حقوق جنسی زن در زندگی مشترک

حق جنسی زن؛ بهره‌مندی زن از ارضای میل جنسی.

یکی از حقوق زن در ازدواج، بهره‌مندی از رابطه‌ جنسی است که این رابطه اعم از نگاه کردن، لمس، مقاربت و آمیزش است. برقراری صحیح این رابطه و توجه به مقدمات آن از جمله، نظافت، آراستگی، خوش‌بویی و اموری از این دست، نقش مهمی در سلامت جسمی و روحی زن، پیشگیری از انحرافات احتمالی زن، حفظ و استحکام خانواده و جامعه دارد. از این‌رو در اسلام این حق در رابطه زوجیت به‌رسمیت شناخته شده است.

مفهوم‌شناسی

حق جنسی به‌معنی داشتن یک زندگی جنسی رضایت‌بخش و ایمن است و در‌ صورتی که این حق مورد احترام، حمایت و تامین قرار گیرد، سلامت جنسی، امکان‌پذیر و حفظ می‌شود. بر این اساس یکی از کارکردهای خانواده، ارضای مشروع نیاز جنسی افراد است که این نیاز در مرد و زن وجود دارد و تا حدودی پیوند دائم یا طولانی آن‌دو را سبب می‌شود.

نقش لذت‌های جنسی در سلامت عمومی زن

سلامت جنسی مستلزم اتخاذ رویکردی مثبت و احترام‌آمیز به روابط جنسی و مسائل مرتبط با آن است و هر فردی باید در زندگی جنسی خود، احساس امنیت و رضایت کرده و روابط جنسی عاری از خشونت، تبعیض و یا هیجان‌های منفی مرتبط با آن را تجربه کند.

رابطه جنسی سالم موجب هماهنگی جسم و ذهن شده و باعث کاهش سردردهای میگرنی، علائم پیش از قاعدگی و آرتریت روماتوئید در زنان می‌شود.

تقویت سیستم ایمنی بدن، بهبود خواب، کاهش فشار خون، سلامت قلب، بهبود باروری، بهبود کنترل مثانه، کاهش بی‌اختیاری ادرار، تقویت عضلات لگن، از بین رفتن خشکی واژن، تسکین دردهای قاعدگی و دوره سندرم پیش از قاعدگی، محافظت در برابر ابتلا به اندومتریوز یا رشد بافت خارج از رحم، کاهش استرس، افزایش اعتمادبه‌نفس، ایجاد روابط صمیمانه با همسر، تقویت مغز و افزایش میل جنسی از دیگر فواید داشتن رابطه جنسی منظم برای زنان است.

در مقابل، اختلال در عملکرد جنسی (کاهش مداوم یا عودکننده میل جنسی، کاهش مداوم یا عود کننده برانگیختگی جنسی، مشکل بودن یا ناتوانی در دست‌یابی به ارگاسم و درد هنگام نزدیکی) برای سلامت عمومی شخص، نگرانی جدی محسوب می‌شود.

بخش قابل توجهی از بار بیماری‌ها در زنان و مردان، به ناخوشی‌های ناشی از نقض حقوق باروری و جنسی اختصاص دارد. به‌عنوان مثال نتایج تحقیقات نشان می‌دهد شایع‌ترین مشکل مرتبط با سلامت جنسی زنان، عدم ارگاسم در آنها است. بنابراین سلامت جنسی، پایه‌گذار و شرط لازم برای دست‌یابی به سلامت باروری در افراد است و ارتقای سلامت جنسی، ورای رویکردهای پزشکی مستلزم رسیدگی به حقوق جنسی و کامیابی جنسی است.

حق جنسی زن در رویکردهای فمینیستی

در انگلستان دوره ویکتوریا، لذت جنسی برای زنان اصلا محل بحث نبود و تصور می‌شد فقط مردان از غریزۀ جنسی مهارناپذیر برخوردارند. از دهۀ ۱۹۲۰م، این بحث مطرح شد که رضایت جنسی برای هردو طرف رابطه اهمیت دارد و ازدواج، به‌عنوان نوعی مشارکت جنسی رضایت‌بخش تعریف شد.

