مجاهدین افغانستان

مجاهدین افغانستان؛ گروه‌های اسلام‌گرا که با نیروهای شوروی و دولت کمونیستی در افغانستان جنگیدند.

مجاهدین افغانستان، با دلیری در پاسخ به موج استبداد و اشغال، قامت برافراشتند و داستانی حماسی از مقاومت و ایمان آفریدند. پس از کودتای کمونیستی ثور ۱۳۵۷ش و سپس حمله شوروی در دی ۱۳۵۸ش، این مبارزان مسلمان که از اقوام و احزاب گوناگون تشکیل شده بودند، در سایه حمایت کشورهای همسایه و مسلمان و با تکیه بر تاکتیک‌های چریکی در کوه‌های سربه‌فلک‌کشیده، ارتش سرخ را به زانو درآوردند و در سال ۱۳۷۱ش با فتح کابل، نظام کمونیستی را برانداختند؛ اما این پیروزی دیرپا نبود و اختلافات قومی، مذهبی و سیاسی که میان رهبرانی چون برهان‌الدین ربانی، احمدشاه مسعود، گلبدین حکمتیار و عبدالعلی مزاری ریشه داشت، دامان کشور را به جنگ‌های داخلی خونین کشاند و فضای هرج‌ومرج را برای ظهور طالبان و تسلط دوباره افراط‌گری فراهم کرد. میراث این دوران، ترکیبی از رشادت‌های بی‌نظیر و فرصت‌های ازدست‌رفته است که همچنان بر سرنوشت افغانستان سایه افکنده و یاد آن‌ها را در دل مردم زنده نگه داشته است.

تاریخچه

زمینه اصلی برآمدن مجاهدین در افغانستان، کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش (۲۷ آوریل ۱۹۷۸م) بود که طی آن حزب دموکراتیک خلق افغانستان به رهبری نورمحمد تره‌کی به قدرت رسید و یک دولت کمونیستی در کابل برپا کرد. این رژیم با اجرای اصلاحات اجتماعی اجباری و سرکوب مخالفان، موجی از نارضایتی را میان مردم به‌ویژه در مناطق روستایی و گروه‌های مذهبی برانگیخت. در همین زمان بود که گروه‌های مختلف چریکی با الهام از آموزه‌های اسلام، برای مبارزه با دولت مرکزی شکل گرفتند و به مجاهدین (مبارزان راه خدا) معروف شدند. مجاهدین یک سازمان واحد نبود، بلکه متشکل از احزاب و گروه‌های گوناگون با رهبران، ایدئولوژی و حوزه‌های نفوذ متفاوت بود.

نقطه عطف فعالیت مجاهدین، در دی ۱۳۵۸م (دسامبر ۱۹۷۹م) با حمله نظامی اتحاد جماهیر شوروی به افغانستان رخ داد. شوروی برای حمایت از دولت کمونیستی در حال سقوط کابل، به این کشور حمله کرد. از آن لحظه، هدف اصلی مجاهدین، جهاد علیه نیروهای اشغالگر شوروی شد. جنگ مجاهدین علیه شوروی در چارچوب جنگ سرد، به حمایت گستردهٔ کشورهای مختلف انجامید. ایالات متحده آمریکا به‌عنوان بخشی از استراتژی خود برای تضعیف شوروی، به مجاهدین کمک کرد. پاکستان که از طریق سازمان اطلاعاتی خود (آی‌اس‌آی) نقش کلیدی در سازماندهی، آموزش و تأمین مالی و تسلیحات گروه‌ها داشت، از مهم‌ترین حامیان مجاهدین افغانستان بود. دیگر حامیان شامل ایران، عربستان سعودی، چین، بریتانیا و آلمان بودند.

مجاهدین که در آغاز، جنگجویانی پراکنده و با امکاناتی اندک بودند، با گذشت زمان به نیرویی باتجربه تبدیل شدند. آن‌ها با استفاده از تاکتیک‌های چریکی در مناطق کوهستانی، ضربات سنگینی بر نیروهای شوروی وارد کردند. در سال ۱۹۸۹م، نیروهای شوروی به دلیل هزینه‌های سنگین انسانی و اقتصادی و شکست در سرکوب مجاهدین، از افغانستان خارج شدند. با این حال، جنگ داخلی در افغانستان پایان نیافت و مجاهدین به مبارزه با دولت کمونیستی باقی‌مانده به رهبری محمد نجیب‌الله ادامه دادند. سرانجام در سال ۱۳۷۱ش (۱۹۹۲م)، مجاهدین موفق به فتح کابل شدند و حکومت کمونیستی را برای همیشه سرنگون کردند.

با وجود پیروزی بر دشمن مشترک، مجاهدین هرگز نتوانستند به اتحاد برسند و یک دولت باثبات ایجاد کنند. اختلافات عمیق قومی، مذهبی و سیاسی میان احزاب مختلف، بلافاصله پس از سقوط کابل به جنگی خونین و ویرانگر منجر شد. این جنگ داخلی که سال‌ها ادامه یافت، زیرساخت‌های کشور را نابود کرد. در این فضای ناامنی و هرج‌مرج، گروهی جدید و متشکل از دانش‌آموختگان مدارس دینی پاکستان به نام طالبان ظهور کردند و توانستند با شعار برقراری امنیت و اجرای شریعت، بر بخش بزرگی از کشور، از جمله کابل، مسلط شوند و بسیاری از رهبران و نیروهای مجاهدین را از صحنه قدرت کنار بزنند. این میراث پیچیده، همچنان بر سرنوشت سیاسی افغانستان سایه افکنده است.

احزاب جهادی

احزاب جهادی افغانستان، گروه‌های نظامی-سیاسی اسلام‌گرایی بودند که از اواخر دهه ۱۹۷۰م برای مبارزه با دولت کمونیستی کابل و سپس نیروهای اشغالگر شوروی شکل گرفتند. این احزاب بر اساس خط‌مشی سیاسی، قومیت و حمایت‌های خارجی به گروه‌های مختلفی تقسیم می‌شدند که عمدتاً در دوگانه سنّی‌مذهب و شیعه‌مذهب شامل «ائتلاف هفت‌گانه پیشاور» و «ائتلاف هشت‌گانه تهران» سازماندهی شدند.

احزاب جهادی سنی‌مذهب

این احزاب که اکثریت مجاهدین را تشکیل می‌دادند، عمدتاً از سوی پاکستان، ایالات متحده و عربستان سعودی حمایت می‌شدند و ستاد اصلی آن‌ها در شهر پیشاور پاکستان بود.

نام حزب	رهبر(ان) شاخص	ویژگی‌ها و گرایش‌ها
جمعیت اسلامی افغانستان	برهان‌الدین ربانی، احمدشاه مسعود	یکی از تأثیرگذارترین احزاب با پایگاه قوی در میان اقوام تاجیک، به‌ویژه در شمال و شمال‌شرق کشور.
حزب اسلامی (گلبدین)	گلبدین حکمتیار	یکی از قدرتمندترین گروه‌ها با گرایش شدیداً اسلام‌گرا و مبارز، که رقیب اصلی جمعیت اسلامی بود.
حزب اسلامی (خالص)	محمد یونس خالص	شاخه‌ای از حزب اسلامی که از لحاظ ایدئولوژیک به خالص نزدیک‌تر بود و پایگاهی در مناطق شرقی داشت.
اتحاد اسلامی مجاهدین	عبدالرسول سیاف	حزبی با گرایش سلفی و وابستگی نزدیک به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس.
جبهه ملی نجات افغانستان	صبغت‌الله مجددی	حزبی با رویکردی سنتی‌تر و گرایش‌های سلطنت‌طلبانه.
محاذ ملی اسلامی افغانستان	پیر سید احمد گیلانی	دیگر حزب با گرایشات سنتی و مذهبی که بر نقش خانواده‌های روحانی تأکید داشت.
حرکت انقلاب اسلامی	محمدنبی محمدی	حزبی متشکل از روحانیون و علمای سنتی که کمتر رویکرد سیاسی داشت و بیشتر بر مبارزه نظامی تمرکز کرده بود.

احزاب جهادی شیعه‌مذهب

این احزاب که عمدتاً از قوم هزاره بودند، در ایران شکل گرفته و از حمایت جمهوری اسلامی ایران برخوردار بودند. این ائتلاف پس‌از ائتلاف هفت‌گانه پیشاور، دومین نیروی بزرگ مقاومت را در افغانستان تشکیل می‌داد.

نام حزب / سازمان	رهبران شاخص	توضیحات
سازمان نصر	سید حسین حسینی دره‌صوفی، عبدالعلی مزاری، شیخ شفق	از تأثیرگذارترین گروه‌های شیعه که بعداً در تشکیل حزب وحدت نقش اساسی داشت.
پاسداران جهاد اسلامی افغانستان	محمد اکبری	یکی از گروه‌های نظامی شیعه.
حرکت اسلامی افغانستان	محمدآصف محسنی، شیخ صادق هاشمی	این حزب برخلاف سایرین، گرایش کمتری به ولایت فقیه داشت و عمدتاً از قوم قزلباش و برخی هزاره‌ها تشکیل شده بود. این گروه ابتدا به حزب وحدت پیوست، اما مدت کوتاهی بعد از آن خارج شد.
شورای انقلاب اتفاق اسلامی افغانستان	سید علی بهشتی، سید جگران	معروف به حزب شورا.
حزب‌الله افغانستان	قاری احمدعلی غوردروازی	این گروه پس از تشکیل حزب وحدت، به آن نپیوست.
نهضت انقلاب اسلامی	نصرالله منصور	-
اتحاد مبارزان اسلامی	مصباح ساعد	-
حزب رعد	عبدالجعفر نادری، محمد هزائی، سید اسماعیل بلخی	-

رهبران جهادی

رهبران جهادی افغانستان، افرادی هستند که در دوران جهاد، به‌عنوان مسئول گروه‌ها و احزاب جهادی، فعالیت کرده‌اند.

برهان‌الدین ربانی

برهان‌الدین ربانی (۱۳۱۹–۱۳۹۰ش) در فیض‌آباد، مرکز ولایت بدخشان، در خانواده‌ای تاجیک‌تبار و حنفی‌مذهب زاده شد. تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش به پایان رساند و برای ادامهٔ تحصیل در علوم اسلامی به مدرسهٔ ابوحنیفهٔ کابل رفت. در ۱۳۳۸ش وارد دانشکدهٔ شرعیات و قوانین اسلامی دانشگاه کابل شد و در ۱۳۴۱ش فارغ‌التحصیل گردید و به تدریس در همان دانشکده پرداخت. در ۱۳۴۵ش برای ادامهٔ تحصیل به مصر رفت و از دانشگاه الازهر در رشتهٔ فلسفهٔ اسلامی مدرک کارشناسی ارشد گرفت. پس از بازگشت به افغانستان، مجدداً در دانشکدهٔ شرعیات کابل به تدریس مشغول شد.

ربانی در دوران تحصیل در دانشگاه کابل و الازهر، با اندیشه‌های اخوان‌المسلمین آشنا شد و پس از بازگشت، به ترویج آنها میان دانشجویان پرداخت. او تفسیر «فی ظلال القرآن» سیدقطب را به فارسی ترجمه کرد که بخش نخست آن در ۱۳۵۲ش با نام «در سایه‌های قرآن» منتشر شد. ربانی با نشریاتی چون «بدخشان»، «الفلاح»، «پیام حق»، «ژوندون»، «لمر» و «عرفان» همکاری داشت و در ۱۳۴۹ش مجلهٔ «شرعیات» را در دانشکدهٔ شرعیات منتشر کرد. برخی آثار تألیفی و ترجمه‌شدهٔ او عبارت است از: محمد، نخستین مربی و آموزگار بشریت؛ تشریح عقاید معتزلی‌ها؛ تئوری سیاسی اسلام؛ اسلام و کمونیزم؛ اصول تربیت در اسلام؛ نشانه‌های راه (ترجمه معالم فی الطریق از سید قطب)؛ آموختنی‌هایی در مسیر انقلاب اسلامی.

با تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ش و ایجاد فضای باز سیاسی، احزاب مختلفی در افغانستان شکل گرفتند. در میان دانشگاهیان، رشد گروه‌های کمونیستی چشمگیر بود که با واکنش اسلام‌گرایانی چون ربانی مواجه شد. ربانی به همراه غلام‌محمد نیازی، سازمان جوانان مسلمان را برای مقابله با تبلیغات کمونیستی بنیان نهاد. پس‌از کودتای محمدداودخان در ۱۳۵۲ش، اعضای نهضت اسلامی افغانستان به پاکستان رفتند. ربانی که مخالف رویکرد مسلحانه علیه داودخان بود، به عربستان سفر کرد. پس‌از کشته‌شدن نیازی در ۱۳۵۶ش، سازمان جوانان مسلمان به دو گروه جمعیت اسلامی و حزب اسلامی تقسیم شد و ربانی در اوایل ۱۳۵۷ش رهبری جمعیت اسلامی را بر عهده گرفت.

پس از کودتای ۲۷ ثور ۱۳۵۷ش، ربانی مردم را به قیام مسلحانه علیه دولت کمونیستی و نیروهای شوروی دعوت کرد. او در شورای اتحاد هفت‌گانهٔ پیشاور که در ۱۳۶۰ش تشکیل شد، عضو فعال بود. ربانی چندین بار به ایران سفر کرد تا برای اتحاد گروه‌های جهادی سنی و شیعه مذاکره کند، اما این تلاش‌ها نتیجهٔ محسوسی در پی نداشت. ربانی بر حقوق اقوام و اقلیت‌های دینی تأکید داشت و مشارکت همهٔ اقوام در قدرت را ضروری می‌دانست، اما در عمل به انحصار حزبی و قومی گرفتار شد. او به استقلال نظام سیاسی، پاسداشت ارزش‌های دینی، تأمین رفاه شهروندان و روابط حسنه با همسایگان بر اساس احترام متقابل باور داشت و دولت اسلامی مجاهدین را برترین نظام مستقل سیاسی در تاریخ افغانستان می‌دانست.

برهان‌الدین ربانی در ۲۹ سنبله/شهریور ۱۳۹۰ش در منزلش توسط فردی که خود را نمایندهٔ طالبان معرفی کرده بود، در یک حملهٔ انتحاری کشته شد. یوگاداس یوشیکا، نمایندهٔ ویژهٔ اتحادیهٔ اروپا، او را آموزگار مبانی اسلام خواند که با گفتار و رفتارش، ناسازگاری اسلام با ترور و انتحار را نشان می‌داد.

مسئولیت‌ها

• رهبری جمعیت اسلامی افغانستان: ربانی در ۱۳۵۲ش به‌عنوان رهبر جمعیت اسلامی انتخاب شد و با کودتای ۱۳۵۷ش، رویکرد مسلحانه در پیش گرفت و کوشید شخصیت‌های مختلف را در این حزب گرد آورد.
• رئیس‌جمهور دولت اسلامی افغانستان: پس‌از سقوط دولت نجیب‌الله در ۱۳۷۱ش و دورهٔ ریاست‌جمهوری دو ماههٔ صبغت‌الله مجددی، به‌مدت چهار ماه به‌عنوان رئیس دولت انتقالی افغانستان انتخاب شد. با آغاز جنگ‌های داخلی، دورهٔ ریاست او ۱۸ ماه تمدید شد. ربانی تا پیش از حملات ۱۱ سپتامبر و کنفرانس بن، رئیس‌جمهور افغانستان باقی ماند.
• رئیس شورای عالی صلح افغانستان: ربانی در ۱۳۸۴ش به‌عنوان نمایندهٔ مردم بدخشان به پارلمان راه یافت و در ۱۳۸۹ش از سوی حامد کرزی به ریاست شورای عالی صلح منصوب شد و برای برقراری صلح و ثبات در کشور کوشید.

گلبدین حکمتیار

گلبدین حکمتیار در سال ۱۳۲۶ش در ولسوالی امام‌صاحب ولایت کندوز، در خانواده‌ای پشتون از قبیلهٔ خروتی (غلزایی) زاده شد. پدرش غلام‌حیدر از غزنی به کندوز مهاجرت کرده بود. وی تحصیلات ابتدایی را در کندوز گذراند و برای ادامهٔ تحصیل به کابل رفت، اما پس از مدتی به کندوز بازگشت و در لیسهٔ شیرخان‌بندر به تحصیل پرداخت. او در ۱۹۶۸م از این لیسه فارغ‌التحصیل شد و در ۱۹۷۰م در دانشکدهٔ مهندسی دانشگاه کابل پذیرفته شد. حکمتیار ابتدا با بیوهٔ برادرش ازدواج کرد و سپس همسر دیگری اختیار نمود. حاصل این ازدواج‌ها یک دختر به نام مریم و سه پسر به نام‌های حبیب‌الرحمان، جمال‌الدین و فیروز است.

با تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳ش و باز شدن فضای سیاسی، احزاب مختلفی در افغانستان شکل گرفتند. ظهور گروه‌های کمونیستی در دانشگاه‌ها، واکنش اسلام‌گرایانی چون حکمتیار و ربانی را در پی داشت. آنان در قالب «سازمان جوانان مسلمان» و با انتشار «شب‌نامهٔ جهاد» در ۱۳۴۴ش، به مقابله با کمونیست‌ها پرداختند. حکمتیار در سال ۱۳۴۸ش از طریق استادان تحصیل‌کردهٔ الازهر در دانشگاه کابل، با اندیشه‌های اخوان‌المسلمین آشنا شد. او در دههٔ ۱۳۵۰ش با برهان‌الدین ربانی در جمعیت جوانان مسلمان همکاری می‌کرد. با وجود گرایش اخوانی، حکمتیار از دموکراسی نیز دفاع می‌کند؛ چنان‌که در نشست رهبران جهادی در پاکستان، تنها او بود که از نظام دموکراتیک سخن گفت.

در ۱۳۵۱ش، درگیری میان جوانان مسلمان و هواداران گروه شعلهٔ جاوید در دانشگاه کابل به کشته‌شدن یکی از اعضای گروه دوم انجامید و پلیس ۹ نفر از جمله حکمتیار را بازداشت کرد. بعدها، بر اثر اختلاف نظر، جنبش اسلام‌گرایان به دو گروه تقسیم شد: حزب اسلامی به رهبری حکمتیار که خواهان مبارزهٔ مسلحانه بود و جمعیت اسلامی به رهبری ربانی که به کودتا و نفوذ در ارتش معتقد بودند.

حکمتیار از معدود رهبران جهادی است که آثار مکتوب فراوانی دارد. تاکنون ۱۱۸ اثر از او دربارهٔ عدالت، مبارزات آزادی‌خواهانه، دولت اسلامی، دین و حقوق زن منتشر شده است.

حزب اسلامی

پس‌از کودتای کمونیستی ۱۳۵۷ش، حکمتیار، حزب اسلامی را تأسیس کرد. این حزب در دوران جنگ با شوروی، بیشترین حمایت مالی و تسلیحاتی را از آمریکا، عربستان سعودی و پاکستان دریافت کرد. با وجود انشعاب و تشکیل حزب اسلامی شاخهٔ یونس خالص در مناطق جنوب و شرق، حزب اسلامی حکمتیار در ولایت‌های مختلف حضور فعال داشت. در ۱۳۷۱ش، حکمتیار با دولت انتقالی ربانی کنار نیامد و با استقرار نیروهایش در چهارآسیاب (جنوب کابل)، جنگ را علیه دولت آغاز کرد. این درگیری که با شکست حکمتیار پایان یافت، تلفات سنگینی به شهروندان وارد کرد و نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر را آواره ساخت.

پس از سلطهٔ طالبان در ۱۳۷۷ش، حکمتیار به ایران رفت و در تهران ساکن شد. با حملات ۱۱ سپتامبر و سقوط طالبان، او به پاکستان رفت و مخالفت خود را با حضور آمریکا و دولت جدید اعلام کرد. به همین دلیل، نام او در ۲۰۰۳م در لیست سیاه سازمان ملل قرار گرفت. سرانجام در ۱۳۹۶ش، حکمتیار با اشرف غنی، رئیس‌جمهور، پیمان صلح امضا کرد و در ازای مصونیت قضایی و خروج از لیست سیاه، دست از جنگ کشید و به فعالیت سیاسی روی آورد. او در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۹۸ش کاندیدا شد و دولت غنی را ناکارآمد خواند و وعدهٔ کنارگذاشتن افراد فاسد را داد.

صبغت‌الله مجددی

صبغت‌الله مجددی (۱۳۰۵–۱۳۹۷ش) در کابل، در خانواده‌ای روحانی و حنفی‌مذهب از سلسلهٔ نقشبندیه و منتسب به شیخ احمد سرهندی زاده شد. او تحصیلات ابتدایی و علوم اسلامی را در افغانستان گذراند و برای ادامهٔ تحصیل به مصر رفت و از دانشگاه الازهر در رشتهٔ حقوق و فقه اسلامی مدرک فوق‌لیسانس گرفت. در ۱۳۳۳ش به افغانستان بازگشت و در دانشگاه کابل، مؤسسات تربیت معلم و دارالعلوم عربی به تدریس پرداخت. همزمان با تدریس، به فعالیت‌های سیاسی روی آورد و در ۱۳۳۸ش به اتهام فعالیت علیه سفر خروشچف به کابل، بازداشت و ۴ سال و نیم بدون محاکمه زندانی شد. سپس به مصر و عربستان سعودی تبعید گردید و پس از بازگشت، از تدریس منع شد، اما در ۱۳۵۱ش سازمان «جمعیت العلمای محمدی» را تأسیس کرد.

مجددی در دوران تحصیل در الازهر، با حسن البنا، رهبر اخوان‌المسلمین، آشنا شد و تحت تأثیر اندیشه‌های او قرار گرفت. او در ترور نافرجام جمال عبدالناصر نقش داشت و به‌همین دلیل، همراه با عمویش (سفیر وقت افغانستان در مصر) از آن کشور اخراج شد. وی در ۱۳۵۲ش در کنفرانس اسلامی طرابلس (لیبی) شرکت داشت که با کودتای داودخان مواجه شد و به عربستان مهاجرت کرد و تابعیت آن‌جا را به دست آورد. او سپس به دانمارک مهاجرت کرد و در کپنهاگ، مرکز فرهنگی اسلامی اسکاندیناوی را تأسیس نمود و هفت مسجد در دانمارک و یک مرکز اسلامی در اسلو (نروژ) بنیان گذاشت.

مجددی به تشکیل دولت اسلامی بر پایهٔ عدالت، برابری و شورا باور داشت و آزادی‌های فردی و اجتماعی را در چارچوب آموزه‌های اسلامی می‌دانست. او با دیکتاتوری فردی یا حزبی مخالف بود، بر حسن روابط با همسایگان تأکید می‌کرد و موافق مشارکت اجتماعی و سیاسی زنان در افغانستان بود. مجددی را انسانی مهربان، مسئولیت‌پذیر و صلح‌طلب توصیف کرده‌اند که نقشی سازنده در جهاد داشت و با همهٔ جریان‌ها و جناح‌های سیاسی رابطهٔ حسنه‌ای برقرار می‌کرد. او به قاطعیت در برابر زورگویان و حقیقت‌گویی شهره بود.

