امنیت اجتماعی

امنیت اجتماعی؛ ایمنی جان، مال، آبرو، هویت، موقعیت و آرامش افراد در برابر تهدیدهای درون‌جامعه‌ای.

امنیت اجتماعی

عنوان اصلی	امنیت اجتماعی
شاخه علمی	جامعه‌شناسی / علوم سیاسی / مطالعات امنیتی
نوع مفهوم	مفهوم اجتماعی - امنیتی
معنای اصطلاحی	وضعیتی از زیست جمعی که در آن افراد جامعه در برابر تعرض به حقوق و دارایی‌های مشروع خود مانند جان، مال، حیثیت، باورها و فرصت‌های اجتماعی از ایمنی عینی و احساس آرامش ذهنی برخوردار باشند
حوزه کاربرد	جامعه‌شناسی، سیاست‌گذاری عمومی، امنیت داخلی، مطالعات توسعه
مرتبط با	امنیت ملی، نظم اجتماعی، سرمایه اجتماعی، اعتماد اجتماعی، عدالت اجتماعی

امنیت اجتماعی، وضعیتی از زیست جمعی است که در آن افراد جامعه در برابر هرگونه تعرض درون‌جامعه‌ای به دارایی‌های مشروع خود، شامل جان، مال، حیثیت، باورها، حریم شخصی و فرصت‌های برابر، از ایمنی عینی و آرامش ذهنی برخوردار هستند. این مفهوم فراتر از نظم اجتماعی، به کیفیت روابط میان‌فردی، میزان اعتماد به نهادهای عمومی، احساس تعلق به هویت جمعی و توانایی مقاومت در برابر فشارهای هنجاری و اقتصادی گسترش یافته است. امنیت اجتماعی زمانی تحقق می‌یابد که هم خطر واقعی آسیب به کمترین میزان رسیده باشد و هم ارزیابی ذهنی افراد از تهدید، جای خود را به اطمینان دهد؛ به‌همین دلیل، تأمین و نگهداری آن بر عهدهٔ دولت، نهادهای مدنی و شهروندان به‌طور همزمان است.

مفهوم‌شناسی

امنیت اجتماعی (به لاتین: Secures، به‌معنای فقدان دلهره) وضعیتی است که در آن اعضای یک جامعه نسبت به حفظ حقوق بنیادین خود نظیر جان، مال، اعتبار، موقعیت و آزادی‌های اجتماعی، در برابر سایر افراد، گروه‌ها یا نهادها احساس ایمنی کنند. این مفهوم، برخلاف امنیت ملی که بر تمامیت ارضی و حاکمیت متمرکز است، ناظر بر تعاملات درون‌جامعه‌ای و روابط شهروندان با یکدیگر و با دولت است.

در برخی مکاتب فکری، امنیت اجتماعی به توانایی یک جامعه در حفظ هویت بنیادین خود در برابر تهدیدهای بیرونی و درونی تعریف می‌شود. مرجع این امنیت، جامعه به‌مثابه مجموعه‌ای از هویت‌های قومی، مذهبی و زبانی است و تهدید علیه آن، هر عاملی است که بقا یا انسجام این هویت‌ها را به خطر اندازد.

قرآن نیز در آیاتی به مؤلفه‌های امنیت اجتماعی اشاره کرده است؛ بر اساس تفاسیر معاصر از جمله المیزان و نمونه، این مؤلفه‌ها عبارتند از اولویت امنیت نسبت به نیازهای مادی، امنیت به‌مثابه نعمت بنیادین پیش از روزی، شاخص بودن امنیت در کنار اطمینان و رزق برای جامعه مطلوب، گسترهٔ امنیت در سفر و حضر و ضمانت اجرای کیفری برای مخلان امنیت عمومی.

اهمیت امنیت اجتماعی

• پیش‌شرط توسعهٔ پایدار، عدالت و آزادی است.
• نخستین وظیفهٔ دولت‌ها و شاخص مشروعیت سیاسی.
• مؤلفهٔ اساسی سلامت اجتماعی (کاهش جرم، ترس و افزایش آرامش عمومی).

مراتب امنیت اجتماعی

سطح امنیت	رویکرد / زمان اقدام	تمرکز و اقدامات اصلی	نهادهای مسئول اصلی
منفعل (واکنشی)	پس از وقوع ناامنی و جرم	کشف جرم، دستگیری مجرمان و اعمال مجازات	دستگاه‌های انتظامی و قوه قضائیه
پیشگیرانه (فعال)	پیش از بروز ناامنی	جلوگیری از وقوع جرم، گشت‌زنی، نظارت و ایجاد بازدارندگی	دستگاه‌های انتظامی و قوه قضائیه
فرافعال (ایجابی)	رویکرد ساختاری و مستمر	ارتقای کیفیت زندگی، رفع ریشه‌های جرم، سیاست‌گذاری اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی	نهادهای سیاست‌گذار، دولت و دستگاه‌های برنامه‌ریز.

ابعاد و مصادیق امنیت اجتماعی

امنیت اجتماعی دارای دو بُعد عینی و ذهنی است. برای بعد عینی امنیت اجتماعی شاخص‌های قابل اندازه‌گیری مانند نرخ جرم، آمار بزهکاری و میزان خشونت ذکر شده است. بعد ذهنی به معنای ارزیابی افراد از ایمنی محیط زندگی‌شان ازجمله فضاهای عمومی و روابط اجتماعیاست. امنیت اجتماعی زمانی به‌صورت کامل برقرار است که هم خطر عینی آسیب به حداقل رسیده باشد و هم احساس ذهنی تهدید جای خود را به آرامش دهد. پژوهشگران این مصادیق مختلف امنیت اجتماعی را توصیف کرده‌اند:

گستره	تعریف مفهومی	مصادیق کلان
جانی	ایمنی جان افراد در برابر تعرض فیزیکی، خشونت و صدمات بدنی	احساس امنیت در ترددهای شبانه، استفاده از فضاهای عمومی، مواجهه بدون ترس با افراد ناشناس
مالی	حفظ اموال، دارایی‌ها و منابع اقتصادی افراد از دستبرد، سرقت و تعدی	امنیت مسکن، امنیت خودرو، امنیت معاملات مالی و همراه داشتن وجه نقد
شغلی	امنیت و آرامش افراد در محیط کار و نسبت به آیندهٔ شغلی	ثبات شغلی، فرصت‌های برابر ارتقا، نبود تبعیض، آرامش خاطر در محیط کار
هویتی و اعتقادی	مصونیت و احترام به باورها، مناسک دینی و هویت فردی	آزادی برگزاری مراسم مذهبی، رعایت هنجارهای اعتقادی، پرهیز از توهین به مقدسات
قضایی و حقوقی	دسترسی عادلانه به عدالت، عملکرد پلیس و دستگاه قضایی	حضور به‌موقع پلیس، قاطعیت در برخورد با مجرمان، مبارزه با جرایم سازمان‌یافته
اخلاقی و رفتاری	حاکمیت ارزش‌ها و هنجارهای اخلاقی در تعاملات اجتماعی و روزمره	کاهش رشوه و پارتی‌بازی، صداقت و احترام متقابل، پایبندی به عهد و پرهیز از غیبت و تجسس
جمعی و عاطفی	احساس تعلق، اعتماد و همبستگی میان افراد جامعه و حمایت‌های متقابل اجتماعی	امنیت در تعاملات با گروه‌های دیگر (از جمله مهاجران)، مشارکت اجتماعی، همدردی جمعی
نوامیس	آسایش بصری و محیطی ویژهٔ زنان و مصونیت آنها از رفتارهای نامناسب	رضایت زنان از نحوهٔ برخورد دیگران، ایمنی در فضاهای عمومی از منظر زنان
فکری و روانی	نداشتن دغدغه و نگرانی در مورد مسائل زندگی و احساس آرامش نسبی دربارهٔ آینده	آرامش روحی و فکری در امور روزمره، اعتماد و اطمینان به آینده
فرهنگی	امکان مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی، هنری و ادبی و تقویت فرهنگ عمومی	حضور در تشکل‌های فرهنگی و مذهبی، دسترسی به منابع فرهنگی

عوامل مؤثر بر امنیت اجتماعی

مجموعه‌ای از متغیرهای اقتصادی، سیاسی، نهادی، اجتماعی، فرهنگی، جمعیتی و فناورانه است که از بیرون بر میزان و کیفیت امنیت اجتماعی در سطح تعاملات روزمره و احساس امنیت فردی اثر می‌گذارند:

عوامل اقتصادی

1. اشتغال پایدار و درآمد کافی: کاهش فقر و ناامنی معیشتی، کاهش انگیزه‌های ارتکاب جرم‌های خرد و رفتارهای فرصت‌طلبانه.
2. توزیع عادلانهٔ درآمد و ثروت: کاهش احساس محرومیت نسبی و تنش‌های طبقاتی، افزایش اعتماد نهادی و میان‌فردی.
3. حمایت از کسب‌وکارهای خرد و مشاغل غیررسمی: کاهش وابستگی به فعالیت‌های غیرقانونی و حاشیه‌نشینی اقتصادی.

عوامل سیاسی و نهادی

1. حاکمیت قانون و دسترسی برابر به عدالت: افزایش پیش‌بینی‌پذیری رفتار نهادها، کاهش احساس بی‌حمایتی و تضییع حقوق.
2. ثبات سیاسی و امنیت قضایی: کاهش ترس از پیگردهای خودسرانه، افزایش احساس امنیت در کنشگری اجتماعی قانونمند.
3. کارآمدی نهادهای انتظامی و قضایی: کاهش زمان پاسخ‌گویی به جرائم، افزایش هزینهٔ ارتکاب جرم، تقویت اثر بازدارندگی.

عوامل اجتماعی و سرمایه‌ای

1. اعتماد متقابل میان مردم و حاکمیت: تسهیل همکاری‌های جمعی، کاهش هزینه‌های نظارت رسمی، افزایش تاب‌آوری جامعه در بحران‌ها.
2. مشارکت شهروندی در نظارت عمومی: پوشش خلأهای نظارتی نهادهای رسمی، کاهش فرصت‌های ارتکاب جرم از طریق حضور فعال شهروندان در فضاهای عمومی؛ همانند تجربهٔ همیاری مردمی در رویدادهایی مانند جنگ رمضان.
3. انسجام محله‌ای و هویت مکانی: افزایش مسئولیت‌پذیری نسبت به محیط سکونت، کاهش جرم در فضاهای مشترک از طریق نظارت طبیعی همسایگان.

عوامل فرهنگی و هنجاری

1. نهادینه شدن هنجارهای همکاری (وفای به عهد، صداقت، پرهیز از غیبت و تجسس): کاهش اصطکاک‌های روزمره در تعاملات بین‌فردی، افزایش پیش‌بینی‌پذیری رفتار دیگران و کاهش تنش‌های روانی.
2. وجود نهادهای داوطلب حمایتی (انفاق، قرض‌الحسنه، گروه‌های جهادی و خیریه): کاهش شوک‌های معیشتی ناگهانی برای اقشار آسیب‌پذیر، جلوگیری از گسست‌های امنیتی و رفتارهای انحرافی ناشی از فقر.
3. سازوکارهای نظارت خودجوش اجتماعی (از جمله امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر در صورت برخورداری از چارچوب نهادی و پرهیز از خشونت): کاهش تخلفات روزمره و رفتارهای نابهنجار در فضاهای عمومی از طریق یادآوری هنجارها، بدون نیاز به حضور نهادهای رسمی.
4. فرهنگ صلح‌محوری و اصلاح ذات‌البین: کاهش خشونت‌های پراکنده و حل منازعات محله‌ای پیش از تشدید، کاهش بار مراجعه به نهادهای قضایی.

عوامل جمعیتی، فضایی و فناورانه

1. توزیع متوازن جمعیت: کاهش تمرکز فقر و آنومی در مناطق حاشیه‌ای کلان‌شهرها، افزایش نظارت طبیعی و شبکه‌های همیاری سنتی در سکونتگاه‌های کوچک‌مقیاس.
2. گسترش شبکه‌های اجتماعی آنلاین: کاهش محدودیت‌های جغرافیایی برای ارتباطات جمعی، تسهیل همبستگی فراملی و مبادله تجربیات ایمنی، اما همزمان افزایش امکان شایعه، التهاب و هراس جمعی در نبود زیرساخت‌های اعتمادساز.
3. وجود زیرساخت‌های فنی و قانونی تنظیم‌گر در فضای مجازی: شفافیت قوانین و فرآیندهای نظارت، می‌تواند فضای مجازی را به بستری برای افزایش اعتماد ارتباطی و کاهش هراس از ناامنی دیجیتال تبدیل کند.

تهدیدهای امنیت اجتماعی

مجموعه‌ای از عواملی چندبعدی و انباشتی، بقا، هویت و ثبات گروه‌های اجتماعی یا کل جامعه را با چالش مواجه می‌سازد.

تهدیدهای ساختاری و نهادی

1. ناکارآمدی نهادهای اجرایی و قضایی: تضعیف حاکمیت قانون، کاهش اعتماد عمومی، افزایش احساس بی‌حمایتی و گسترش فضای بزهکاری.
2. فساد و تبعیض سیستماتیک: گسست میان مردم و حاکمیت، کاهش مشروعیت نظام سیاسی، افزایش رفتارهای فرصت‌طلبانه.
3. فقر گسترده و بیکاری ساختاری: کاهش تعهدات جمعی، افزایش اعتراضات، رشد جرائم خرد و سازمان‌یافته.
4. ضعف در تأمین اجتماعی: کاهش تاب‌آوری جامعه در بحران‌ها، افزایش حاشیه‌نشینی و رفتارهای انحرافی.

تهدیدهای اجتماعی و هویتی

1. فرسایش اعتماد اجتماعی: افزایش فردگرایی، کاهش همکاری جمعی، رشد تضادهای اجتماعی.
2. بحران هویت به‌ویژه در نسل جوان: تضعیف احساس تعلق به جامعه، افزایش آسیب‌پذیری در برابر هویت‌های جایگزین.
3. گسترش جرائم خشونت‌آمیز و سازمان‌یافته: کاهش آرامش روانی در فضاهای عمومی، محدودیت ترددهای شبانه، افزایش احساس ناامنی عینی.
4. حاشیه‌نشینی و سکونتگاه‌های غیررسمی: تمرکز فقر و آنومی، تبدیل این مناطق به کانون بزهکاری و تسری ناامنی به سایر بخش‌های شهر.

تهدیدهای فراملی

1. بحران‌های زیست‌محیطی: مهاجرت‌های اجباری، تخلیه مناطق مرزی، تراکم جمعیت، تنش بر سر منابع محدود.
2. بیماری‌های همه‌گیر: تهدید جانی همزمان با بحران اقتصادی، کاهش دسترسی به خدمات بهداشتی، تضعیف امنیت روانی و شغلی.
3. تهدیدهای سایبری و شبکه‌های اجتماعی: ترویج هویت‌های جعلی، تضعیف هویت ملی، گسست خانواده، تحریک گسل‌های قومی و مذهبی.

منابع

• قرآن کریم.
• «اراذل و اوباش؛ از تهدید امنیت اجتماعی تا همپوشانی با جرایم سازمان‌یافته»، خبرگزاری اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• اسمعیلی حسین‌آبادی، مهدی و دیگران، «تأثیر ایمان در تحقق امنیت اجتماعی از منظر قرآن کریم و روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام»، مطالعات قرآن و حدیث، دورهٔ ۱۸، شمارهٔ ۲، پیاپی ۳۶، ۱۴۰۴ش.
• «الگوی ایرانی، امنیت اجتماعی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «امنیت اجتماعی چیست؟»، وب‌سایت دژبان، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۲ش.
• بوزان، باری، مردم، دولت‌ها و هراس، تهران، پژوهشکدهٔ مطالعات راهبردی، ۱۳۷۸ش.
• پورسعید، فرزاد، گوناگونی و انسجام ملی در جامعهٔ ایرانی، فصلنامهٔ مطالعات راهبردی، سال ۱۰، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۶ش.
• «جابه‌جایی جمعیت و تهدیدهای امنیتی»، خبرگزاری تجارت فردا، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۶ش.
• «جنگ رمضان پیروزی همه‌جانبهٔ ملت ایران بود/ احیای روستا، راه نجات اقتصاد و هویت ملی کشور است/ بانک‌ها، شریک احیای اقتصاد روستایی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۴۰۵ش.
• رفیعیان، مجتبی و دیگران، «ارزیابی و تحلیل شاخص‌های امنیت اجتماعی استان‌های کشور»، برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۴۴، ۱۴۰۰ش.
• ره پیک، حسن، تقریرات درس حقوق امنیت ملی، دانشگاه عالی دفاع ملی، ۱۳۸۶ش.
• شایگان، فریبا، «تهدیدهای امنیت اجتماعی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، دانشگاه تهران، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۲، پیاپی۵، ۱۳۹۲ش.
• صالحی امیری، سیدرضا، امنیت اجتماعی، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک، ۱۳۹۱ش.
• عبدی، مهدی و دیگران، «شناسایی ابعاد و شاخص‌های امنیت اجتماعی»، سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دورهٔ ۷، ۱۴۰۲ش.
• عدل، محسن، «نقش زنان و امنیت اجتماعی»، دانشگاه علوم انتظامی، همایش پلیس زن و امنیت عمومی، ۱۳۸۶ش.
• کاروثر، سوزان، رسانه‌ها و فناوری اطلاعات، مجموعهٔ مقالات مسائل سیاست جهان، ویراسته، ۱۳۸۱ش.
• کوشا، سهیلا و دیگران، «تعهدات دولت‌ها و حق بر سلامت و امنیت اجتماعی از منظر حقوق بین‌الملل با تأکید بر ویروس کووید ۱۹»، فصلنامهٔ مطالعات امنیت اجتماعی، سال ۱۲، شمارهٔ ۱، پیاپی ۶۵، ۱۴۰۰ش.
• «قرآن کریم و امنیت اجتماعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آذر ۱۳۹۸ش.
• «مأموریت‌های ویژهٔ اجتماعی برای کمک به آسیب‌دیدگان جنگ رمضان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
• ماندل، رابرت، چهرهٔ متغیر امنیت ملی، تهران، پژوهشکدهٔ مطالعات راهبردی، ۱۳۷۹ش.
• ندری، غلامرضا و بخشایش، احمد، «بررسی تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر امنیت اجتماعی ج. ۱. ایران با رویکرد سیاستگذاری»، پژوهش‌های امنیتی حفاظتی، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۲۵، ۱۳۹۷ش.
• «نگاهی به امنیت اجتماعی قبل و بعد از انقلاب اسلامی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۰ش.
• «نگاهی نو به مقولهٔ امنیت در جمهوری اسلامی ایرانی (۱)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۳۸۸ش.
• «واکسیناسیون، حرکت در جهت ایجاد حس امنیت اجتماعی است»، پایگاه خبری دانشگاه شهید بهشتی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۴۰۰ش.
• هادی‌پور، سکینه و زیوری، شهرزاد، «تأملی بر حاشیه‌نشینی و اثرگذاری آن بر امنیت اجتماعی (با تأکید بر شهر همدان)»، دانش انتظامی همدان، سال ۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۳ش.