امروزه یافته‌های علوم زیستی اگرچه بیانگر تفاوت‌های طبیعی زن و مرد از حیث آستانه تحریک‌پذیری جنسی، فراوانی فعالیت جنسی، میزان بردباری جنسی و سطح لذت جنسی است، اما نقش تشویق، تنبیه، سرزنش و سایر عوامل فرهنگی در تضعیف یا تقویت این اقتضاهای طبیعی نیز مهم قلمداد شده است. فمینیست‌ها معتقدند میل جنسی زنان معمولا یا مسکوت گذاشته شده و یا نابهنجار قلمداد شده و حتی در دوران معاصر که در نتیجه تحقیقات، نیاز جنسی زنان به‌رسمیت شناخته شده، ارضای نیاز جنسی آنها همچنان برحسب معیارهای مردانه تعریف می‌شود.

فمینیست‌های رادیکال، موضوع اصلی فمینیسم را میل جنسی مطرح کرده‌اند و معتقدند از آنجا که در زمینه جنسی، مردان به‌طور طبیعی مهاجم و مسلط و زنان به‌طور طبیعی منفعل و تسلیم‌ هستند، سلطه مرد و تسلیم زن در زمینه‌های دیگر نیز عادی تلقی می‌شود. از این‌رو برابری کامل زن و مرد در امور اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، از طریق رابطه جنسی تساوی‌طلبانه، امکان‌پذیر خواهد شد.

حق جنسی زن در منابع فقهی

بررسی متون فقهی نشان می‌دهد که اسلام نیاز جنسی زن و ارضای آن را در قالب حق جنسی به‌رسمیت شناخته است. ضمن اینکه به رویکرد حقوقی بسنده نکرده و با برخی توصیه‌های استحبابی به شوهران، اهتمام خود به موضوع ارضای جنسی زنان را نشان داده است. در برخی روایات بر وجوب ارضای نیاز جنسی زن توسط شوهر تأکید شده و در روایات دیگر از رسیدگی قضایی به دادخواست زن درباره محرومیت جنسی وی به‌دلیل ناتوانی یا خودداری شوهر صحبت شده که برحسب این روایات، رسیدگی قضایی به دادخواست زن نشانه پذیرش حق جنسی او است. دلایلی که در روایات به آنها استناد شده، اقتضائات گوناگونی دارند. اقتضای برخی آن است که اگر خطر به گناه افتادن زن وجود داشته باشد، شوهر موظف به ارضای نیاز جنسی او است. برخی دیگر معیار وسیع‌تری را برای وجوب ارضای جنسی زن توسط شوهر اثبات می‌کنند و آن این است که زن در اثر خودداری شوهر به ضرر و مشقت بیفتد، هرچند این امر به ارتکاب گناه منجر نشود. از این گسترده‌تر معیاری است که وجوب ارضای جنسی زن توسط شوهر را تمایل زن مطرح می‌کند، حتی اگر خطر به گناه افتادن یا ضرر و مشقت نیز در کار نباشد. با این وجود حداکثر زمان مجاز برای خودداری شوهر از همبستری با همسر، چهار ماه تعیین شده که با توجه به ادله مذکور، به‌نظر می‌رسد این محدوده زمانی برای شرایط خاص مانند سفر، مصیبت و مسائلی از این دست و نه شرایط عادی مطرح شده است. چنانچه برخی از فقها تقلیل فاصله یاد شده را تا جایی که نیاز جنسی زن تأمین شود، لازم دانسته‌اند.

