احمدشاه مسعود

احمدشاه مسعود؛ سیاستمدار، فرمانده نظامی و وزیر دفاع دولت مجاهدین افغانستان.

احمدشاه مسعود که اطرافیانش وی را آمر صاحب می‌خواندند از فرماندهان جهادی افغانستان بود که سال‌ها علیه نیروهای اشغال‌گر شوروی و دولت کمونیستی و گروه طالبان مبارزه کرد. وی با فروپاشی دولت کمونیستی کابل و تأسیس حکومت انتقالی مجاهدین به ریاست صبغت‌الله مجددی به‌عنوان وزیر دفاع منصوب شد و در عین حال، رهبری شاخهٔ نظامی جمعیت اسلامی را بر عهده داشت. او با سلطهٔ طالبان بر افغانستان، نخست نیروهای تاجیک‌تبار مخالف طالبان را رهبری می‌کرد و سپس فرمانده عمومی جبههٔ مقاومت شمال شد. پس از شکل‌گیری نظام جمهوری اسلامی در افغانستان، به او لقب قهرمان ملی داده شد.

خانواده

احمدشاه مسعود، فرزند دَگروال (سرهنگ) دوست‌محمدخان، در ۱۱ شهریور ۱۳۳۲ش در درهٔ پنجشیر زاده شد. پدر و مادرش مسلمان حنفی‌مذهب و از قوم تاجیک بودند و به زبان فارسی دری سخن می‌گفتند. او کودکی را در پنجشیر گذراند و در پنج‌سالگی به همراه خانواده به کابل رفت. مدتی را نیز در هرات سپری کرد؛ زیرا پدرش به‌عنوان قوماندان ژاندارم به آن ولایت مأمور شده بود. پس از بازگشت به کابل، دوران متوسطه را در آنجا به پایان رساند و در ۱۳۵۲ش وارد دانشکدهٔ مهندسی دانشگاه پلی‌تخنیک شد.

مسعود در ۱۳۶۷ش ازدواج کرد و صاحب شش فرزند شد؛ نخستین فرزندش پسری به نام احمد و بقیه دختر هستند. خانوادهٔ او پس از ترورش، نخست به تاجیکستان و سپس به ایران مهاجرت کردند. احمد مسعود، فرزند بزرگ او، تحصیلات راهنمایی و دبیرستان را در مشهد گذراند و سپس برای تحصیلات عالی به انگلستان رفت و پس از بازگشت به افغانستان، ریاست بنیاد شهید احمدشاه مسعود را بر عهده گرفت. او از سال ۱۴۰۰ش رهبری جبههٔ مقاومت ملی را در افغانستان بر عهده دارد.

احمدشاه مسعود در خانهٔ قدیمی پدری زندگی می‌کرد و زندگی ساده‌ای داشت؛ چنان‌که پس از ترورش، جز چند دست لباس و چند جلد کتاب، میراثی از خود به جای نگذاشت.

خاستگاه فکری

در سال‌های دانشجویی احمدشاه مسعود، دانشگاه پلی‌تخنیک محل تلاقی جریان‌های چپ‌گرا و اسلام‌گرا بود. او پیش از آن نیز با افکار اخوان‌المسلمین و امام خمینی آشنایی داشت، اما در دانشگاه با اخوانی‌ها و دیدگاه‌هایشان بیشتر آشنا شد و تحت تأثیر آنان و نیز حبیب‌الرحمن، از رهبران نهضت اسلامی افغانستان، قرار گرفت. همین آشنایی، نقطهٔ عطفی در زندگی سیاسی او شد؛ به‌گونه‌ای که در طرح کودتا علیه محمدداودخان با حبیب‌الرحمن همکاری کرد و زمینهٔ دیدار او با تعدادی از خلبانان دولت داودخان را فراهم آورد؛ اما این طرح افشا شد.

