان را از ایران فراهم آورد و آن را عملی‌ترین راه مبارزه با دشمنان دیرینهٔ ایران می‌دانست؛ ازاین‌رو وی با نیروهای خود به مبارزه با استعمارگران پرداخت. در سال ۱۲۹۵ش، هنگامی که ویلهلم واسموس، افسر آلمانی، در کنار عشایر جنوب ایران علیه انگلیسی‌ها می‌جنگید، سردار مریم بهترین نیروهای خود را برای همراهی با او و دلیران تنگستان به آن منطقه اعزام کرد. در سال ۱۲۹۷ش که نیروهای روس و انگلیس در نزدیکی اصفهان به تعقیب گروهی از لژیون ارتش آلمان و نمایندگان سیاسی آن کشور پرداختند، سردار مریم در منطقهٔ تیران و کرون پس‌از جنگی سخت، آنان را عقب‌ راند. او سپس لژیون آلمانی را به پایگاه خود در سورشجان در منطقهٔ بختیاری، منتقل کرد و پس‌از مدتی، آنان را از راه خاک عثمانی از ایران خارج ساخت. امپراتور آلمان نیز صلیب آهنین را که بالاترین نشان امپراتوری بود به‌همراه حکم و تصویری میناکاری و الماس‌نشان، برای سردار مریم ارسال کرد. بی‌بی‌ مریم بختیاری تنها زنی است که این عالی‌ترین نشان رسمی دولت آلمان را دریافت کرده است.

در دوران جنگ جهانی اول، خانهٔ سردار مریم همواره پناهگاه آزادی‌خواهان بود؛ گروهی از فعالان سیاسی و فرهنگی همچون علی‌اکبر دهخدا، ملک‌الشعرای بهار، وحید دستگردی و فرخی یزدی که با اشغالگری‌های روس و انگلیس مخالف بودند، به خانهٔ او پناه بردند. همچنین محمد مصدق که در سوم اسفند ۱۲۹۹ش، تحت‌فشار انگلیسی‌ها و به دستور سید ضیاءالدین طباطبایی از حکومت فارس عزل شده بود، از اصفهان به منطقه بختیاری رفت و مهمان سردار مریم شد و تا پایان عمر، با احترام از او و ایل بختیاری یاد می‌کرد.

اقدامات خیریه

بی‌بی مریم در اصفهان، به حمایت از فقرا و نیازمندان می‌پرداخت و به‌طور خاص سرپرستی و حمایت از پنجاه خانوادهٔ نیازمند را بر عهده داشت. در آن دوران، به‌دلیل قحطی و گرسنگی گسترده، وضعیت معیشتی مردم بسیار اسفناک بود. بی‌بی مریم در چنین شرایطی، به‌همراه جمعی از علمای شیعه، دست به تأسیس اولین خیریهٔ پیشرفتهٔ ایران در شهر اصفهان زد. هدف از ایجاد این نهاد، سامان‌دهی امور خیریه و ارائهٔ خدمات منظم‌تر به نیازمندان بود؛ اما به‌دلیل مردانه‌بودن فضای کار، بی‌بی مریم برای اجرای دقیق امور خیریه و سرکشی به محلات فقیرنشین، پسر نوزده‌سالهٔ خود را مأمور می‌کرد تا از نزدیک در جریان آخرین وضعیت مردم قرار گیرد و کمک‌های لازم را به آن‌ها برساند. توزیع ارزاق عمومی ازجمله نان، گندم و غذاهای گرم، از مهم‌ترین خدماتی بود که از طریق این خیریه به دست نیازمندان می‌رسید.

