آیین نخلگردانی؛ مراسم نمادین سوگواری در روز عاشورا به مناسبت شهادت امام حسین.
| =مراسم نخل برداری مراسم نخلبرداری ظهر روز عاشورا در حسینه شاهولی تفت | |
پادکست مقاله | 🡇
|
آیین نخلگردانی، مراسم آیینی ویژه روز عاشورا در برخی مناطق ایران است که نماد سوگواری برای امام حسین است. در این مراسم، نخلهای چوبی سیاهپوش و آذینبسته با مشارکت جوانان و همراه با سینهزنی، زنجیرزنی، نوحهسرایی و قربانی، در محلهها و اماکن مذهبی به گردش در میآیند. قدمت این آیین به پیش از دوره صفویه بازمیگردد و در شهرهایی مانند یزد، سمنان و کاشان و برخی مناطق خراسان برگزار میشود. برخی باورهای عامیانه دربارهٔ شفا و برآوردهشدن حاجات نیز، این آیین سنتی را پشتیبانی میکند.
تاریخچه
مراسم نخلگردانی از آیینهای کهن ایرانی است که با ورود اسلام به ایران، محتوایی مذهبی به خود گرفت[۱] و بهعنوان نمادی از سوگواری در روز عاشورا شناخته میشود.[۲] کارشناسان، قدمت رویکرد دینی در آیین نخلگردانی را به دورههای پیش از صفویه بازمیگردانند.[۳] برخی معتقدند رسم نخلبندی و نخلگردانی از بدعتهای صفویان در ایران است.[۴]
نامگذاری
درخت خرما را نخل میگویند و در اصطلاح عامیانه به هر درخت و درختچهٔ تزیینی هم نخل گفته میشود.[۵] نخل در گویش یزدی؛ «نقل» هم گفته میشود.[۶] مراسم نخلگردانی با سازهای از چوب و برگ درخت خرما صورت میگیرد.[۷] برخی علت نامگذاری این آیین را تقدس و حرمت درخت خرما در فرهنگ ایرانیان دانستهاند.[۸] برخی دیگر، آیین نخلگردانی را نمادی از مفهوم مرگ و بازآفرینی میدانند.[۹]
ساختار و اجزاء نخل
نخل، سازهای چوبی به شکل مکعبمستطیل است. بر روی این ساختار مکعبی، بامی چوبی به شکل شیروانی قرار میگیرد.[۱۰] چارچوب اصلی نخل از نوعی چوببست با یک کفبند شامل هشت تا بیست تیرچه چوبی و چهار تا دوازده ستون چوبی بلند تشکیل شده است.[۱۱] همچنین تنهٔ اصلی نخل از تعدادی تَرکه، تیرک و دَستَک به هم متصل شده، ساخته شده است. جبهٔ جلو و عقب این نخلهای چوبی را سازههای مشبکی از جنس چوب تشکیل دادهاند.[۱۲]
ارتفاع جلویی این سازهٔ چوبی، بیشتر از ارتفاع قسمت پشتی آن است. ارتفاع دیوارهٔ جلویی نخل ۲/۵ تا ۳/۵ متر است.[۱۳] همچنین فاصلهٔ میان پایههای نخل و دستگیرههایی که در دو طرف نخل تعبیه شده بهگونهای است که چند نفر بین آن قرار بگیرند و بلندکردن و حرکتدادن نخل، آسان باشد.[۱۴]
اجرای مراسم
مراسم نخلگردانی بهعنوان نمادی از تشییع پیکر امام حسین در روز عاشورا، متناسب با عناصر و اصول اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و اقلیمی هر منطقه، متفاوت است.[۱۵] آداب برگزاری این آیین عبارت است از:
- آذینبندی: نخل یا سازهٔ چوبی توسط فردی به نام بابای نخل تزئین میشود.[۱۶] در آذینبندی، انواع پارچههای سیاه و شالهای رنگی به نخل بسته میشوند.[۱۷]
- بستن نخل: پس از آراستن نخل با پارچههای مشکی و رنگی، نخل تا روز عاشورا بر در مسجد،[۱۸] حسینیه و تکیههای عزاداری بسته میشود.[۱۹]
- نخلگردانی: در روز عاشورا، نخل در مناطق خاصی که محل تجمع اهالی شهر یا روستا است، به گردش در میآید. جوانان تنومند این سازهٔ چوبی را با آداب خاصی حمل میکنند.[۲۰] آنها نخل را همراه دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در گذرگاهها و محلهها عبور میدهند. همچنین در برخی موارد این نخلها را به مکانهای خاصی مانند زیارتگاه، امامزاده، مجلس عزاداری و روضهخوانی یا در خانه روحانی محل حمل میکنند.[۲۱]