فعالیت‌ها

پس از افشای کودتا، مسعود مدتی در پنجشیر مخفیانه زندگی کرد و سپس در ۱۳۵۳ش عازم پاکستان شد. در آنجا، دولت ذوالفقار علی بوتو که از سیاست‌های داودخان علیه پاکستان به ستوه آمده بود، از مبارزان افغانستانی استقبال کرد. مسعود از ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۸ش میان افغانستان و پاکستان دررفت‌وآمد بود و در مرداد ۱۳۵۴ش در طرحی برای تصرف مراکز دولتی در درهٔ پنجشیر شرکت داشت. او توانست در یک ساعت، مراکز اداری آن منطقه را بدون خونریزی به تصرف درآورد، اما با شنیدن خبر سرکوب کودتاگران در کابل و ورود نیروهای دولتی، به‌مصلحت ندید که مقاومت کند و به زادگاهش جنگلک بازگشت و سپس عازم پاکستان شد.

با آغاز تابستان ۱۳۵۷ش، مسعود همراه با سی تن از همرزمانش به درهٔ پنجشیر بازگشت و با جذب نیروهای داوطلب، عملیات مسلحانه را علیه دولت حزب دموکراتیک خلق آغاز کرد. او در مدت کوتاهی سه مرکز دولتی را در پنجشیر تصرف کرد و راه‌های ارتباطی شمال و جنوب، به‌ویژه سالنگ، را مسدود ساخت. این انسداد به مدت شش هفته ادامه یافت و شاهرگ حیاتی دولت کابل را قطع کرد؛ اما سرانجام حملات شدید نیروهای دولتی او را به عقب‌نشینی به درهٔ پنجشیر واداشت.

در پانزدهم آذر ۱۳۶۲ش، مسعود شورای نَظار را بنیان نهاد؛ ائتلافی از گروه‌های نظامی مجاهدین که بیشتر از اعضای حزب جمعیت اسلامی تشکیل شده بود، اما افراد دیگری از گروه‌های جهادی نیز در آن عضویت داشتند. هدف این شورا، ایجاد هماهنگی برای مبارزه با نیروهای شوروی و دولت جمهوری دموکراتیک افغانستان بود. پس از سقوط دولت کمونیستی و روی کار آمدن دولت اسلامی مجاهدین، مسعود به‌عنوان وزیر دفاع منصوب شد و مأمور تأمین امنیت کابل گردید، اما اختلافات با سایر احزاب، از جمله حزب اسلامی به رهبری گلبدین حکمتیار، حزب وحدت اسلامی به رهبری عبدالعلی مزاری و جنبش ملی به رهبری عبدالرشید دوستم، به درگیری‌های خونین انجامید که فاجعهٔ افشار در میان آن‌ها از همه دردناک‌تر بود.

با ظهور طالبان و آغاز حملات آنان در زمستان ۱۳۷۳ش، مسعود از ۲۱ حوت ۱۳۷۳ تا ۵ میزان ۱۳۷۵ش از پایتخت دفاع کرد و خونین‌ترین حملات طالبان را دفع نمود. او برای جلوگیری از سقوط هرات و ولایات غربی، نیروهای خود را به آن مناطق اعزام کرد و تا میزان ۱۳۷۴ش مانع سقوط آن‌ها شد، اما سرانجام طالبان با کمک نظامی آی‌اس‌آی پاکستان، حمایت مالی کشورهای حوزهٔ خلیج فارس و حضور صدها جنگجوی خارجی، در میزان ۱۳۷۵ش کابل را تصرف کردند. مسعود نیروهای خود را به درهٔ پنجشیر برد و دو هفته بعد، در یک حملهٔ سریع، جنگجویان طالب را از دهانهٔ دره و سالنگ عقب راند و ده‌ها اسیر از جمله پاکستانی‌ها و اعراب گرفت. در ۱۹ میزان ۱۳۷۵ش، او با محمدکریم خلیلی و عبدالرشید دوستم از قوم ازبک، پیمان ائتلاف نظامی «شورای عالی دفاع از وطن» را امضا کرد که رویکرد کشورهای همسایه را نسبت به آیندهٔ سیاسی افغانستان تا حدودی تغییر داد.