بر اساس قاعده نفی ضرر که بر حرمت ضرر رساندن به فرد مومن تأکید دارد، اگر زن به‌سبب خودداری شوهر از ارضای جنسی و نیز خودداری از طلاق دادن وی به سختی و ناراحتی بیفتد، بر شوهر واجب است یا نیاز جنسی همسرش را برطرف کند و یا وی را طلاق دهد، در غیر این صورت امکان مداخله حکومت برای جلوگیری از اضرار بر زن مطرح می‌شود. به همین نحو از آنجا که بر اساس قاعده نفی حرج، خداوند احکام مشقت‌آمیز برای انسان‌ها وضع نکرده، به حکم قاعده نفی حرج، تحمل وضعیت عدم ارضای جنسی بر زن وجوب شرعی ندارد. بنابراین زن در صورت تضییع حق جنسی، می‌تواند به حاکم اسلامی رجوع کرده تا او شوهر را الزام کند که نیاز جنسی همسرش را برآورده سازد یا او را طلاق دهد.

حق جنسی زن در قوانین

در قانون مدنی، تنها در عیوب موجب فسخ نکاح، به حق جنسی زن توجه شده است. به‌طوری که اگر مرد عیبی داشته باشد که مانع همبستری با زن شود، زن حق فسخ نکاح را دارد، اما اگر شوهر بدون دلیل موجه مانند ترک همبستری با اذن زن یا داشتن عذر موجه برای شوهر به‌عنوان مثال بیماری یا سفر ضروری به تضییع این حق بپردازد، به صرف اثبات حرج، شرایط اعمال ماده ۱۱۳۰ و امکان جدایی برای زن فراهم می‌شود، در حالی که اگر زن پاسخگوی نیاز جنسی شوهر نباشد استحقاق دریافت نفقه را از دست می‌دهد. در این میان بند ۲۹ منشور حقوق و مسئولیت‌های زنان در نظام جمهوری اسلامی ایران (مصوب ۱۳۸۳/۶/۳۱ شورای عالی انقلاب فرهنگی) که به‌عنوان قانون لازم‌الاجرا در کشور مطرح شده به حقوق جنسی زنان پرداخته است، اما منشور از ضمانت اجرا برخوردار نیست و در زمره مواد قانونی قرار نمی‌گیرد. بنابراین قوانین مربوط در وجوه مدنی، حمایتی و کیفری، فاقد سیاست‌ها و تدابیر تقنینی لازم در جهت آسان‌سازی استیفای حقوق جنسی زن است. در حالی که در متون فقهی به قاضی اجازه تعزیر (از طریق ساز‌و‌کارهای کیفری-تعزیری و غیر کیفری) مردی که وظایف زوجیت در مواقعه و حق قسم را انجام نمی‌دهد، داده شده است.

اگرچه ترک نزدیکی با زن توسط شوهر از مواردی است که نشوز شوهر را محقق می‌سازد، اما قانون مدنی در مورد اینکه در این شرایط، زن از چه حقوقی برخوردار است، ساکت است. این در حالی است که به‌رسمیت شناختن حق جنسی از یک سو در سلامت اخلاقی جامعه تأثیر بسزایی دارد و از سوی دیگر مانع اتهاماتی می‌شود که گریبان اسلام را در مورد حقوق زنان گرفته است.

منابع

• آبوت، پاملا و والاس، کلر، جامعه‌شناسی زنان، ترجمه منیژه نجم عراقی، تهران، نی، 1393ش.
• آقایاری هیر، توکل و دیگران، «سلامت جنسی در چنبره‌های اجتماعی و فرهنگی: مطالعه‌ای کیفی در میان زنان متأهل شهر تبریز»، در نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، شماره 32، سال 16، پاییز و زمستان1400ش.
• انصاریان، حسین، نظام خانواده در اسلام، قم، ام‌ابیها، چاپ هفتم، 1377ش.
• بستان(نجفی)، حسین، اسلام و تفاوت‌های جنسیتی در نهادهای اجتماعی، تهران، دفتر امور بانوان وزارت کشور و قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1388ش.
• بستان(نجفی)، حسین، جامعه‌شناسی جنسیت با رویکردی اسلامی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و هاجر، 1394ش.
• تانگ، رزمری، نقد و نظر: درآمدی جامع بر نظریه‌های فمینیستی، ترجمه منیژه نجم عراقی، تهران، نی، چاپ دوم، 1391ش.
• حر‌عاملى، شیخ محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، آل‌البیت، چاپ سوم، 1416ق.
• خامنه‌ای، سیدمحمد، فلسفه زن بودن (مقدمه‌ای بر حقوق زن)، چاپ دوم، تهران، صدرا، 1387ش.
• درونه، طیبه و دیگران، «ارتباط تعیین‌کننده‌های اجتماعی سلامت با عملکرد جنسی زنان مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در سال 1395»، در نشریه سلامت اجتماعی، شماره 2، دوره 6، 1398ش.
• دماری، بهزاد و اکرمی، فروزان، «چالش‌های سلامت جنسی ایران و فرصت‌‌های بهبود آن از دیدگاه سیاستگزاران و صاحبنظران»، در مجله روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران، شماره 2، دوره 27، 1400ش.
• رحیمی سجاسی، مریم و دیگران، «نقدی بر رویکرد اقتصادمحور قوانین خانواده: تبیین خلأهای قانونی حقوق انسانی و عاطفی زن»، در پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده، شماره 14، سال 17، 1398ش.
• شعربافچی‌زاده، مرضیه و دیگران، «تبیین حق جنسی زوجین در بستر متون فقهی و حقوقی»، در نشریه علمی فرهنگی تربیتی زنان و خانواده، شماره 50، سال 14، 1399ش.
• ﻋﺎﺑﺪي، اﺣﻤﺪ و ﻣﻬﺮکش، اﺣﺴﺎن، «ﺣﻖ ﺟنسی در اﺳﻼم و کنواﻧﺴﯿﻮن رﻓﻊ ﺗﺒﻌﯿﺾ ﻋﻠﯿﻪ زﻧﺎن (ﺑﺎ نگاهی ﻧﻘﺎداﻧﻪ ﺑﺮ کنواﻧﺴﯿﻮن(»، در ﺣﻘﻮق اﺳﻼمی، ﺷﻤﺎره 43، ﺳﺎل 11، 1393ش.
• «فواید رابطه جنسی که احتمالا از آن‌ها بی خبرید»، وب‌سایت درمانکده، تاریخ بازدید: 13 آذر 1403ش.
• قانون مدنی.
• قوجائی خامنه، مریم و سالاری‌فر، محمدرضا، «ارائة راه‌حلی برای تبیین حقوق جنسی بانوان بر اساس رویکردهای حقوقی و اخلاقی» در دوفصلنامه علمی فقه و حقوق خانواده، شمارة 79، دورة 28، پاییز و زمستان 1402ش.
• مرعشى نجفى، سيد شهاب‏الدين، منهاج‏المؤمنين، قم، مكتبه آيه‌الله المرعشي النجفي، 1421ق.
• مصباح یزدی، محمدتقی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها: حقوق زن در قرآن، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، چاپ دوم، 1382ش.
• «مفهوم حقوق جنسی و سلامت جنسی»، خبرگزاری سلامت، تاریخ درج مطلب: 2 اسفند 1399ش.
• منشور حقوق و مسؤلیت‌‌های زنان در نظام جمهوری اسلامی ایران، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 13 آذر 1403ش.

ویکی جنسیت

کتاب خانواده و اخلاق جنسی استاد مرتضی مطهری

کتاب خانواده و اخلاق جنسی استاد مرتضی مطهری

حقوق جنسی زن؛ نیازهای جنسی برآمده از غریزهٔ زنانه که باید پاسخ داده شود.
حق جنسی زن به معنای الزام مرد برای تأمین نیازهای جنسی همسر خود در چارچوب ازدواج است. این نیاز، علاوه‌بر بعد زیستی، شامل ابعاد روانی، عاطفی و اجتماعی نیز می‌شود و ارضای صحیح آن نقش مهمی در سلامت فرد و جامعه دارد. اسلام با پرهیز از افراط و تفریط، ارضای نیاز جنسی را حق زن و وظیفه مرد می‌داند و آموزه‌های فقهی و قرآن، این حق را تضمین کرده‌اند. ارضای نیاز جنسی زن نیازمند آمادگی جسمی و روانی، محبت، نوازش و رعایت نظافت و آراستگی است و فرایند رابطه شامل انگیزش، آمیزش، اوج لذت و فرونشینی می‌شود. رعایت این حقوق، نه‌تنها به حفظ عفت و رضایت زن می‌انجامد، بلکه هماهنگی و همبستگی زوجین را در زندگی زناشویی تقویت می‌کند.

مفهوم‌شناسی حقوق جنسی

حق، هرگاه به امور ارزشی و اجتماعی مثل حقوق همسران مربوط شود، مواردی را در بر می‌گیرد که لازم است؛ همسران آن را انجام دهند. واژهٔ جنس، به تفاوت‌های بیولوژیکی اطلاق می‌شود. هرگاه از این واژه معنای خاص آن اراده شود به غریزه جنسی اشاره دارد و حق جنسی زن، مواردی است که مرد باید برای رفع نیازهای جنسی همسرش بر عهده بگیرد.

اهمیت نیاز جنسی زن

نیاز جنسی، از نیازهای زیستی، روانی، عاطفی و اجتماعی آدمی به‌شمار می‌آید و کیفیت ارضای آن، نقش بسیار مهمی در سلامت فرد و جامعه ایفا می‌کند. در صورتی که این نیاز، پاسخ داده نشود، انحرافات جنسی، اختلالات عصبی، روانی و اجتماعی افزایش خواهد یافت.

دیدگاه‌ها دربارهٔ حقوق جنسی زن

گروهی از روان‌کاوان معتقدند بین غریزهٔ جنسی و اموری مانند تلاش آدمی، وظیفه‌شناسی، تحمل سختی‌ها و پذیرش رنج، رابطه وجود دارد و ارضای درست این غریزه موجب کمال انسان می‌شود. دیدگاه‌های متعددی دربارهٔ ارضای نیاز جنسی مطرح شده است؛ دیدگاه افراطی که معتقد است این نیاز بدون هیچ محدودیتی ارضا شود.

دیدگاه تفریطی غریزهٔ جنسی را شیطانی دانسته و معتقد است این میل باید سرکوب شود. اما دیدگاه اسلام، پرهیز از افراط و تفریط در ارضای غریزهٔ جنسی و ارضای آن در چارچوب ازدواج است.

جامعه‌شناسان نیز ازدواج را رفتار به‌هنجار جنسی دانسته و معتقدند ازدواج فقط بین زن و مرد منعقد می‌شود. پیوند ازدواج، حقوق و تکالیفی را برای همسران ایجاد می‌کند که حقوق جنسی جزئی از این حقوق است.

مصادیق حق جنسی زن

ازدواج دانشجویی دانشگاه تهران

جشن ازدواج دانشجویی در دانشگاه تهران، سال ۱۴۰۲ش

یکی از اهداف اصلی و مهم ازدواج، تأمین نیازهای جنسی زن و مرد است. از نظر فیزیولوژی، زن تنها با ارتباط جسمی ارضاء نمی‌شود بلکه به آمادگی‌های جسمی، روحی و روانی نیازمند است. فرایند رابطهٔ جنسی در زنان طی چهار مرحلهٔ انگیزش، آمیزش، اوج لذت جنسی و فرونشینی انجام می‌گیرد.

1. مرحلهٔ انگیزش: در زنان به‌راحتی صورت نمی‌گیرد. لازم است؛ زن آرامش داشته باشد، مورد مودت رفتاری قرار بگیرد، ارتباط عاشقانه و عاطفی را تجربه کرده باشد؛ شریک جنسی او پاکیزه باشد، تا به مرحلهٔ انگیزش برسد. اموری مانند ابراز محبت، نوازش، رعایت نظافت، آراستگی، معطربودن و ملاعبه در روابط جنسی از عمده‌ترین عوامل حفظ عفت و از نیازهای زنان محسوب می‌شود و در روایات اسلامی نیز شوهران به این مسئله، سفارش شده‌اند.
2. در مرحلهٔ آمیزش: نیز لازم است؛ مرد دقت کند که زن برای رسیدن به اوج لذت جنسی به‌عنوان مرحله سوم نیازمند مدت زمان بیشتری است و باید بین زن و مرد هماهنگی ایجاد شود تا زن نیز همچون مرد این مرحله را تجربه کند.
3. مرحله نهایی: در آخرین مرحلهٔ رابطه، چون زن قادر است دوباره به ارگاسم برسد برای همین به نوازش همسر نیاز دارد؛ تا احساس نکند، همسرش به او بی‌توجه است.

علمای مسلمان با استناد به آیات قرآن حق استمتاع را برای زن ثابت کرده‌اند. دیدگاه مشهور فقهی با استناد به آیهٔ ۲۲۶ سورهٔ بقره، حق جنسی زن را هر چهار ماه یک‌بار می‌داند؛ اما به‌دلیل ناسازگاری این امر با نیازهای جنسی زنان، هدف ازدواج و معاشرت به معروف، این فاصله زمانی مورد پذیرش همه فقها نبوده است.

هم‌خوابی و حق قسم هم در آموزه‌های اسلام برای زن در نظر گرفته شده است. بنا بر این حق به دلالت آیات قرآن، بر مرد لازم است؛ از هر چهار شب، دست‌کم یک شب را در کنار همسر دائمی‌اش بگذراند؛ مبنای قرآنی این بحث، دو اصل «معاشرت به معروف» و «یکسانی زوجین در حقوق و تکالیف» است.

منابع

• جان‌بزرگی، مسعود و پناهی، علی‌احمد، روان‌شناسی مرد و زن، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۶ش.
• شیبلی هاید، جانت، روان‌شناسی زنان: سهم زنان در تجربهٔ بشری، ترجمهٔ اکرم خمسه، تهران، ارجمند، ۱۳۸۵ش.
• جوادی آملی، عبدالله، خانواده و حقوق متقابل، قم، اسراء، ۱۳۹۳ش.
• حسینی، داوود، روابط سالم در خانواده، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
• حسینخانی، هادی، هفت روش پیشگیری از انحرافات جنسی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۷ش.
• زیبایی‌نژاد، محمدرضا، تحلیلی بر مهم‌ترین مسائل زن و خانواده در ایران، قم، دفتر تحقیقات و مطالعات زنان، ۱۳۹۳ش.
• شعاع کاظمی، مهرانگیز و همکاران، روان‌شناسی زن و خانواده، تهران، آوای نور، ۱۳۹۷ش
• طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ش.
• فضل‌الله، محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دار الملک، ۱۴۱۹ق.
• فقیهی، علینقی، تربیت جنسی: مبانی، اصول و روش‌ها از منظر قرآن و حدیث، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۷ش.
• قوجایی خامنه، مریم و برخوردار، معصومه، بررسی تطبیقی حقوق جنسی زوجه از دیدگاه علامه طباطبایی و علامه فضل‌الله، مطالعات قرآنی جامعه، ۱۳۹۹ش،
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، مترجم: ابوالقاسم یزدی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۴ش.
• مصباح، محمدتقی، نظریه حقوقی اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
• مطهری، مرتضی، اخلاق جنسی در اسلام و غرب، تهران، محمدی، ۱۳۴۸ش.
• احمدیه، مریم، معاشرت به معروف، مطالعات راهبردی زنان، تابستان، ۱۳۹۰ش.
• نوبهار، رحیم و حسینی، سیده ام‌البنین، حدود روابط جنسی زن و شوهر در چارچوب قاعده معاشرت به معروف، مجله خانواده‌پژوهی، ۱۳۹۷ش.

ویکی زندگی