حزب جبههٔ ملی نجات افغانستان

پس از کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش، مجددی به پاکستان رفت و حزب جبههٔ ملی نجات افغانستان را با هدف مبارزهٔ سیاسی و نظامی علیه دولت کمونیستی کابل و نیروهای شوروی تأسیس کرد. از اعضای این حزب می‌توان به فضل‌خالق نیازی، علی‌احمد پوپل، کریم پوپل، حامد کرزی و عبدالرحیم چینزایی اشاره کرد. دولت پاکستان رابطهٔ خوبی با این حزب نداشت و بودجهٔ کمی به آن اختصاص می‌داد. این حزب از جمله گروه‌های میانه‌رو به‌شمار می‌رفت که همواره بر گفت‌وگو برای صلح پایدار تأکید داشت.

مجددی در بهار ۱۳۷۱ش برای دو ماه به‌عنوان نخستین رئیس دولت انتقالی مجاهدین انتخاب شد و حکومت را از فضل‌الحق خالقیار، نخست‌وزیر دولت نجیب‌الله، تحویل گرفت و سپس آن را به برهان‌الدین ربانی واگذار کرد. او از اسلام‌گرایان معتدل و میانه‌رو بود و مورد قبول همهٔ جناح‌های جهادی قرار داشت. در زمستان ۱۳۷۲ش، ائتلافی به نام «شورای هماهنگی انقلاب اسلامی افغانستان» با عضویت حزب اسلامی (حکمتیار)، جنبش ملی (دوستم)، حزب وحدت (مزاری) و جبههٔ ملی نجات (مجددی) در مخالفت با دولت ربانی و شورای نظار تشکیل شد و مجددی مدتی ریاست آن را بر عهده داشت.

در دوران حکومت طالبان، مجددی در خارج از کشور زندگی می‌کرد و پس از سقوط طالبان در ۲۰۰۱م، به وطن بازگشت. در ۲۰۰۳م، ریاست لویه‌جرگه (نشست بزرگ ملی) تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان را بر عهده گرفت. وی از آذر ۱۳۸۴ش تا ۹ بهمن ۱۳۸۹ش، رئیس مجلس سنا بود که با سلطهٔ مجدد طالبان در ۱۴۰۰ش، این مجلس منحل شد. مجددی در دورهٔ ریاست‌جمهوری حامد کرزی، مدتی رئیس کمیسیون تحکیم صلح بود که برای آشتی دولت و طالبان ایجاد شده بود.

صبغت‌الله مجددی در ۲۲ بهمن ۱۳۹۷ش در سن ۹۳ سالگی درگذشت و در منطقهٔ عاشقان شهر کابل به خاک سپرده شد.

سید علی بهشتی ورسی

سید علی بهشتی ورسی (۱۳۰۸–۱۳۷۵ش) در روستای «سنگ‌تخت» از توابع ورس در ولایت بامیان زاده شد. پدرش سیدنبی و پدربزرگش سیدطاهر از علمای معروف منطقه بودند. او پس‌از سپری‌کردن تحصیلات ابتدایی، حدود شش سال در یکه‌ولنگ به فراگیری سطوح بالاتر علوم دینی پرداخت و در سال ۱۳۳۴ش برای ادامهٔ تحصیل به نجف مهاجرت کرد و نزد سید محسن حکیم، سید محمود شاهرودی و سید ابوالقاسم خویی، سطوح عالی علوم حوزوی را فراگرفت و هم‌زمان به تدریس کتب حوزوی پرداخت.

بهشتی به پرهیزگاری، تعهد، صبر، بردباری، سخت‌کوشی، وحدت‌طلبی و دقت علمی شهره بود. او در سال ۱۳۴۱ش به افغانستان بازگشت و با همیاری نیکوکاران، مدرسهٔ علمیه‌ای در زادگاهش ساخت و به تدریس علوم دینی پرداخت. مدرسهٔ علمیهٔ باقریه در سراب بامیان نیز به توصیهٔ او بنا شده است. او با احداث مدارس در مناطق دورافتادهٔ مرکزی، در رشد فرهنگی و آگاهی منطقه کوشید و با حل اختلافات، نفوذ گسترده‌ای در میان مردم یافت.

اولیور روا، محقق فرانسوی، او را احیاگر شیعه در مناطق مرکزی افغانستان می‌داند. میرمحمدصدیق فرهنگ، تاریخ‌نگار معاصر، او را نخستین رهبری می‌شمارد که توانست مناطق گسترده با گرایش‌های مختلف را متحد کرده و تحت نام شورا اداره کند. برخی شخصیت‌های سیاسی و جهادی او را مصلح اجتماعی، مجتهد، روحانی ملی، شجاع، بردبار، متواضع و از استوانه‌های جهاد افغانستان و مدرسی توانمند با بیانی شیوا دانسته‌اند.

شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان

پس از کودتای مارکسیستی ثور ۱۳۵۷ش، بهشتی نخستین رهبر جهاد مسلحانه علیه کمونیست‌ها در مناطق مرکزی افغانستان بود. او با همراهی مردم، این مناطق را از سلطهٔ مارکسیست‌ها آزاد کرد. در سپتامبر ۱۹۷۹م، نمایندگان ۴۲ ناحیه در ورس گرد هم آمدند و شورای انقلابی اتفاق اسلامی افغانستان را تأسیس کردند که نمایندگان سنی‌مذهب ایماق‌های غور نیز در آن حضور داشتند. این شورا متشکل از سه گروه ملاکان، علمای دین و جوانان تحصیل‌کرده بود و سید علی بهشتی به‌عنوان رئیس آن برگزیده شد.

این شورا موفق شد نظام اداری منظمی ایجاد کند؛ ازجمله راه‌اندازی خط تلفن، وضع قواعد مالیاتی، تنظیم خدمت نظامی بر اساس تقسیمات محلی و تقسیم هزاره‌جات به ولایت‌ها و ولسوالی‌های متعدد با مسئولان قضایی، اجرایی و امنیتی. در دوران حکومت خودمختار، اولویت او اجرای قوانین اسلامی بود؛ اما با افزایش تضادهای درون‌گروهی و تشکیل احزاب شیعی در خارج، جنگ داخلی میان آنان شدت گرفت و حکومت شورا در سال ۱۳۶۴ش از هم پاشید. در سال ۱۳۶۸ش، بهشتی به حزب وحدت اسلامی پیوست و به‌عنوان رئیس شورای عالی نظارت این حزب انتخاب شد. او در پیوستن به حزب وحدت نیز بر وحدت شیعیان و پیاده‌سازی احکام اسلامی و حکومت فقیه تأکید داشت.

سید علی بهشتی در مهر ۱۳۷۵ش در یکه‌ولنگ درگذشت و پیکرش به زادگاهش در سنگ‌تخت ورس منتقل و خاک‌سپاری شد.

عبدالعلی مزاری

عبدالعلی مزاری (۱۳۲۶–۱۳۷۳ش) در روستای «نانوایی» از منطقهٔ چهارکنت، ولایت بلخ، در خانواده‌ای هزاره‌تبار زاده شد. پدرش حاجی خداداد از راه کشاورزی معیشت خانواده را تأمین می‌کرد. او تابستان‌ها را در قشلاق به کار و زمستان‌ها را در مدرسهٔ ابتدایی روستا به تحصیل می‌گذراند. او پس‌از اتمام دورهٔ ابتدایی، مقدمات علوم دینی را در مدرسهٔ دینی چهارکنت و مزارشریف آموخت. مزاری در سال ۱۳۴۸ش به خدمت سربازی رفت و در ۱۳۵۰ش وارد مدرسهٔ علوم دینی شیخ سلطان در مزارشریف شد. در بهار ۱۳۵۱ش، برای تکمیل تحصیلات به ایران مهاجرت کرد و در حوزه‌های علمیه مشهد و قم به فراگیری علوم اسلامی پرداخت. او در دوران تحصیل، برای زیارت عتبات عالیات به عراق نیز سفر کرد.

فضای سیاسی دوران کودکی و نوجوانی مزاری، آکنده از مبارزه با استبداد ظاهرشاه و داوودخان بود. تاریخ‌نگاری فیض‌محمد کاتب، مبارزات سید اسماعیل بلخی، قیام ابراهیم گاوسوار و اندیشه‌های امام خمینی، در پرورش روحیهٔ انقلابی او تأثیرگذار بود. او با چهره‌هایی چون سید جمال‌الدین، سیدقطب و حسن البنا آشنا شد و با سیداسماعیل بلخی مراوده داشت که او را به تحصیل و خدمت سربازی تشویق کرد. دوران سربازی را «مدرسهٔ عبرت‌آموزی» نامید و در آن دوره با ساختار فسادآلود و تبعیض‌آمیز حاکم بر افغانستان آشنا شد و تصمیم گرفت تا پایان عمر برای مبارزه با استبداد و تأمین عدالت تلاش کند.

مزاری به صداقت، صراحت بیان، عزت نفس، پشتکار، قناعت، ساده‌زیستی، امانت‌داری و مردمی‌بودن شهره بود. او علاقهٔ زیادی به مطالعه داشت و از تجمل‌گرایی گریزان بود. پایبندی به احکام اسلام و اعتقاد به ولایت و امامت از ویژگی‌های برجستهٔ او بود و کرامت ذاتی انسان‌ها را ملاک ارزش‌گذاری می‌دانست.

مزاری فعالیت‌های فرهنگی گسترده‌ای داشت، ازجمله: جمع‌آوری کتاب و تأسیس کتابخانهٔ جوادیه (۱۳۵۵ش)، تأسیس کتاب‌فروشی در مزارشریف، برگزاری برنامه‌های آموزشی در مناطق چهارکنت، شولگر، دره‌صوف، چیمتال و دولت‌آباد (۱۳۵۹ش)، فعالیت در مدرسهٔ دینی چیمتال (۱۳۶۰ش)، تأسیس نشریهٔ «پیام خون»، سفر به ایران و ایجاد کانون‌های آموزشی، فراهم‌کردن زمینهٔ تحصیل برای دانشجویان و طلاب مهاجر، تأسیس مجلهٔ «حبل‌الله» (۱۳۶۵ش)، انتشار «پیام نصر» و «بولتن خبری سازمان نصر»، به‌دست‌آوردن نسخهٔ خطی جلد سوم «سراج‌التواریخ»، تأسیس مجتمع آموزش عالی شهید بلخی در قم (۱۳۶۹ش) و مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان (۱۳۷۲ش) با عضویت بصیراحمد دولت‌آبادی.

در اندیشهٔ مزاری، تأمین عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانهٔ سیاسی همهٔ اقوام در ساختار حکومت، اصل اساسی بود. او بر وحدت ملی، حقوق شهروندی، مشارکت سیاسی و تحصیل زنان، تعدیل واحدهای اداری، نظام فدرالی، سرشماری، انتخابات و مشارکت عادلانه در تصمیم‌گیری‌های کلان تأکید داشت. مزاری در دوران تحصیل در ایران، با سید روح‌الله خمینی در عراق دیدار می‌کرد و آثار او را به ایران می‌آورد. یک‌بار به‌دلیل همراه‌داشتن آثار امام خمینی توسط ساواک دستگیر و پنج ماه زندانی شد. پس‌از انقلاب اسلامی، با سید علی خامنه‌ای، عبدالله جوادی آملی، اکبر هاشمی رفسنجانی، محسن رضایی و سید عباس موسوی، نخستین دبیرکل حزب‌الله لبنان، ارتباط نزدیک داشت.

حزب وحدت اسلامی افغانستان

اولین فعالیت سیاسی مزاری در سال ۱۳۵۳ش در حزب حسینی بود که مبارزه بر اساس آموزه‌های اسلامی و بنیانگذاری حکومت اسلامی را دنبال می‌کرد. مزاری در سال ۱۳۵۷ش به عضویت شورای رهبری در سازمان نصر افغانستان درآمد که در فروردین ۱۳۵۸ش رسماً اعلام موجودیت کرد و مقر اصلی آن در ایران بود. مهم‌ترین فعالیت سیاسی عبدالعلی مزاری، تلاش برای اتحاد احزاب شیعی و تأسیس حزب وحدت اسلامی در ۲۵ تیر ۱۳۶۸ش بود. او که در سازمان نصر به رهبری رسیده بود، از ۱۳۶۵ش به افغانستان بازگشت و با امضای میثاق وحدت، حزب وحدت را با مقر اصلی در بامیان تأسیس کرد. این حزب پس از آغاز رهبری مزاری، به قدرتمندترین حزب سیاسی افغانستان تبدیل شد. پس از سقوط دولت نجیب‌الله در ۱۳۷۱ش، نیروهای حزب وحدت در غرب کابل مستقر شدند؛ اما با نادیده‌گرفتن سهم هزاره‌ها در دولت مجاهدین، مناطق هزاره‌نشین کابل مورد حملهٔ نیروهای مخالف قرار گرفت.

در اوج جنگ‌های داخلی، مزاری با طالبان موافقت‌نامه‌ای امضا کرد، اما طالبان به عهد خود وفا نکردند و پس از ورود به کابل، سربازان حزب وحدت را خلع سلاح و مناطق تحت کنترل آنها را تصرف کردند. مزاری و چند تن از یارانش در ۲۲ اسفند ۱۳۷۳ش در چهارآسیاب، ولایت لوگر، دستگیر و کشته شدند و جنازه‌های‌شان در بیابان‌های غزنی رها شد. پیکر مزاری از غزنی تا مزارشریف، به‌مدت ۱۵ شبانه‌روز بر روی شانه‌های مردم تشییع شد که طولانی‌ترین تشییع جنازه در تاریخ افغانستان است. خاک‌سپاری او در ۷ فروردین ۱۳۷۴ش در مزارشریف برگزار شد. عبدالعلی مزاری به نماد عدالت‌خواهی و مقاومت در خاطرهٔ جمعی هزاره‌ها و شیعیان افغانستان تبدیل شده است و در سال ۱۳۹۴ش، با فرمان اشرف غنی، رئیس‌جمهور، لقب «شهید وحدت ملی» به مزاری اعطا و در تقویم رسمی افغانستان درج شد.

احمدشاه مسعود

احمدشاه مسعود

احمدشاه مسعود (۱۳۳۲–۱۳۸۰ش) در درهٔ پنجشیر زاده شد. خانواده‌اش تاجیک‌تبار، حنفی‌مذهب و فارسی‌زبان بودند. او به‌دلیل مأموریت‌های شغلی پدرش، کودکی را در پنجشیر، کابل و هرات گذراند. پس از بازگشت به کابل، دوران متوسطه را در آنجا به پایان رساند و در ۱۳۵۲ش وارد دانشکدهٔ مهندسی دانشگاه پلی‌تخنیک شد. مسعود در ۱۳۶۷ش ازدواج کرد و صاحب شش فرزند شامل یک پسر به نام احمد و پنج دختر شد. مسعود در خانهٔ قدیمی پدری زندگی می‌کرد و زندگی ساده‌ای داشت؛ به‌گونه‌ای که جز چند دست لباس و چند جلد کتاب، میراثی از خود به جای نگذاشت.

دانشگاه پلی‌تخنیک در سال‌های دانشجویی مسعود، محل تلاقی جریان‌های چپ‌گرا و اسلام‌گرا بود. او پیش‌تر با افکار اخوان‌المسلمین و امام خمینی آشنایی داشت، اما در دانشگاه با اخوانی‌ها بیشتر آشنا شد و تحت تأثیر آنان و نیز حبیب‌الرحمن، از رهبران نهضت اسلامی افغانستان، قرار گرفت. این آشنایی، نقطهٔ عطفی در زندگی سیاسی او شد و در طرح کودتا علیه محمدداودخان با حبیب‌الرحمن همکاری کرد، اما این طرح افشا شد. پس از افشای کودتا، مسعود مدتی در پنجشیر مخفیانه زندگی کرد و در ۱۳۵۳ش به پاکستان رفت. در آنجا، دولت ذوالفقار علی بوتو از مبارزان افغانستانی استقبال کرد. مسعود از ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۸ش میان افغانستان و پاکستان رفت‌وآمد داشت و در مرداد ۱۳۵۴ش در طرحی برای تصرف مراکز دولتی در پنجشیر شرکت کرد که با ورود نیروهای دولتی، به زادگاهش بازگشت و سپس عازم پاکستان شد.

در پانزدهم آذر ۱۳۶۲ش، مسعود شورای نَظار را بنیان نهاد؛ ائتلافی از گروه‌های نظامی مجاهدین (عمدتاً از حزب جمعیت اسلامی) که هدف آن ایجاد هماهنگی برای مبارزه با نیروهای شوروی و دولت جمهوری دموکراتیک افغانستان بود. پس از سقوط دولت کمونیستی و روی کار آمدن دولت اسلامی مجاهدین، مسعود به‌عنوان وزیر دفاع منصوب شد، اما اختلافات با سایر احزاب به درگیری‌های خونین (از جمله فاجعهٔ افشار) انجامید.

با ظهور طالبان در زمستان ۱۳۷۳ش، مسعود تا ۵ میزان ۱۳۷۵ش از کابل دفاع کرد، اما سرانجام طالبان با کمک آی‌اس‌آی پاکستان، حمایت مالی کشورهای حوزهٔ خلیج فارس و حضور جنگجویان خارجی، کابل را تصرف کردند. مسعود به پنجشیر عقب‌نشینی کرد و دو هفته بعد، در یک حملهٔ سریع، طالبان را از دهانهٔ دره و سالنگ عقب راند و ده‌ها اسیر گرفت. در ۱۹ میزان ۱۳۷۵ش، با محمدکریم خلیلی و عبدالرشید دوستم، پیمان ائتلاف نظامی «شورای عالی دفاع از وطن» را امضا کرد که رویکرد کشورهای همسایه را نسبت به آیندهٔ سیاسی افغانستان تغییر داد.

در فروردین ۱۳۸۰ش، به دعوت پارلمان اروپا به استراسبورگ سفر کرد و صدای مظلومیت مردم افغانستان را به جهانیان رساند. در همین سال‌ها، قاسم سلیمانی به دعوت برهان‌الدین ربانی برای حمایت از مسعود به افغانستان آمد و نقش مهمی در متحد ساختن نیروهای مخالف طالبان ایفا کرد. مسعود ابتدا دربارهٔ حضور سلیمانی تردید داشت، اما به‌تدریج رابطه‌ای صمیمانه و مبتنی بر اعتماد متقابل میان آن‌ها شکل گرفت.

مسعود، استقلال کشور، حفظ مرزها، اجرای قوانین اسلامی و برگزاری انتخابات عمومی را از اصول اساسی حکومت می‌دانست. او زندگی بدون آزادی و عدالت را بی‌ارزش می‌شمرد و قوم‌گرایی را امری مذموم و ساختهٔ روشنفکرنماها می‌دانست. از دیدگاه وی، قوانین اسلام بهترین نوع دموکراسی را ارائه می‌دهند و او با هرگونه افراط‌گرایی دینی مخالف بود و بر تعامل افغانستان با جهان بر اساس ارزش‌های اسلامی تأکید داشت.

مسعود به شعر و ادب فارسی، به‌ویژه اشعار حافظ، سعدی و مولوی، عشق می‌ورزید و در سخنرانی‌ها و نوشته‌هایش از آن‌ها بهره می‌گرفت. گفته شده که در پاسخ به یکی از همرزمانش که گفته بود زمان عملیات است نه ادبیات، پاسخ داد: «تمام عملیات برای ادبیات است.» احمد مسعود، فرزند او، بهترین خاطره‌اش از پدر را خواندن اشعار حافظ و سعدی توصیف کرده است.

احمدشاه مسعود در ۱۸ شهریور ۱۳۸۰ش در خواجه‌بهاءالدین، ولایت تخار، به‌دست دو عرب مراکشی عضو القاعده که خود را خبرنگار معرفی کرده بودند، در یک عملیات انتحاری به‌شدت مجروح شد و در بیمارستانی در تاجیکستان درگذشت. پیکر او در زادگاهش، پنجشیر، به خاک سپرده شد. لویه‌جرگهٔ اضطراری افغانستان، پس از سقوط طالبان، به او لقب «قهرمان ملی» اعطا کرد و روز ۱۸ شهریور به‌عنوان «روز شهید» در تقویم رسمی کشور به تعطیلی عمومی تبدیل شد.

سید مصطفی کاظمی

سیدمصطفی کاظمی (۱۳۴۲–۱۳۸۶ش) در مرکز ولسوالی سرخ‌پارسا از ولایت پروان زاده شد. خواندن و نوشتن را در زادگاهش آموخت و سپس به کابل رفت، اما با کودتای ۱۳۵۷ش نتوانست دورهٔ لیسه را به پایان برساند. خانوادهٔ او در سال ۱۳۵۹ش به ایران مهاجرت کردند و در مشهد ساکن شدند. کاظمی تحصیلات خود را در مشهد به پایان رساند. سیدمصطفی از نوجوانی، فردی پای‌بند به مذهب بود و در دهه‌های هفتاد و هشتاد، رفتاری روشنگرانه پیدا کرد. افرادی از طیف‌های مختلف مانند جهادی‌ها، لائیک‌ها، چپی‌ها و سکولارها، او را خوش‌رفتار و خوش‌سخن توصیف کرده‌اند.

سید مصطفی کاظمی در آغاز فعالیت مجاهدین افغانستان، به جریان «اسلام مکتب توحید» پیوست و پس از انحلال آن، به عضویت حزب «پاسداران جهاد اسلامی افغانستان» درآمد. در اواخر دههٔ شصت، از نخستین کسانی بود که برای وحدت احزاب تلاش کرد و میثاق وحدت را امضا نمود. با تشکیل «حزب وحدت اسلامی افغانستان»، کاظمی به عضویت شورای مرکزی آن حزب درآمد. در آستانهٔ سقوط حکومت نجیب‌الله، کاظمی به‌عنوان مذاکره‌کنندهٔ ارشد حزب وحدت، سفرهای متعددی به مناطق مختلف، ازجمله پنجشیر داشت و با جناح‌های مختلف ازجمله احمدشاه مسعود مذاکره کرد. پس‌از ورود مجاهدین به کابل و آغاز جنگ‌های داخلی، کاظمی در کنار کسانی قرار گرفت که با دولت ربانی و احمدشاه مسعود تعامل داشتند. با حملهٔ حزب اتحاد سیاف به حزب وحدت و حمایت دولت ربانی از آن، شاخه محمد اکبری از حزب وحدت اسلامی، منشعب شد و کاظمی به ریاست کمیتهٔ نظامی این جناح منصوب شد و به همکاری نزدیک با احمدشاه مسعود پرداخت. کاظمی تا سقوط طالبان، با دولت ربانی، به‌عنوان عضو جبههٔ ملی دفاع از افغانستان و جبههٔ متحد شمال، همکاری داشت. با سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش، کاظمی به‌عنوان یکی از نمایندگان جبههٔ متحد در کنفرانس بن حضور یافت. پس‌از انحلال حزب وحدت (جناح اکبری)، او حزب اقتدار ملی را پایه‌گذاری کرد و در تشکیل جبههٔ ملی (۱۳۸۶ش) به رهبری برهان‌الدین ربانی هم نقش زیادی داشت.

بر اساس توافق بن، کاظمی از اول جدی ۱۳۸۰ش تا ۱۳۸۲ش به‌عنوان وزیر تجارت دولت موقت منصوب شد. او در این دوره تلاش کرد زمینهٔ استقرار اقتصاد آزاد را فراهم کند و بخش خصوصی را فعال نماید. تهیهٔ پیش‌نویس برخی قوانین اقتصادی نیز در این دوره آغاز شد. در انتخابات دورهٔ پانزدهم شورای ملی (۱۳۸۴ش)، کاظمی از حوزهٔ کابل به پارلمان راه یافت و تا پایان عمر این مسئولیت را بر عهده داشت. او در پارلمان، ریاست کمیسیون اقتصادی و ریاست گروه پارلمانی «استقلال» را بر عهده گرفت و نقش فعالی در حوزه‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی ایفا کرد.

سید مصطفی کاظمی، وحدت ملی را راه‌حل مسائل سیاسی می‌دانست و برخی او را «معمار وحدت ملی» نامیده‌اند. در حوزهٔ اقتصاد، طرفدار بازار آزاد بود و در دوران وزارت و پارلمان، طرح‌های متعددی برای حل مشکلات اقتصادی ارائه کرد. آزادی بیان، دموکراسی، منافع ملی، مردم‌سالاری، ارتباط گسترده با جهان، حقوق زنان و تحول در بخش‌های اقتصادی، فرهنگی و سیاسی از محورهای مورد توجه او بود که در سخنرانی‌ها و مصاحبه‌هایش بر آنها تأکید می‌کرد. ایجاد ادارهٔ پشتیبانی از سرمایه‌گذاری‌ها و بهره‌گیری از بندر چابهار از بزرگ‌ترین طرح‌های اقتصادی او بود. در پارلمان نیز به‌عنوان رئیس کمیسیون اقتصادی، برنامه‌های متعددی را دنبال می‌کرد.

سیدمصطفی کاظمی در روز سه‌شنبه ۱۵ عقرب ۱۳۸۶ش، به‌عنوان رئیس هیئت پارلمانی برای بازدید از کارخانهٔ قند پل‌خمری در ولایت بغلان، به آن شهر سفر کرد. هنگام حضور او و هیئت همراه، انفجار بزرگی رخ داد که بر اثر آن، کاظمی به همراه ۶ نمایندهٔ پارلمان و حدود ۸۰ نفر دیگر کشته شدند.

قربانعلی عرفانی یکه‌ولنگی

قربانعلی عرفانی (۱۳۲۳–۱۳۹۴ش) در منطقهٔ «سیاه‌دره» از ولسوالی یکه‌ولنگ در ولایت بامیان، زاده شد. او در سال ۱۳۴۶ش برای فراگیری سطوح عالی علوم دینی به نجف مهاجرت نمود. او تا سال ۱۳۵۹ش در حوزه علمیه نجف نزد سید ابوالقاسم خویی، سید محمدباقر صدر، سید روح‌الله خمینی و سید مصطفی خمینی، علوم حوزوی را فراگرفت.

عرفانی را فردی متواضع، خوش‌برخورد و دغدغه‌مند نسبت به وضعیت هزاره‌ها و شیعیان توصیف کرده‌اند که همواره در پی تحقق عدالت، ثبات، امنیت و اجرای ارزش‌های اسلامی در افغانستان بود. عرفانی با حکومت سلطنتی ظاهرشاه، حکومت کمونیستی و حکومت شبه‌جمهوری داودخان مخالف بود و آنها را غیراسلامی می‌دانست. امام خمینی او را به فعالیت فرهنگی و ارتباط با طلاب سایر کشورها سفارش کرد و آشنایی با عبدالعلی مزاری نیز بر جهت‌گیری عدالت‌خواهانهٔ او تأثیر گذاشت. وی انجمن روحانیت مبارز افغانستان را با دوستانش تأسیس کرد که اساس‌نامهٔ آن به تأیید امام خمینی رسید.

اولین کنشگری سیاسی او در نجف با صدور اطلاعیه‌هایی آغاز شد که از حکومت جمهوری حمایت می‌کرد و با اعتراض سفیر افغانستان مواجه گردید. با خروج امام خمینی از نجف، عرفانی نیز تحت فشار قرار گرفت و در سال ۱۳۵۷ش به قم مهاجرت کرد. او در قم با همکاری سید حسین حسینی دره‌صوفی و عبدالعلی مزاری، سازمان نصر افغانستان را برای مبارزه با رژیم کمونیستی تأسیس کرد و نشریهٔ «پیام مستضعفین» را منتشر نمود. عرفانی از بنیانگذاران و اعضای هیئت رئیسهٔ سازمان نصر و از مؤسسان و عضو برجستهٔ شورای مرکزی حزب وحدت اسلامی بود و پس از شهادت مزاری، معاون دبیرکل این حزب شد. حامد کرزی، رئیس‌جمهور افغانستان، او را به‌عنوان سناتور انتصابی و سپس مشاور خود در امور اقوام برگزید. او در انتخابات پارلمانی ۱۳۸۹ش از شهر کابل به پارلمان راه یافت.

عرفانی در زادگاه خود، کتابخانهٔ عمومی و مدرسهٔ علمیه برای خواهران و برادران ساخت. او در غرب کابل نیز مجتمعی شامل مدرسهٔ علمیه، مسجد باقرالعلوم و مرکز فرهنگی احداث کرد.

قربانعلی عرفانی در ۳۰ مهر ۱۳۹۴ش، بر اثر بیماری سرطان، در شهر قم درگذشت. پیکر او به کابل منتقل شد و پس از اقامهٔ نماز میت، در صحن مدرسهٔ باقرالعلوم در غرب کابل، خاک‌سپاری شد.

سید حسین حسینی دره‌صوفی

سید حسین حسینی (۱۳۲۹–۱۳۶۶ش) در روستای کَمَج از ولسوالی دره‌صوف در ولایت سمنگان، زاده شد. وی علوم دینی را در زادگاه خود آموخت و در سال ۱۳۴۷ش به حوزه علمیه نجف وارد شد و پس‌از درگذشت سید محسن حکیم، در جلسات درس سید روح‌الله خمینی حاضر می‌شد. او روابط نزدیکی با امام خمینی، سید مصطفی خمینی و محمد منتظری برقرار کرد و تشکیلاتی به نام «روحانیت مبارز» را تأسیس نمود.

سید حسین حسینی دره‌صوفی، از اعضای فعال و مؤثر سازمان نصر افغانستان (۱۳۵۸ش) بود و برای فعالیت این حزب، از روحانیون مبارز افغانستان در قم، نجف، سوریه و کابل استفاده کرد. او همواره در جهت ایجاد ائتلاف بین احزاب شیعه تلاش می‌کرد و موفق به تشکیل «شورای ائتلاف اسلامی افغانستان» گردید و به‌عنوان نمایندهٔ این سازمان و رئیس کمیسیون فرهنگی آن به فعالیت پرداخت.

سید حسین حسینی، سازمان نصر را وسیله‌ای برای اتحاد نیروها علیه دشمن و تقویت خط اصیل اسلام می‌دانست. خطوط اصلی فکری او عبارت بود از: تداوم مبارزهٔ مسلحانه علیه شوروی، اجتناب از درگیری‌های داخلی، تقویت صفوف مقاومت، نفی مذاکره با دشمن، حرکت در خط امام خمینی، و مبارزه با انحرافات ناسیونالیستی و چپ‌گرایانه. او معتقد بود که نه شرق و نه غرب، بلکه فقط اسلام می‌تواند استقلال و آزادی را برای افغانستان به ارمغان آورد. او بر اتحاد شیعه و سنی تأکید داشت و نژاد و منطقه را در اولویت نمی‌دانست و تنها افغانستان و سپس جهان اسلام را محور کار خود قرار داده بود.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، حسینی بارها به افغانستان رفت و در جبهه‌های نبرد حضور یافت. در سال ۱۳۶۶ش، هنگام سفر به هرات برای بررسی یکی از پایگاه‌های سازمان نصر، در جادهٔ تربت جام، خودروی او واژگون شد و او در این سانحه جان باخت. پیکر او پس از تشییع در مشهد و تهران، به قم منتقل و در ضلع جنوبی حرم حضرت معصومه (حجرهٔ ۲۵) به خاک سپرده شد.

میرحسین صادقی پروانی

میرحسین صادقی ترکمنی مشهور به صادقی پروانی (۱۳۱۲–۱۳۹۵ش) در «درهٔ ترکمن» از توابع ولایت پروان زاده شد. او پس از سال‌ها تحصیل در عراق و ایران، به افغانستان بازگشت و به فعالیت‌های علمی، فرهنگی و سیاسی پرداخت. پروانی از چهره‌های میانه‌رو و خیراندیش علمای مجاهد افغانستان محسوب می‌شد. او در زمان حاکمیت اول طالبان، ۵ سال در ایران زندگی کرد و سپس به کابل بازگشت و ضمن فعالیت‌های علمی و فرهنگی، دو دوره عضو مجلس سنای افغانستان بود. تساهل و مدارا در فعالیت‌های سیاسی و شوخ‌طبعی در تعامل اجتماعی از ویژگی‌های اخلاقی او بود.

صادقی پروانی، وکالت امام خمینی را برای جمع‌آوری وجوهات شرعی در افغانستان بر عهده داشت. او در سال ۱۳۷۰ش، با سید علی خامنه‌ای ملاقات کرد و نمایندگی و وکالت تام‌الاختیار ایشان را در امور افغانستان به دست آورد و از همان سال تا پایان عمر، عضو مجمع جهانی اهل‌بیت بود. پروانی، رمز موفقیت جامعهٔ شیعه را وحدت و هماهنگی در تمام ابعاد می‌دانست. وی در زمان تهاجم شوروی، مراکز مذهبی تحت نظر خود را به پایگاه مبارزه با جریان‌های مارکسیستی تبدیل کرد و به روشنگری جوانان پرداخت.

پروانی از استقرار مرجعیت آیت‌الله محقق کابلی در افغانستان حمایت کرد و معتقد بود که نیازهای فکری و فرهنگی مردم، وجود مرجعی از میان علمای افغانستان را می‌طلبد. او مدارس متعددی در ولایت‌های پروان و میدان وردک تأسیس کرد و در سال ۱۳۵۰ش مسجد امام صادق را در چنداول کابل بنا نهاد که بعدها مرکز تجمع جوانان شیعه و سنی در مبارزه با تهاجم فرهنگی شد. تأسیس شورای علمای ولایات از ابتکارات او بود که علمای شیعه را از سراسر افغانستان گردهم آورد و در انسجام‌بخشی جامعه نقش داشت. او در حوزهٔ علمیهٔ کابل به تدریس علوم اسلامی، فلسفه و علوم تفسیری پرداخت و در کنار آن به فعالیت‌های تبلیغی و نشر معارف اهل‌بیت اهتمام داشت.

پروانی در دوران تحصیل در نجف و قم، با آثار اندیشمندانی چون محمود شلتوت، محمد عبده، میرزای نائینی، عبدالرحمن کواکبی، سید عبدالاعلی مودودی، امام خمینی، حسینعلی منتظری، مرتضی مطهری، سید مصطفی خمینی و سید محمود طالقانی آشنا شد و دقت در این آثار، شخصیت علمی و انقلابی او را شکل داد. او تحت تأثیر دو طیف از اندیشمندان شیعه و سنی، ابتدا نظریهٔ اسلام سیاسی و احیای حکومت اسلامی و سپس نظریهٔ ولایت فقیه را پذیرا شد.

پروانی به‌دلیل فعالیت‌های مؤثر و طولانی، به «خواجه خضر انقلاب اسلامی افغانستان» مشهور بود. او گروه «روحانیت نوین» را با حضور طلاب و دانشجویان تأسیس کرد که بعدها به «حزب حسینی» تغییر نام داد. این حزب نشریه‌ای به نام خود و سپس «فلق» منتشر کرد که باعث نگرانی محمدداوودخان شد و او آن را «حرکت مغولی» خواند. پس از روی کار آمدن نظام کمونیستی، در حالی که بسیاری از علما مجبور به همکاری با دولت شدند، صادقی پروانی از همکاری و ملاقات با مسئولان حکومتی خودداری کرد.

پروانی در ۱۳۵۴ش به کشورهای عربستان سعودی، لبنان، ایران، سوریه و عراق سفر کرد و با شخصیت‌های سیاسی و انقلابی دیدار نمود. او با جنبش امل در لبنان، توافق آموزش نظامی کرد و تعدادی از طلاب و دانشجویان داوطلب را به لبنان اعزام نمود و در سال ۱۳۵۹ش، پایگاه توحید را در پروان تأسیس کرد. پس از کودتای کمونیستی در افغانستان و پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، وی به‌همراه عبدالعلی مزاری، سازمان نصر را تأسیس کرد؛ اما با رویکرد وحدت‌گرا، در تأسیس حزب وحدت اسلامی افغانستان نقش مؤثری داشت و از مؤسسان آن بود. او عضو برجستهٔ شورای نظارت حزب وحدت بود.

پس از شکست طالبان و نشست بن، وی به‌عنوان معاون ریاست ادارهٔ انتقالی، در انتقال قدرت به حامد کرزی نقش فعال داشت. او در لویه‌جرگهٔ اضطراری و نشست تدوین قانون اساسی نیز عضویت داشت. پروانی از ۱۳۸۸ش تا زمان وفات، دو دوره عضو مجلس سنای افغانستان بود و پس از شهادت عبدالعلی مزاری، در حفظ وحدت و انسجام میان سران حزب وحدت نقش برجسته‌ای ایفا کرد.

صادقی پروانی در ۱۱ اسفند ۱۳۹۵ش در سن ۸۳ سالگی بر اثر بیماری در کابل درگذشت. پیکر او با حضور مقام‌های سیاسی، علما و اقشار مختلف مردم در صحن مسجد قبا در شهرک امید سبز کابل به خاک سپرده شد.

سید محمدعلی عالمی بلخابی

سید محمدعلی عالمی بلخابی (۱۳۰۲–۱۴۰۰ش) در منطقهٔ تل‌عاشقان از ولسوالی بلخاب در ولایت سرپل، در شمال افغانستان زاده شد. پدرش سیدحسین عالم از عالمان نامی منطقه و مؤسس چندین مدرسهٔ علوم دینی در شمال افغانستان بود. سید محمدعلی در کودکی پدر را از دست داد و تحت سرپرستی مادر، خواندن و نوشتن، تلاوت قرآن و برخی کتاب‌های مقدماتی ادبیات عرب را فراگرفت. از سال ۱۳۱۵ش، برای یادگیری علوم دینی وارد مدرسهٔ علمیهٔ پدر خود شد. در سال ۱۳۳۰ش، برای ادامهٔ تحصیل به مشهد رفت و در مدرسهٔ عباس‌قلی‌خان ساکن شد و چند سالی به فراگیری علوم دینی و تدریس دروس پایه پرداخت.

در سال ۱۳۳۳ش به نجف رفت و در مدرسهٔ سیدکاظم یزدی ساکن شد و به‌مدت سه سال، سطوح عالی دروس حوزه را فراگرفت. سپس در سال ۱۳۳۶ش به زادگاه خود بازگشت و به تدریس علوم دینی در مدرسهٔ پدر و فعالیت‌های اجتماعی مشغول شد. در سال ۱۳۳۹ش، برای دومین بار عازم نجف شد و به‌مدت ۶ سال نزد سید ابوالقاسم خویی، سید محسن حکیم، سید روح‌الله خمینی و سید محمدباقر صدر به تحصیل پرداخت. در سال ۱۳۴۵ش، با دریافت وکالت از این مراجع، به افغانستان بازگشت و به تأسیس مدارس، مساجد و تکیه‌خانه‌ها و فعالیت‌های تبلیغی و تدریس پرداخت.

با کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش و شعله‌ور شدن قیام‌های محلی علیه حاکمیت کمونیستی، مردم منطقهٔ بلخاب به رهبری سید محمدعلی عالمی در ۲۴ فروردین ۱۳۵۸ش بر ضد حکومت شوریدند. عالمی گروه‌هایی را در مناطق زاری (بلخ)، دره‌صوف (سمنگان)، یکاولنگ (بامیان)، کوهستانات، استراب، آب‌کلان و سانچارک (سرپل) فعال کرد که مورد استقبال مردم قرار گرفتند. از سال ۱۳۵۸ش تا ۱۳۶۲ش، رهبری بسیاری از جنگ‌ها در شمال و مرکز افغانستان بر عهدهٔ عالمی بود و مردم شمال افغانستان (اعم از شیعه و سنی) او را به‌عنوان رهبر قیام می‌شناختند؛ اما با تأسیس احزاب سیاسی و ورود آنها به مناطق مختلف، اختلافاتی پدید آمد و سرانجام عالمی در سال ۱۳۶۳ش از فعالیت‌های سیاسی و نظامی کنار رفت.

در سال ۱۳۷۰ش، با تلاش برای اتحاد احزاب شیعی، حزب وحدت اسلامی افغانستان از دل ۹ حزب قبلی متولد شد. عالمی با حمایت از تأسیس حزب وحدت، به‌عنوان عضو شورای عالی نظارت آن حزب انتخاب شد و چندین سال این مسئولیت را بر عهده داشت. پس از سقوط دولت کمونیستی و ورود مجاهدین به کابل، حزب وحدت گرفتار اختلافات داخلی شد. عالمی به جناح اکبری گرایش یافت، اما با تشدید جنگ‌ها و ظهور طالبان، به شهر قم در ایران مهاجرت کرد.

پس از حملهٔ آمریکا به افغانستان و شکست طالبان، عالمی به شهر سرپل بازگشت. او زیارتگاه یحیی بن زید را در سرپل تجدید بنا و توسعه داد و یک کتابخانه، یک کلینیک و مدرسهٔ علمیهٔ «حضرت رسول اعظم» و «حضرت زینب کبری» را برای مردان و زنان در کنار بارگاه آن امام‌زاده تأسیس کرد. از سال ۱۳۸۵ش، نماز جمعهٔ شیعیان در سرپل به امامت عالمی اقامه شد.

سید محمدعلی عالمی بلخابی در روز جمعه، پنجم شهریور ۱۴۰۰ش در کابل درگذشت و در شهر سرپل، در کنار بارگاه امام‌زاده یحیی بن زید به خاک سپرده شد.

محمدکریم خلیلی

محمدکریم خلیلی در سال ۱۳۲۹ش در قریهٔ برغستان قلعه‌خویش از حصهٔ اول بهسود در ولایت میدان وردک، در خانواده‌ای هزاره و شیعه‌مذهب زاده شد. تحصیلات ابتدایی را به‌روش سنتی در زادگاهش آغاز کرد و سپس برای فراگیری علوم دینی و معارف اسلامی به کابل رفت و در مدارس حوزوی آنجا به تحصیل پرداخت. دورهٔ تحصیل خلیلی در کابل، همزمان با اوج مبارزات جریان‌های سیاسی و فکری بود. مدارس دینی شیعیان آن زمان اغلب زیر نظر عالمان تحصیل‌کرده در نجف اداره می‌شد که حضور فعالی در عرصهٔ اجتماعی و سیاسی داشتند. در این دوره، گروه‌هایی از طلاب افغانستانی در حوزه‌های علمیه قم و مشهد سازمان یافتند که ازجمله آنها سازمان نصر افغانستان بود که در تابستان ۱۳۵۸ش در قم اعلام موجودیت کرد و خلیلی نیز به آن پیوست.

پس‌از کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش در کابل و حمایت شوروی از کودتاگران، خلیلی از کابل خارج شد و با همکارانش در ولسوالی‌های میدان و پروان، با برافراشتن پرچم سازمان نصر، فعالیت نظامی را آغاز کرد. او با همراهی مردم، مناطق بهسود، ترکمن و لولنج را از سلطهٔ کمونیست‌ها آزاد کرد و فعالیت خود را به دیگر ولایت‌ها گسترش داد. خلیلی چند سال در تهران ریاست دفتر سازمان نصر افغانستان را بر عهده داشت و به‌عنوان نمایندهٔ این سازمان در نشست‌ها و کنفرانس‌های بین‌المللی و بین‌الافغانی شرکت کرد. در سال ۱۳۶۶ش که گروه‌های سیاسی شیعه با نام شورای ائتلاف اسلامی افغانستان فعالیت خود را منسجم‌تر کردند، خلیلی به‌عنوان سخنگوی آن انتخاب شد. وی در این دوره، سفرهای متعددی به پیشاور، اسلام‌آباد، تهران و مقر سازمان ملل در نیویورک داشت تا مواضع مجاهدین را هماهنگ کند.

با آغاز فعالیت دولت انتقالی مجاهدین، خلیلی به‌عنوان وزیر امور مالی در دولت برهان‌الدین ربانی منصوب شد. پس از شهادت عبدالعلی مزاری، خلیلی به‌عنوان دبیرکل حزب وحدت اسلامی انتخاب شد. او در این جایگاه به ساماندهی نیروهای نظامی حزب پرداخت و از بامیان، رهبری مقاومت در برابر طالبان را بر عهده داشت و محورهای مقاومت را به مناطق دیگر گسترش داد. او همچنین در هر دو دورهٔ ریاست‌جمهوری حامد کرزی، به‌عنوان معاون دوم رئیس‌جمهور انتخاب شد و در خرداد ۱۳۹۶ش، به‌عنوان رئیس شورای عالی صلح افغانستان منصوب شدگردید.

محمدکریم خلیلی در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰ش، هم‌زمان با سقوط کابل و خروج اشرف غنی، رئیس‌جمهور، به ترکیه مهاجرت کرد. وی حکومت طالبان را بیدادگر و تک‌رو می‌داند و نسبت به تبعیض سازمان‌یافته علیه اقلیت‌های قومی و مذهبی تحت حاکمیت طالبان ابراز نگرانی کرده است.

منابع

• «۹ حزب مشهور افغانستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۶دلو ۱۳۹۵ش.
• «آخرین سفر؛ روایت‌های ناگفته از حادثهٔ شهادت سیدمصطفی کاظمی»، وب‌سایت اسپوتنیک افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فوریه ۲۰۱۸م.
• «آشنایی با حزب وحدت اسلامی افغانستان»، وب‌سایت مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «آیا شورای نظّار یک حزب بود؟» وب‌سایت روزنامهٔ ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۲۰ سرطان ۱۳۹۶ش.
• «آیت‌الله حاج شیخ میرحسین صادقی پروانی»، وب‌سایت مجمع جهانی اهل‌بیت، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۱ش.
• آیتی، عبدالقیوم، «منازعات قومی در افغانستان: از سلطنت ابدالی تا سقوط جمهوریت»، تاریخ اسلام در آینه اندیشه‌ها، سال چهاردهم، شماره ۲۲، ۱۴۰۱ش.
• «اجازه‌نامهٔ تصدی امور حسبیه و شرعیه اجازه‌نامه به آقای عبدالعلی مزاری، در امور حسبیه و شرعیه»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: ۲۸ دی ۱۴۰۱ش.
• «احمدشاه مسعود؛ آغاز مبارزه تا پایان کار شوروی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۰مرداد ۱۳۸۸ش.
• «از سالگرد وفات آیت‌الله بهشتی در کابل گرامی‌داشت به عمل آمد» خبرگزاری ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۵ میزان (مهر) ۱۳۹۱ش.
• «استاد ربانی یکی از شخصیت‌های برجسته و کم‌نظیر در دوران معاصر بود که زندگی خویش را وقف ایجاد صلح و امنیت و بیداری اسلامی نمود»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۰ش.
• «استاد عرفانی از رهبران نسل اول جهاد در گذشت»، وب‌سایت شخصی سید جعفرعادلی حسینی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اکتبر ۲۰۱۳م.
• «استاد قربانعلی عرفانی درگذشت+ زندگینامه»، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۳۰ میزان (مهر) ۱۳۹۴ش.
• «استاد محمدکریم خلیلی معاون دوم ریاست جمهوری اسلامی افغانستان»، شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۹ قوس ۱۳۸۸ش.
• «اشعار در رثای شهید مزاری»، وب‌سایت سروش صبا، تاریخ بازید: ۲۸ دی ۱۴۰۱ش.
• امیری‌فرد، پریسا و محمدی، محفوظ، «بازخوانی تجربه مجاهدین افغان در حکومت کمونیستی و شکل‌گيری بنيادگرایی در افغانستان»، فصلنامه غرب آسیا، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۴ش.
• «اوّلین هشدار خلیلی پس از تسلط طالبان بر افغانستان؛ سکوت ما دائمی نیست»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۱۳ثور ۱۴۰۱ش.
• «بیوگرافی گلبدین حکمتیار»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۸ش.
• «پنجم جوزا سال‌روز ولادت رهبر شهید وحدت ملی عبدالعلی مزاری بر عدالت‌خواهان مبارک»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۴۰۰ش.
• «پیام سرور دانش به مناسبت درگذشت عرفانی»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مهر ۱۳۹۴ش.
• «پیکر صبغت‌الله مجددی به خاک سپرده شد»، خبرگزاری طلوع‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دلو ۱۳۹۷ش.
• «توافقنامهٔ صلح میان حکومت افغانستان و حزب اسلامی امضا شد»، خبرگزاری آریا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۸ مهر ۱۳۹۵ش.
• «حجه‌الاسلام سید حسین حسینی دره صوفی»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۱ش.
• «حزب اسلامی اثرهای علمی و سیاسی حکمتیار را معرفی کرد»، خبرگزاری طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۳۹۵ش.
• «حزب وحدت اسلامی افغانستان: اگر طالبان استبداد را ادامه دهند هزاره‌ها مبارزهٔ مسلحانه را آغاز می‌کنند»، وب‌سایت یورو نیوز، تادریخ درج مطلب: ۲۲/۹/۲۰۲۱م.
• «حزب وحدت اسلامی افغانستان: برخورد خشونت‌آمیز طالبان با غیرنظامیان، کشور را دچار جنگ می‌کند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• حسینی، آسیه و غفرانی، علی، «انقلاب ثور ۱۳۵۷ و شورش‌های مردمی در افغانستان؛ زمینه‌ساز حمله شوروی»، مطالعات تاریخی جنگ، سال هفتم، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۲ش.
• «حیات سیاسی و افکار شهید ربانی در یک نگاه»، پایگاه اطلاع‌رسانی جهاد فرهنگی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۳۹۶ش.
• خراسانی، رضا و فصیحی، ابوالفضل، «اسطوره زعامت و جنگ داخلی در افغانستان»، شماره ۳۵، ۱۴۰۱ش.
• «دوستی حاج قاسم با قهرمان ملی افغانتسان»، وب‌سایت جهان امروز، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۹ش.
• «دولت اسلامی و شیعیان افغانستان» وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۳۹۷ش.
• «رازهای مرگ برهان‌الدین ربانی دفن شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۳۹۵ش.
• «روایت جعفریان از شخصیت برهان‌الدین ربانی»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۰ش.
• «زندگینامه احمد مسعود رهبر جبهه مقاومت ملی»، وب‌سایت پایگاه اینترنتی روشنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مارس ۲۰۲۲م.
• «زندگینامه مرحوم استاد قربانعلی عرفانی»، خبرگزاری شفقتنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اکتوبر ۲۰۱۵م.
• «زندگینامهٔ استاد برهان‌الدین ربانی»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۹ شهریور ۱۳۹۰ش.
• «زندگینامهٔ شهید سید حسین حسینی؛ شهید مهرماه»، وب‌سایت پایگاه فرهنگ ایثار و شهادت، استان قم، تاریخ بارگذاری: ۱۱ مهر ۱۳۹۵ش.
• «زندگی‌نامه آیت‌الله سیدعلی بهشتی ورسی» وب‌سایت دائرةالمعارف سادات افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۲ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «زندگی‌نامهٔ شهید صلح، برهان‌الدین ربانی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۸ میزان/ سنبله ۱۳۹۱ش.
• «زندگی‌نامهٔ کامل احمدشاه مسعود به‌روایت ماهنامهٔ شاهد یاران»، پایگاه اطلاع‌رسانی فرهنگ ایثار و شهادت، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۲ش.
• «زندگی‌نامهٔ حضرت صبغت‌الله مجددی»، خبرگزاری آریا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دلو ۱۳۹۷ش.
• «زندگی‌نامهٔ صبغت‌الله مجددی رئیس‌مجلس سنای افغانستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آذر ۱۳۸۴ش.
• «سید علی بهشتی» وب‌سایت علمی فرهنگی اعتقادی الشیعه، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۱ش.
• «شبکه‌های تلویزیونی افغانستان»، وب‌سایت انجمن فرهنگی تبلور اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ میزان ۱۳۹۸ش.
• «شعرخوانی زیبای فارسی احمدشاه مسعود قهرمان ملی افغانستان»، وب‌سایت راسخون، تاریخ باگزاری: ۴ آذر ۱۳۹۹ش.
• «شهید سید حسین حسینی»، دانشنامهٔ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۱ش.
• «شهید سیدمصطفی کاظمی که بود؟» خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب ۱۵ آبان ۱۳۹۳ش.
• «صبغت‌الله مجددی به‌خاک سپرده شد»، خبرگزاری طلوع‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دلو ۱۳۹۷ش.
• «صبغت‌الله مجددی رئیس‌جمهور پیشین افغانستان درگذشت»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دلو ۱۳۹۷ش.
• «صبغت‌الله مجددی فوت کرد» وب‌سایت شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ سنبلهٔ ۱۳۹۱ش.
• «عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفه‌های اصلی اندیشه‌های شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۳۹۵ش.
• علی‌آبادی، علیرضا، افغانستان، تهران، موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۵ش.
• «غنی: عدالت و مشارکت عادلانه اساس فکری مزاری به‌شمار می‌رود»، خبرگزاری اسپوتنیک، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۹۵ش.
• «فاجعهٔ افشار»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۱م.
• «قربانعلی عرفانی» ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «کریم خلیلی چهارمین رئیس شورای عالی صلح شد»، وب‌سایت ماندگار (روزنامه صبح افغانستان)، تاریخ درج مطلب: ۱۶/۳/۱۳۹۶ش.
• «کریم خلیلی؛ نقش و کارنامه»، وب‌سایت جادهٔ ابریشم، تاریخ درج مطلب: ۲۳ ثور ۱۳۹۶ش.
• «کمیسیون مستقل حل منازعات و ارتباط مردم با دولت ایجاد شد»، خبرگزاری جمهور، تاریخ درج مطلب: ۲۴ ثور ۱۳۹۱ش.
• «گرامیداشت از اولین سالروز درگذشت استاد قربانعلی عرفانی» خبرگزاری خاورمیانه، تاریخ بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱.
• «گرامی‌داشت سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد مزاری و تجلیل از مقام آیت‌الله محقق خراسانی»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۰ش.
• «گلبدین حکمتیار رسماً برای انتخابات ریاست جمهوری ثبت‌نام کرد»، وب‌سایت آریا نیوز.
• «لوح یادبود از احمدشاه مسعود در پاریس نصب شد»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۴۰۰ش.
• «متن سخنان معاون دوم رئیس‌جمهور در سالگرد عرفانی» وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۸ مهر ۱۳۹۵ش.
• «مجددی به‌عنوان رئیس مجلس سنا افغانستان انتخاب شد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آذر ۱۳۸۴ش.
• «مجمع جهانی اهل‌بیت درگذشت آیت‌الله میرحسین صادقی پروانی را به ملت افغانستان تسلیت گفت»، وب‌سایت شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۳۹۵ش.
• «مختصری از زندگینامه شهید سیدمصطفی کاظمی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۳۹۱ش.
• «مختصری از زندگینامهٔ محمدکریم خلیلی»، وبلاگ علی‌حسن سروری، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۸۸ش.
• «مرامنامه و اساسنامهٔ جبههٔ ملی نجات افغانستان»، وب‌سایت دانشگاه مرکزی کابل، تاریخ درج مطلب: ۱۲ میزان ۱۳۶۶ش.
• «مزاری از ولادت تا شهادت/ بررسی زندگی‌نامه شهید وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۹ش.
• «مسعود از ابتدا تا اکنون»، وب‌سایت شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۴۰۲ش.
• «واکنش خلیلی به کابینه طالبان: عمر حکومت فاقد قاعدهٔ وسیع بسیار کوتاه است»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸سنله ۱۴۰۰ش.
• «ویژه‌نامهٔ بیست‌وچهارمین سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، فصل‌نامهٔ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش.
• «هشتمین سالگرد حادثه بغلان؛ شهید کاظمی که بود؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب ۱۵ آبان ۱۳۹۴ش.
• آیتی، عبدالقیوم، «زندگی‌نامهٔ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۰ش.
• آیتی، عبدالقیوم، «سبک رهبری شهید عبدالعلی مزاری»، فصل‌نامهٔ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش،
• احسانی، سید میرزاحسین، «زندگی‌نامه شهید سیدمصطفی کاظمی»، وب‌سایت آریانا، تاریخ درج مطلب: ۵ سرطان ۱۳۸۸ش.
• احمدرشید، طالبان؛ اسلام، نفت و بازی بزرگ جدید، ترجمه اسداللّه شفایی و صادق باقری، تهران، دانش هستی، ۱۳۷۹ش.
• احمدی، عابدین، «نگاهی به مبانی اصولی شهید مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۹ش.
• احمدی، محمد، «قتل‌عام افشار؛ فجیع‌ترین جنایت یک دولت اسلامی»، وب‌سایت جادهٔ ابریشم، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دلو ۱۳۹۹ش.
• احمدی‌نژاد بلخابی، سیدحسن، سیمای بلخاب، قم، مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۹۶ش.
• اسعدی، مرتضی، جهان اسلام، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۹ش.
• اشراق، اصغر، فرازهایی از افکار و اندیشه‌های شهید کاظمی، مشهد، کمیتهٔ فرهنگی اقتدار ملی، ۱۳۹۱ش.
• امیری، اسدالله و دیگران، «نمایهٔ آثار مکتوب در مورد شهید مزاری»، فصل‌نامهٔ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش.
• امیری، جمعه‌خان، «فعالیتهای فرهنگی شهید مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۹ش.
• امینی، کریم، «بررسی ابعاد شخصیت شهید سیدمصطفی کاظمی»، روزنامهٔ ماندگار، تاریخ انتشار: ۱۶ عقرب ۱۳۹۳.
• اندیشمند، محمداکرم، سال‌های تجاوز و مقاومت (۱۳۵۷_ ۱۳۸۱ش)، تهران، نشر پیمان، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
• اندیشمند، محمداکرم، سال‌های تجاوز و مقاومت، قم، مؤسسهٔ فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان، ۱۳۸۷ش.
• بخش فرهنگی جامعهٔ روحانیت، مرجعیت رمز بقاء تشیع: نگاهی به شخصیت علمی و جهادی آیت‌الله محقق کابلی، بی‌جا، جامعهٔ روحانیت، ۱۳۷۴ش.
• بشردوست، ناهید، «از شش کتاب استاد برهان‌الدین ربانی رونمایی گردید»، خبرگزاری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۳۹۷ش.
• بهمنی قاجار، محمدعلی؛ جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، تهران: مؤسسهٔ مطالعات اندیشه‌سازان نور، ۱۳۹۲ش.
• پهلوان، چنگیز، افغانستان: عصر مجاهدین و برآمدن طالبان، تهران، قطره، ۱۳۷۷ش.
• ترور هدفمند سیدمصطفی کاظمی، خبرگزاری راسک، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۴۰۲ش.
• ثاقب، عبدالشهید، «سفر تاریخی قهرمان به اروپا؛ چرا احمدشاه مسعود در اروپا استقبال شد؟»، پایگاه خبری تحلیلی روایت، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین۱۴۰۳ش.
• جمعی از نویسندگان، احزاب سیاسی افغانستان: مرامنامه‌ها و اساسنامه‌ها، کابل، وزارت عدلیهٔ جمهوری اسلامی افغانستان، ۱۳۸۴ش.
• جمعی از نویسندگان، شهید بصیر مالستانی (عالمی نواندیش و مبارز)، قم، انتشارات فراز باهمکاری بنیاد علمی فرهنگی صبا، ۱۳۹۹ش.
• حقجو، میرآقا، افغانستان و مداخلات خارجی، قم، مجلسی، ۱۳۸۰ش.
• خلیلی، محرم‌علی، فصلی از تاریخ هزاره‌ها در افغانستان، اصفهان، آیینهٔ هستی، چاپ دوم، ۱۴۰۲ش.
• دانش، محمدسرور، «شهید مزاری؛ پیوند امروز، دیروز و فردا»، وب‌سایت روزنامهٔ افغانستان ما، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۶ش.
• دولت‌آبادی، بصیراحمد، شناسنامهٔ افغانستان، تهران، عرفان، ۱۳۸۲ش.
• دولت‌آبادی، بصیراحمد، شناسنامهٔ احزاب و جریانات سیاسی افغانستان، قم، احسانی، ۱۳۷۱ش.
• دولت‌آبادی، بصیراحمد، هزاره‌ها از قتل‌عام تا احیای هویت، قم، ابتکار دانش، ۱۳۸۵ش.
• رجبیان، حبیب‌الله، «یادمان گل‌سرخ»، فصل‌نامهٔ عدالت و امید، شماره ۳، اسفند ۱۳۹۷ش.
• رحیمی، مجیب‌الرحمان، احمدشاه مسعود، شهید راه صلح و آزادی، کابل، عازم، ۱۳۹۸ش.
• رهیاب (بلخی)، حسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، قم، صبح امید، ۱۳۹۸ش.
• روآ، الیویه، «نقش گروه‌های نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان»، در مجموعه مقالات دومین سمینار افغانستان، ۱۰–۱۲ مهر ۱۳۶۸ش، تهران، وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، ۱۳۷۰ش.
• روآ، الیویه، «نقش گروه‌های نظامی، مذهبی و سیاسی در افغانستان»، در مجموعه مقالات دومین سمینار افغانستان، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، ۱۳۷۰ش.
• روحی‌صفت، محسن، «نسبت ایران با احمدشاه مسعود»، وب‌سایت آخرین خبر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ شهریور ۱۳۹۹ش.
• سادات، غلامرضا، «نقش سردار قاسم سلیمانی در کمک به جبهه مقاومت به رهبری احمدشاه مسعود»، پایگاه خبری تحلیلی روایت، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۲ش.
• حسینی ترکستانی، سید امیرحسین، ستارگان حرم، بی‌تا.
• سیغانی، احمد، «احمد شاه مسعود، اعتدال در دینداری و باورمندی به ارزش‌های جهانی»، وب‌سایت پایگاه نیوز، تاریخ بارگزاری: ۱۹ شهریور ۱۴۰۳ش.
• شفایی، امان‌الله، جریان‌شناسی تاریخ افغانستان معاصر، کابل، امیری، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
• شفق، محمدابراهیم، «شهید مزاری در نگاه شخصیت‌ها و اندیشمندان»، وب‌سایت سروش صبا، تاریخ بازدید: ۲۸ دی ۱۴۰۱ش.
• صالحی مالستانی، حسین، «بر مدار مرجعیت امام/بررسی زندگی و زمانه وکلای امام خمینی در افغانستان»، پرتال امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۴۰۲ش.
• صالحی مالستانی، حسین، «تبیین وحدت ملی در اندیشه و عمل شهید بابه مزاری»، وب‌سایت سروش صبا، تاریخ بازدید: ۲۸ دی ۱۴۰۱ش.
• صدیقه مسعود، احمدشاه مسعود به روایت صدیقه مسعود، ترجمه افسر افشاری، تهران، مرکز، ۱۳۸۸ش.
• طباطبایی، سیدهادی، «اختلافات میان طرفداران امام خمینی و آیت‌الله خویی» وب‌سایت مباحثات، رسانه فکری تحلیلی حوزه روحانیت، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۳۹۴ش.
• عادلی حسینی، سیدجعفر، «سیدمصطفی کاظمی از تولد تا شهادت» نشریهٔ پامیر، چهارشنبه ۱۳ سنبله ۱۳۸۷ش.
• عادلی حسینی، سیدجعفر، کوثرالنبی، قم، گل‌های بهشت، ۱۳۸۷ش.
• عظیمی، محمدنبی، اردو و سیاست: در سه دههٔ اخیر افغانستان، پیشاور ۱۳۷۸ش.
• عمری، فرید، «عملیات برای ادبیات؛ چرا در انبوه القاب احمدشاه مسعود، چنین عنوانی را به کتاب برگزیدند؟»، وب‌سایت پایگاه نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردبهشت۱۴۰۳ش.
• فایق، غوث‌الدین، رازی را که نمی‌خواستم افشا گردد، پیشاور، فضل، ۱۳۷۹ش.
• فایق، غوث‌الدین، رازی که نمی‌خواستم افشا گردد، پیشاور، بی‌نا، ۱۳۷۹ش.
• فرزان، احمدشاه، غیاثی، توریالی، مردی استوار و امیدوار به‌افق‌های دور، تهران، چاپ مشهد، ۱۳۶۸ش.
• فهیمی، عبدالرحیم، در پگاه بلخاب (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان ۵)، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۵ش.
• فهیمی، عبدالرحیم، برف‌کوچ (مجموعه خاطرات جهاد افغانستان ۱۲)، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۷ش.
• فیاض، محمدحسین، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، فصل‌نامهٔ عدالت و امید، شماره ۶، پاییز ۱۳۹۹ش.
• کاظمی، سید آصف، «نظریهٔ پخش و تأثیر حوزهٔ علمیه قم بر معرفت سیاسی افغانستان»، نشریهٔ جریان‌شناسی دینی معرفتی در عرصهٔ بین‌الملل، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۲ش.
• گروه پژوهشی سینا، افغانستان در سه دههٔ اخیر، قم، مؤسسه فرهنگی ثقلین، ۱۳۷۹ش.
• مبارز، عبدالحمید، حقایق و تحلیل وقایع سیاسی افغانستان، پیشاور، ۱۳۷۸ش.
• مجیدی، هارون، «احمدشاه مسعود: لقب قهرمان ملی، مختص به شهید احمدشاه مسعود است» وب‌سایت روزنامهٔ ماندگار، تاریخ درج مطلب: ۱۲ جدی ۱۳۹۵ش.
• محمودی، محمد، «دورنما و دبیران لویه جرگهٔ پیش رو»، خبرگزاری اطلس، تاریخ درج مطلب: ۹ جوزا ۱۴۰۱ش.
• مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، احیای هویت، قم، سراج، ۱۳۷۵ش.
• مسعود، احمد، «بهترین خاطرهٔ احمد مسعود از پدرش احمدشاه مسعود (حافظ و سعدی‌خوانی)»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش.
• مصباح‌زاده، محمدباقر، شیعیان افغانستان؛ گروه‌ها و گرفتاری‌ها، کابل، بی‌نا، ۱۳۹۲ش.
• منیب، جریانات تاریخی افغانستان، پیشاور، ۱۳۷۹ش؛
• موجانی، سیدعلی و دیگران، فرهنگ شخصیت‌های معاصر افغانستان، تهران، عظام، ۱۳۹۴ش.
• موسوی مشکات، سیدجمال، «آیةالله سیدعلی بهشتی ورسی» وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ جوزا (خرداد) ۱۴۰۱ش.
• موسوی، سیدعسکر، هزاره‌های افغانستان (تاریخ، فرهنگ و سیاست)، ترجمهٔ شفایی، اسدالله، قم: اشک یاس، ۱۳۸۶ش.
• موسوی، سیدعسکر، هزاره‌های افغانستان، ترجمه اسدالله شفایی، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری نقش سیمرغ، ۱۳۷۹ش.
• موسوی، سیدمصطفی، «زندگی‌نامه سید علی بهشتی» وب‌لاگ سادات، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۹۲ش.
• موسوی، میرمحمود، «حکمتیار پدیده‌ای است که از سلفی‌گری و دموکراسی همزمان صحبت می‌کند»، وب‌سایت روزنامهٔ اعتماد، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۳۹۵.
• میلی، ویلیام، افغانستان: طالبان و سیاست‌های جهانی، ترجمه: محقق، عبدالغفار، مشهد، ترانه، ۱۳۷۷ش.
• ناصری داودی، عبدالمجید، «ربانی، برهان‌الدین»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۳ش.
• ناصری داوودی، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۰ش.
• نگاهی به زندگی‌نامهٔ سیدمصطفی کاظمی، طلوع نیوز، تاریخ درج مطلب ۱۵ عقرب (آبان) ۱۳۹۵ش.
• همتی، محسن، «مجددی؛ سیاست‌مرد بسیط و بی‌ادعا»، خبرگزاری افق، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۳۷۹ش.
• همرهان مجمع؛ یادنامهٔ شهدا و مرحومین مجمع جهانی اهل بیت، قم، مجمع جهانی اهل‌بیت، ۱۴۰۱ش.