در فروردین ۱۳۸۰ش، مسعود به دعوت پارلمان اروپا به استراسبورگ سفر کرد و در سخنرانی خود، صدای مظلومیت مردم افغانستان را به جهانیان رساند. در این سفر، تعدادی از شخصیت‌های سیاسی شیعیان افغانستان نیز او را همراهی می‌کردند. در همین سال‌ها، قاسم سلیمانی به دعوت برهان‌الدین ربانی، رئیس‌جمهور وقت دولت اسلامی، برای حمایت از مسعود و مردم افغانستان به این کشور آمد و تا زمان پیروزی جبههٔ مقاومت شمال، به حمایت خود ادامه داد. او نقش مهمی در متحد ساختن نیروهای مخالف طالبان ایفا کرد. مسعود ابتدا دربارهٔ حضور سلیمانی تردید داشت، اما به‌تدریج رابطه‌ای صمیمانه و مبتنی بر اعتماد متقابل میان آن‌ها شکل گرفت.

دیدگاه‌ها

احمدشاه مسعود، استقلال کشور، حفظ مرزها، اجرای قوانین اسلامی و برگزاری انتخابات عمومی را از اصول اساسی حکومت می‌دانست. او بر این باور بود که زندگی بدون آزادی و عدالت بی‌ارزش است و قوم‌گرایی را امری مذموم می‌شمرد و آن را ساختهٔ دست روشنفکرنماها می‌دانست. از دیدگاه وی، قوانین اسلام بهترین نوع دموکراسی را ارائه می‌دهد و مسلمانان نیازی به دموکراسی غربی ندارند. او با هرگونه افراط‌گرایی دینی مخالف بود و بر ضرورت تعامل افغانستان با جهان بر اساس ارزش‌های اسلامی تأکید داشت.

مسعود به شعر و ادب فارسی، به‌ویژه اشعار حافظ، سعدی و مولوی، عشق می‌ورزید. در سخنرانی‌ها و نوشته‌هایش از اشعار آنان برای بیان احساسات و انتقال پیام‌های سیاسی و اجتماعی بهره می‌برد. گفته شده که در شب عملیات، در پاسخ به یکی از همرزمانش که گفته بود زمان عملیات است نه ادبیات، پاسخ داده بود که تمام عملیات برای ادبیات است. احمد مسعود، فرزند او، بهترین خاطره‌اش از پدر را خواندن اشعار حافظ و سعدی توصیف کرده است.

برخی از همرزمان مسعود، رفتار او را نقد کرده‌اند. از نظر آنان، قیام علیه داودخان به نهضت اسلامی آسیب زد و برخی اعضا را به ابزار دست پاکستان تبدیل کرد. آنان همچنین بی‌توجهی مسعود به روابط خارجی در دوران دولت مجاهدین، آموزش نظامی مهاجران تاجیک که تهدیدی برای آسیای میانه تلقی می‌شد، کینه‌ورزی نسبت به گلبدین حکمتیار، جنگ با حزب وحدت اسلامی و فاجعهٔ افشار را از اشتباهات راهبردی او می‌دانند.

درگذشت

احمدشاه مسعود در ۱۸ شهریور ۱۳۸۰ش در خواجه‌بهاءالدین، ولایت تخار، به‌دست دو عرب مراکشی عضو القاعده، که خود را خبرنگار معرفی کرده بودند، در یک عملیات انتحاری به‌شدت مجروح شد. او در بیمارستانی در تاجیکستان درگذشت و پیکرش در زادگاهش، پنجشیر، به خاک سپرده شد.

لویه‌جرگهٔ اضطراری افغانستان، پس از سقوط طالبان، به او لقب «قهرمان ملی» اعطا کرد و روز ۱۸ شهریور به‌عنوان «روز شهید» در تقویم رسمی کشور به تعطیلی عمومی تبدیل شد. در ۷ فروردین ۱۴۰۰ش، لوح یادبودی در پاریس به نام او نصب گردید که با حضور حامد کرزی، عبدالله عبدالله و احمد مسعود برگزار شد. همچنین کتاب‌ها و مقالات متعددی دربارهٔ زندگی و مبارزات او نوشته شده است، ازجمله: احمدشاه مسعود شهید راه صلح و آزادی، احمدشاه مسعود و فرمانده مسعود.