دیدگاه‌ها

بی‌بی مریم بختیاری در بخشی از خاطرات خود، تصویری روشن از نگاه انتقادی‌اش به وضعیت زنان عصر خویش ترسیم کرده و به‌صراحت از محرومیت آنان از دانش و نقش‌های اجتماعی سخن گفته است. او با تأکید بر این‌که زنان ایرانی به امور سطحی همچون آرایش و لباس محدود شده‌اند، این وضعیت را نشانه‌ای از عقب‌ماندگی جامعه می‌داند و فقدان علم و آگاهی را عامل اصلی این نابسامانی معرفی می‌کند. از دیدگاه او، چند میلیون زن بی‌بهره از دانش، سرمایه‌ای هدررفته برای کشور هستند و این مسئله نه‌تنها برای جامعه، بلکه برای خود زنان نیز دردناک است. بی‌بی مریم آرزوی دیرینه‌اش را رسیدن به روزگاری می‌دانست که ایران و به‌ویژه سرزمین بختیاری، در سایه تمدن و پیشرفت قرار گیرد؛ آرزویی که به باور او در زمان حیاتش تحقق نیافت. او با شور و شوقی وصف‌ناپذیر از میل خود برای برچیدن سنت‌های پوسیده و ایجاد تحولی بنیادین در زندگی زنان سخن می‌گفت و بر این باور بود که سرزمین ایران، استعداد و ظرفیت بسیار برای پیشرفت دارد.

دیدگاه‌های دیگران

در برخی اظهارنظرها، بی‌بی مریم بختیاری به‌عنوان شخصیتی اثرگذار در تاریخ معاصر ایران معرفی شده است. جین راف گارثویت (به انگلیسی: Gene R. Garthwaite)، ایران‌شناس و بختیاری‌پژوه آمریکایی، او را زنی با روحیه‌ای مستقل و نقش‌آفرین در تعیین خط‌مشی سیاسی بختیاری، به‌ویژه در جریان جنگ جهانی اول، دانسته است. باستانی پاریزی نیز در توصیف او از تأثیر قابل‌توجهش بر تحولات معاصر ایران یاد کرده و سید علی خامنه‌ای او را از چهره‌های ضدانگلیسی و ضدبیگانه معرفی کرده است که در تربیت فرزندش علی‌مردان‌خان بختیاری، از چهره‌های مخالف استبداد رضاشاه، نقش داشته است.

سال‌های پایانی زندگی و درگذشت

در سال ۱۳۱۳ش، علی‌مردان‌خان، فرزند بی‌بی مریم بختیاری، در سن ۴۲ سالگی به دستور رضاخان تیرباران شد. بی‌بی مریم که دوران کهولت خود را در اصفهان می‌گذراند، با شنیدن خبر اعدام پسرش، به‌شدت اندوهگین و افسرده شد و براساس آداب‌ورسوم ایل بختیاری، گیسوان خود را کوتاه کرد. وی سه سال پس‌از این واقعه، در سال ۱۳۱۶ش و در ۶۳ سالگی، دار فانی را وداع گفت. پیکر او در آرامستان تخت‌فولاد اصفهان، در تکیه میرفندرسکی، به خاک سپرده شد. عمارت او در چهارراه قصر، ابتدای خیابان شیخ بهایی طبق وصیت خودش، به ادارهٔ فرهنگ اهدا شد و بعدها مدرسهٔ رودابه در آن مکان ساخته شد.

خاطرات سردار مریم

کتاب «خاطرات سردار مریم»، مجموعه دست‌نوشته‌های بی‌بی مریم بختیاری است که خاطرات زندگی خود را از دوران کودکی تا حدود سی‌سالگی‌اش که مقارن با آغاز نهضت مشروطه بود، روایت کرده است. این کتاب در سال ۱۳۸۲ش منتشر شد. وی در نوشته‌هایش با شجاعت و صراحت، سخن گفته و کمتر چیزی را کتمان کرده است. بی‌بی مریم بختیاری، خاطراتش را با معرفی خانواده‌اش شروع می‌کند و سپس به ماجرای قتل پدرش، زندانی‌شدن دو برادرش، وضعیت زنان ایرانی و به‌ویژه زنان بختیاری، شیوه زندگی بزرگان ایل بختیاری و شاهزادگان قاجار، شخصیت لرزان مظفرالدین‌شاه و نقد فرهنگ مردسالارانه در ایران می‌پردازد. با وقوع انقلاب مشروطه و آغاز استبداد صغیر و در پی آن، اتحاد بختیاری‌ها برای فتح تهران، سیر خاطرات بی‌بی‌مریم نیز از محدوده خانواده و ایل به موضوعات کلان سیاسی و اجتماعی معطوف می‌شود و پایان خاطرات او، رویداد فتح تهران و پناه‌بردن محمدعلی‌شاه به سفارت روسیه است.

یادمان‌ها

• مجموعه تلویزیونی بانوی سردار به نویسندگی و کارگردانی پرویز شیخ‌طادی، به زندگی بی‌بی مریم بختیاری می‌پردازد. این مجموعه روایت‌گر مبارزات او با استکبار انگلیس و حکومت رضاشاه و نقش او در ایجاد وحدت بین اقوام ترک و لر و تلاش وی برای گسترش عدالت و مقابله با خوانین ظالم است.
• در تالار مطالعات زنان سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سردیس بی‌بی مریم بختیاری نصب شده است. این سردیس در مراسمی در تیرماه ۱۳۹۷ش رونمایی شد.
• تندیس بی‌بی مریم بختیاری در ضلع شمال غربی دریاچه شهدای خلیج فارس، در مجموعه فرهنگی تاراز تهران نصب شده است.

منابع

• «بانوی انقلاب مشروطه؛ بی‌بی مریم روشنفکرِ آزادیخواه»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۸ش.
• بختیاری، مریم، «خاطرات سردار مریم بختیاری (از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه)»، ویراستار غلام‌عباس نوروزی، تهران، انزان، ۱۳۸۲ش.
• «بی‌بی مریم را بیشتر بشناسیم»، پایگاه خبری الف، تاریخ درج مطلب: ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ش.
• «بی‌بی مریم، زن مشروطه‌خواه»، وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۳۹۷ش.
• «بی‌بی مریم در گذر فرهنگی تاراز»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «بی‌بی مریم بختیاری سنت و مدرنیته را در هم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۹۹ش.
• «بی‌بی مریم بختیاری کیست و چه نقشی در مشروطه داشت؟»، وب‌سایت پرچم سفید، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اکتبر ۲۰۲۱م.
• بهبهانی، سروناز، «بی‌بی مریم بختیاری سردار مشروطه خواه»، مجله گزارش، شماره ۲۱۹، ۱۳۸۹ش.
• پوربختیار، غفار، «خاطرات سردار مریم بختیاری»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره ۸۰، ۱۳۸۳ش.
• «خاطرات سردار مریم بختیاری از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه»، وب‌سایت گیسوم، تاریخ بازدید: ۴ تیر ۱۴۰۵ش.
• «دلاور زن عصر مشروطه که خانه‌اش پناهگاه بزرگان مشروطه‌خواه بود»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۶ شهریور ۱۳۹۸ش.
• رضایی مالمیر، بهنام، «بی‌بی مریم بختیاری؛ زنی که مشروطه را فریاد زد»، وب‌سایت کارنامه جنوب، تاریخ درج مطلب: ۱۴ تیر ۱۴۰۴ش.
• «رونمایی از سردیس بی بی مریم بختیاری سردار آزادگی در تاریخ معاصر»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۳۹۷ش.
• زارعی، اشکان، «پژوهشگر تاریخ: بی‌بی مریم بختیاری سنت و مدرنیته را درهم آمیخت»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۳۹۹ش.
• «زندگی‌نامه بی‌بی مریم بانوی سردار بختیاری و همسرش»، وب‌سایت نم‌نمک، تاریخ بازدید: ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «سردار مریم بختیاری که بود؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۱ش.
• «سردار بی‌بی مریم خاتون ایلخان بختیاری کیست؟»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ شهریور ۱۴۰۰ش.
• «سردار مریم بختیاری که بود؟»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۲۲ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «سریال بانوی سردار، دانلود تمامی قسمت‌ها»، پایگاه اینترنتی ضیاءالصالحین، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۸ش.
• عباسی، سمیه و خانی‌پور، سمیه، «گفتمان‌کاوی انتقادی خاطرات سردار مریم بختیاری»، فصلنامه تاریخ‌نامه ایران بعد از اسلام، ش33، 1401ش.
• کسری، نیلوفر، «سردار بی‌بی مریم بختیاری، زن مبارز عصر مشروطه»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۳۹۴ش.
• مهدوی، سعید، «زندگینامه بی‌بی مریم بختیاری (بانوی سردار مادر علیمردان خان)»، وب‌سایت همپا فایل، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۵ش.