- بازگردانی نخل: در غروب عاشورا و بعد از برگزاری مراسم شام غریبان، نخل را به محل قبلی خود برمیگردانند.[۲۲]
- مراسم نخلگردانی همراه با قربانی، دودکردن اسپند، سینهزنی و نوحهسرایی است.[۲۳]
شهرهای میزبان
آیین نخلگردانی در شهرها و روستاهای مناطق کویری ایران، رواج دارد. این مراسم در شهرهای جنوب خراسان، سمنان، دامغان، خمین، قم، کاشان، ابیانه، خور و بیابانک، زواره، اردستان و نائین برگزار میشود. معروفترین و باشکوهترین مراسم نخلگردانی در یزد برگزار میشود؛ بهگونهای که بسیاری از مردم، عزاداری محرم در یزد را با آیین نخلگردانی آن میشناسند.[۲۴]
باورهای عامیانه
نخلگردانی میان مردم، با باورها و سنتهایی که پایهٔ دینی ندارد، آمیخته شده است. برخی معتقدند شرکت در مراسم نخلگردانی و عبور زن نازا از زیر نخل و کودک بیمار از روی نخل، سبب شفایافتن آنها میشود. برخی دیگر معتقدند برخورد نخل با دیوار یک خانه، سبب بروز حوادث ناگوار و مصیبت در آن خانه میشود که صاحبخانه برای جلوگیری از این امر لازم است، قربانی بدهد. برخی زنان برای برآوردهشدن حاجات خود، شب تاسوعا و عاشورا تا صبح در کنار نخل، چراغ نفتی یا شمع روشن میکنند.[۲۵]
کارکرد
بازنمایی تشییع پیکر امام حسین در قالب مراسم نمادین نخلگردانی، سبب زندهماندن رویکردهای مذهبی در جامعه شده و بستر مناسبی را برای اجتماع مردم در مراسم مذهبی فراهم میکند.[۲۶] همچنین آیین نخلآرایی و نگهداری از اشیای تزیینی نخل، مسئولیت ویژهای است که به یک خانواده مشخص، محول میشود. مراسم نخلگردانی، نوعی تقسیم کار، ترویج مسئولیتپذیری و احترام به حقوق اجتماعی نیز دانسته شده است.[۲۷]
پانویس
- ↑ محتشم و سامانیان، «کارکردشناسی نخل در آیین نخلگردانی از منظر حفاظت از گنجینههای فرهنگی ایران»، 1396ش، ص1.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ آیتی، تاریخ یزد، ۱۳۱۷ش، ص۲۴۴.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۵۹.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ زارعزاده و رهبرنیا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.
- ↑ بلوکباشی، نخلگردانی، ۱۳۸۰ش، ص۴۱.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۰.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۴.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو.
- ↑ جمشیدی گوهرریزی، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، 1389ش، ص۶۸.
- ↑ زارعزاده و رهبرنیا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، 1397ش، ص1.
- ↑ «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین.
منابع
- «آشنایی با تاریخچه آئین نخلگردانی در عاشورا»، همشهری آنلاین، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
- آیتی، عبدالحسین، تاریخ یزد، یزد، مؤلف، ۱۳۱۷ش.
- بلوکباشی، علی، نخلگردانی؛ نمایش تمثیلی از جاودانگی حیات شهیدان، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
- جمشیدی گوهرریزی، مهدیه، «نخل و نخلگردانی در استان یزد»، مجله معرفت، ش۱۵۱، تیر ۱۳۸۹ش.
- زارعزاده، فهیمه و رهبرنیا، زهرا، «نخلگردانی؛ روایت مردمی اجتماعی هنرمندانه از مرگ»، شیعهشناسی، شماره ۲، ۱۳۹۷ش.
- محتشم، عادله و سامانیان، صمد، «کارکردشناسی نخل در آیین نخلگردانی از منظر حفاظت از گنجینههای فرهنگی ایران»، ایرانشناسی، شماره ۲، ۱۳۹۶ش.
- «نخلگردانی؛ جلوه داغ بر دل نشسته»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.