منابع

• «آیا شورای نظّار یک حزب بود؟» وب‌سایت روزنامهٔ ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۲۰ سرطان ۱۳۹۶ش.
• «احمدشاه مسعود؛ آغاز مبارزه تا پایان کار شوروی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۰مرداد ۱۳۸۸ش.
• احمدی، محمد، «قتل‌عام افشار؛ فجیع‌ترین جنایت یک دولت اسلامی»، وب‌سایت جادهٔ ابریشم، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دلو ۱۳۹۹ش.
• ثاقب، عبدالشهید، «سفر تاریخی قهرمان به اروپا؛ چرا احمدشاه مسعود در اروپا استقبال شد؟»، پایگاه خبری تحلیلی روایت، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین۱۴۰۳ش.
• رحیمی، مجیب‌الرحمان، احمدشاه مسعود، شهید راه صلح و آزادی، کابل، عازم، ۱۳۹۸ش.
• روحی‌صفت، محسن، «نسبت ایران با احمدشاه مسعود»، وب‌سایت آخرین خبر، تاریخ درج مطلب: ۱۸شهریور ۱۳۹۹ش.
• «زندگی‌نامهٔ کامل احمدشاه مسعود به‌روایت ماهنامهٔ شاهد یاران»، پایگاه اطلاع‌رسانی فرهنگ ایثار و شهادت، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۲ش.
• «زندگینامه احمد مسعود رهبر جبهه مقاومت ملی»، وب‌سایت پایگاه اینترنتی روشنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مارس ۲۰۲۲م.
• «دوستی حاج قاسم با قهرمان ملی افغانتسان»، وب‌سایت جهان امروز، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۹ش.
• سادات، غلامرضا، «نقش سردار قاسم سلیمانی در کمک به جبهه مقاومت به رهبری احمدشاه مسعود»، پایگاه خبری تحلیلی روایت، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۲ش.
• سیغانی، احمد، «احمد شاه مسعود، اعتدال در دینداری و باورمندی به ارزش‌های جهانی»، وب‌سایت پایگاه نیوز، تاریخ بارگزاری: ۱۹ شهریور ۱۴۰۳ش.
• «شعرخوانی زیبای فارسی احمدشاه مسعود قهرمان ملی افغانستان»، وب‌سایت راسخون، تاریخ باگزاری: ۴ آذر ۱۳۹۹ش.
• صدیقه مسعود، احمدشاه مسعود به روایت صدیقه مسعود، ترجمه افسر افشاری، تهران، مرکز، ۱۳۸۸ش.
• عمری، فرید، «عملیات برای ادبیات؛ چرا در انبوه القاب احمدشاه مسعود، چنین عنوانی را به کتاب برگزیدند؟»، وب‌سایت پایگاه نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردبهشت۱۴۰۳ش.
• «فاجعهٔ افشار»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۱م.
• فرزان، احمدشاه، غیاثی، توریالی، مردی استوار و امیدوار به‌افق‌های دور، تهران، چاپ مشهد، ۱۳۶۸ش.
• «لوح یادبود از احمدشاه مسعود در پاریس نصب شد»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۴۰۰ش.
• مجیدی، هارون، «احمدشاه مسعود: لقب قهرمان ملی، مختص به شهید احمدشاه مسعود است» وب‌سایت روزنامهٔ ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۱۲ جدی ۱۳۹۵ش.
• «مسعود از ابتدا تا اکنون»، وب‌سایت شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۴۰۲ش.
• مسعود، احمد، «بهترنی خاطرهٔ احمد مسعود از پدرش احمدشاه مسعود (حافظ و سعدی خوانی)»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش.