تکریم سالمند بهمعنای گذران وقت باکیفیت با او و نیز توجه و احترام به وی است. اختصاص دادن وقت و توجه کافی به سالمندان از طرف خانواده و جامعه، تأثیراتی شگرف بر سلامتی آنها داشته و بهرهگیری از آنها بهمثابه ذخایر فرهنگ و تجربه، به نفع تمامی اعضای خانواده و جامعه است.
سالمند در جهان امروزی به فردی اطلاق میشود که بیش از ۶۰ سال سن داشته و بهدلیل پیامدها و عوارض ناشی از کهولت سن، نیاز به مراقبت و توانبخشی دارد. در اصطلاح فقهی نیز سالمند به فردی گفته میشود که بهدلیل بالا رفتن سن، توانایی نگهداری و خدمت به خود را ندارد.[۱]
موقعیت سالمندان و تحول اجتماعی
کارشناسان، بر این باورند که در جوامع سنتی، اهمیت سالمندان بهمثابه ذخایر فرهنگ، دانش، تجربه و عقل، همواره مورد توجه بوده و امور جتماعی توسط شورایی از بزرگان و ریشسفیدان، مدیریت و کنترل میشد. افراد سالمند، به امور درون خانواده نیز مسلط بودند. همچنین، سالمندان گنجینهٔ ارزشمندی از دانش و تجربه بهشمار میآمدند. به موازات تحولات اجتماعی و دگرگونیهای فرهنگی، جایگاه سالمندان در جوامع معاصر دستخوش تغییراتی چشمگیر شد.
کاهش اقتدار و ارزش سالمندان در خانواده و نیز جامعه، منجر به کمشدن اثر آنها در فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی شده و آنها را به انواع مشکلات جسمی، روانی، فقر عاطفی و ارتباطی دچار کرده است. در جوامع دگرگونشدهٔ امروزی، انباشتگی تجربه و دانش افراد سالمند، دیگر ارزشمند و مهم تلقی نمیشود و سالمندان موقعیت اجتماعی نازل و متزلزلی دارند.[۲]
نوع نگاه به دورهٔ سالمندی در زندگی انسانها، متأثر از فرهنگ جوامع است. نوع نگاه به سالمندان در جامعهٔ ایرانی، از فرهنگ کهن ایرانی و اسلامی سرچشمه میگیرد که احترام به ریشسفیدان و بزرگان را سفارش میکند.[۳] ایرانیان در عهد باستان، برای بزرگداشت جایگاه و ارزش سالخوردگان روز مشخصی را تعیین کرده بودند. این روز مصادف با ۲۵ام شهریور بهنام «اشیش وانگ»[۴] معروف بوده است.[۵]
بسیاری از کارشناسان غیرایرانی بر این باورند که فرهنگ ایرانیِ تکریم سالمندان میبایست به سیاست، طرح و برنامه تبدیل شده و بهعنوان الگویی در منطقه و جهان مورد استفاده قرار گیرد.[۶] این فرهنگ غنی، در ادبیات نیز اثرگذار بوده و در ضربالمثلهای بسیاری به آن اشاره شده است: «تدبیر از پیر، جنگ از جوان»، «ز سودای بزرگان هیچکس نقصان نمیبیند» و «سخن بزرگان شنیدن، ادب است».[۷]
تکریم سالمند در آموزههای دینی
کارشناسان، تکریم سالمندان در آموزههای دینی را از دو جهت بررسی میکنند: منظر عام تکریم به انسان و منظر خاص تکریم به انسانِ سالمند.
رعایت کرامت انسانی و احترام بهعموم انسانها مبنای تکریم سالمندان بهصورت عمومی است.[۸] در عین حال از مهمترین آموزههای قرآن کریم، تکریم و احترام ویژه نسبت به والدین و سالمندان است. افراد سالمند، چه در خانه و بهعنوان بزرگتر خانواده و چه در جامعه، باید محترم شمرده شوند. از جمله مواردی که در آیات قرآن نسبت به تکریم سالمندان تأکید شده، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
در برخی آیات قرآنی، نیکی به پدر و مادر، در کنار اصل توحید قرار گرفته است؛
اطلاق واژهٔ «احسان» به والدین بهخصوص در سنین پیری بالاتر از انفاق بوده و شامل محبت، ادب، آموزش، مشورت، اطاعت، تشکر و مراقبت از آنها میشود؛
سفارش به تکریم سالمندان بهویژه والدین، بهصورت بدون واسطه؛
نداشتن هیچگونه حدومرز برای احسان به والدین و تکریم سالمندان؛
مطلق بودن واژهٔ والدین در قرآن و شامل شدن تمامی والدین اعم از مسلمان و کافر.
مفسران با بررسی آیات قرآن دریافتهاند که خداوند تأکید کرده تا فرزندان، در دوران پیری که افراد به بیشترین توجه، حمایت و محبت نیاز دارند، باید سالمندان را نزد خود نگه داشته و آنها را تا حد امکان از خود دور نکنند. همچنین، قرآن به انسانها تأکید میکند که فرزندان، کمترین سخن اهانتآمیزی به والدین نگفته و بلکه با گفتاری کریمانه با آنها سخن بگویند.[۹]
در احادیث و روایات بسیاری به تکریم بزرگترها بهخصوص سالمندان اشاره شده است؛ برای مثال، در روایتی از پیامبر خدا آمده که هرگاه کوچکترهای خانواده به بزرگترها احترام کنند، خداوند به آن خانواده نظر خیر میکند.[۱۰]امام علی نیز بزرگداشت سالمندان را زمینهساز احترام به خود دانسته و سفارش کرده تا به بزرگترهای خود احترام کنید تا افراد کوچکتر شما را محترم شمارند.[۱۱]
شیوههای تکریم سالمند
از جمله راههای تکریم سالمند میتوان به دو گروه شیوههای عمومی و رسمی (دولتی) اشاره کرد:
بهرهمندی از تجارب سالمندان و نگاه به آنها بهعنوان سرمایههای ارزشمند و گرانقیمت؛ همانطور که در شعری از محمد بلخی آمده است: (آنچه بیند آن جوان در آینه *** پیر اندر خشت میبیند همه)[۱۲]
گذراندن وقت با سالمندان: کارشناسان معتقدند که بیشتر سالمندان به دلایلی همچون «بازنشستگی»، «عدم ارتباطات اجتماعی»، «عدم حضور در محیط کاری» و «از دست دادن همسر و نزدیکان» احساس تنهایی میکنند و گذران وقت با آنها، این احساس را رفع میکند.
برخورد مؤدبانه با سالمندان: مانند گوش دادن به حرفهای آنها، نپریدن میان سخن آنها، خطاب نکردن سالمندان با نام کوچک، برخاستن از جای خود بهاحترام سالمندان و راه نرفتن جلوتر از سالمندان؛
سخن گفتن دربارهٔ گذشته با سالمندان: کارشناسان معتقدند که صحبت دربارهٔ گذشته میتواند نسلهای مختلف یک خانواده را بههم نزدیک کرده و روابط بیننسلی را تقویت کند. همچنین، کودکانی که دربارهٔ تاریخچهٔ خانوادگی خود اطلاعات دارند، در برابر هیجانات منعطفتر بوده و در مقابله با چالشهای زندگی، روشی مؤثرتر را انتخاب میکنند.
تماس با سالمندان: سر زدن به آنها و تماس گرفتن با سالمندان؛
برآورده کردن نیازهای سالمندان پیش از به زبان آوردن توسط خود آنها؛مراقبت از سالمندان در منزلمراقبت از سالمندان در منزل
سر زدن به مراکز سالمندان، نگاه به جایگاه سالمندان در کانون گرم خانواده نه سرای سالمندان؛
داوطلب شدن برای خدمت کردن در مراکز نگهداری سالمندان.[۱۴]
شیوههای رسمی یا دولتی
بها دادن به سالمندان با اجرای برنامههای حمایتی در زمینههای مختلف اقتصادی، اجتماعی، روانی، بهداشتی و پزشکی؛
حمایت از سالمندان در راستای استقلال مالی بهمنظور عدم احساس سربار بودن در زندگی؛ ایجاد مشاغل سبک و مناسب با تواناییهای جسمی و روحی سالمندان بهمنظور تقویت اعتماد به نفس، بازیابی استعدادها و بهبود اوضاع مالی؛
نیکی کردن به سالمندان و مراقبت از آنها بهمنظور ایجاد جامعهای شاد و صمیمی؛[۱۵]
ارائهٔ تعریفی نوین از ارزش نقش و منزلت سالمندان در جامعه بهمنظور ارتقای جایگاه اجتماعی شایسته برای آنها در خانواده و جامعه؛
تغییر نگرشهای منفی موجود در رابطه با سالمندان از طریق تضعیف عقاید قالبی و کلیشهای رایج دربارهٔ سالمندان؛
بازتوزیع عادلانهٔ منابع ارزشمند جامعه بهخصوص قدرت و اعتبار در بین جوانان و سالمندان؛کمک به یک سالمند جهت سوارشدن به اتوبوسکمک به یک سالمند جهت سوارشدن به اتوبوس
آموزش به جوانان برای درک فرایند پیری و شناخت ویژگیهای روحی سالمندان؛
آموزش نحوهٔ برخورد با سالمندان در خانواده و جامعه؛
فراهم کردن شرایط حضور سالمندان در مراکز و مکانهای آموزشی، فرهنگی و تفریحی برای ایجاد و تقویت ارتباط میاننسلی؛
فراهم کردن شرایط فیزیکی و فرهنگی مناسب برای نگهداری از سالمندان در اطراف خانوادهها.[۱۶]
در ایران، از هفتم تا سیزدهم مهر را هفتهٔ تکریم و بزرگداشت سالمندان نامگذاری کردهاند. این هفته، هر سال با شعاری خاص و روزشماری متناسب، برگزار میشود؛ برای مثال، شعار ملی روز سالمند در سال ۱۴۰۱ش «تابآوری و مشارکت زنان سالمند» بود. در این هفته، روز اول را «روز رسانه، آگاهیبخشی و فرهنگسازی»، روز دوم را «روز آموزش و توانمندسازی»، روز سوم را «روز خانواده و جامعهٔ دوستدار سالمند»، روز چهارم که همزمان با روز جهانی سالمند بود «روز تابآوری و مشارکت زنان سالمند»، روز پنجم را «روز مراقبت و سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی»، روز ششم را «روز حمایتهای اجتماعی، رفاهی و اقتصادی» و روز هفتم را «روز قانونگذاری، سیاستگذاری و راهبری امور سالمندان» نامگذاری کردند.[۱۷]
طرح تکریم سالمندان
در ایران، در سالهای اخیر و در چارچوب طرح تکریم سالمندان، کارتهایی با عنوان منزلت سالمندان در اختیار آنها قرار میگیرد که با استفاده از آن میتوانند خدمات رفاهی، حمایتی و ورزشی را بهصورت رایگان یا نیمبها دریافت کنند. همچنین، سالمندان با ارائهٔ این کارتها میتوانند از خدمات گردشگری، بهداشت جسم و روان، تفریحی، خدمات رایگان مترو، خدمات فرهنگی و آموزشی نیز بهصورت رایگان استفاده کنند. در این طرح، ادارات کل ورزش و جوانان، فرهنگ و ارشاد اسلامی، میراث فرهنگی و گردشگری، بهزیستی، حوزهٔ هنری، دانشگاههای علوم پزشکی و شهرداریها مشارکت دارند.[۱۸]
کارشناسان معتقدند که کودکان، تکریم سالمندان را از والدین خود میآموزند. بههمین دلیل، کارشناسان، والدین را به حفظ احترام نسبت به کودکان و آموزش آن به فرزندان سفارش میکنند؛ برای مثال، آنها بر این باورند که برخی رفتارها بهشرح زیر میتواند کودکان را در درک رفتار محترمانه یاری کند:
امروزه، با پیشرفت روزافزون جوامع، خانوادههای گسترده به خانوادههای کوچک و هستهای تبدیل شده و در این نوع از خانوادهها، بزرگ شدن فرزندان و مستقل شدن آنها، منجر به تنهایی بیشتر والدین میشود. روابط گرم خانوادگی که در گذشته اساس مناسبات خانوادگی بهشمار میرفتند، امروزه، بهدلایلی مانند پیچیدگی مناسبات کاری و اجتماعی و دغدغههای روزمرهٔ زندگی، سرد شدهاند.
در این میان، سالمندانی که بهدلیل وضعیت سنی و فراغت بیشتر، به توجه و محبت بیشتری نیاز دارند، احساس تنهایی بیشتری را تجربه میکنند. این انتظارات، در میان برخی از سالمندان تا حدی پیش میرود که منجر به بروز رفتارهای کودکانه و بهانهگیریهای بیدلیل از سمت سالمندان میشود. این در حالی است که سالمندان در سنین سالمندی نیاز دارند تا در کانون توجه بوده، در زندگی سهم داشته، در تصمیمگیریها شرکت کرده، جوانان را پند داده و تجارب خود را به آنها انتقال دهند.[۲۰]
آسیبشناسی عدم تکریم سالمندان
در صورت عدم تکریم سالمندان توسط افراد جوان، رشتههای عاطفی پیوندهای انسانی از هم گسسته و جوانان، علاوه بر محروم ماندن از رأفت، عاطفه و تجربهٔ سالمندان، نشانههای بیتوجهی خود نسبت به ارزشها را تثبیت میکنند.[۲۱] از دیگر آسیبهای بیتوجهی به سالمندان میتوان به وظایف و هزینههای سنگین دولتها در مراقبت از سالمندان که در گذشته از جمله وظایف خانوادهها محسوب میشده، خارج بودن گروه سالمند از عرصهٔ تولید و تعداد روزافزون آنها اشاره کرد.[۲۲]
