جنگ منطقهای؛ مفهومی در راهبرد بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران.
جنگ منطقهای اصطلاحی است که سید علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در بهمن ۱۴۰۴ش در هشدار به ایالات متحده آمریکا به کار برد. بر اساس این مفهوم، در صورت وقوع هرگونه درگیری نظامی میان ایران و آمریکا، دامنه جنگ به فراتر از مرزهای ایران گسترش یافته و شبکهای از پایگاههای نظامی، منافع و متحدان آمریکا در منطقه را در بر خواهد گرفت. به نظر تحلیلگارن این مفهوم نه ابراز تمایل به آغاز جنگ، بلکه هشداری بازدارنده مبتنی بر تغییر ماهیت درگیری از دوجانبه به چندجانبه و افزایش هزینههای نظامی برای طرف مقابل است.
مفهومشناسی
جنگ منطقهای به درگیری گفته میشود که در آن صحنه نبرد به دو کشور متخاصم محدود نمیماند و دامنه آن به سرعت به سطح منطقه گسترش مییابد. بر اساس تحلیلهای ارائه شده، مهمترین مختصات این نوع جنگ عبارت است از: گسترش جغرافیای نبرد به پایگاههای نظامی آمریکا در کشورهای همسایه ایران از جمله عراق، کویت، قطر و امارات، چندجبههشدن درگیری با ورود همزمان بازیگران مختلف از جمله گروههای همسو با ایران در لبنان، عراق، یمن و فلسطین و تغییر ماهیت جنگ از متقارن و کلاسیک به ناهمتراز که در آن توان موشکی و پهپادی، عمق جغرافیایی و کنترل بر شریانهای حیاتی انرژی (تنگه هرمز و خلیج فارس) در برابر برتری هوایی و تکنولوژی پیشرفته آمریکا قرار میگیرد.[۱] به گفته تحلیلگران، حتی در غیاب درگیری نظامی همزمان در چند کشور، همین مختصات جنگ منطقهای، به تنهایی برای سرریزشدن پیامدها به کل محیط پیرامونی کافی است. در این چارچوب، افزایش قیمت نفت، اختلال در مسیرهای تجارت جهانی، جهش هزینۀ بیمه حملونقل، خروج سرمایه و بیثباتی اقتصادی نه تنها کشورهای درگیر، بلکه تمامی بازیگران منطقه را تحت تأثیر قرار خواهد داد.[۲]
زمینههای طرح جنگ منطقهای
به گفته تحلیلگران، زمینۀ اصلی طرح مفهوم جنگ منطقهای از سوی سید علی خامنهای در بهمن ۱۴۰۴ش، به ساختار امنیتی منطقه طی دهههای گذشته بازمیگردد؛ ساختاری که در آن کشورهای منطقه اجازه دادند خاک و زیرساختهایشان به پایگاههای نظامی آمریکا و تهدید علیه امنیت ملی ایران تبدیل شود. از منظر آنان، ایران با این مفهوم اعلام کرد که خود را جزیرهای تنها در جنگ نمیبیند و در صورت درگیری، تمام پایگاههای آمریکا در منطقه اهداف مشروع پاسخ خواهند بود.[۳] این هشدار در واکنش به افزایش تحرکات نظامی آمریکا در اطراف ایران و تهدیدهای مکرر مقامات این کشور مبنی بر قرار گرفتن «همه گزینهها روی میز» صورت گرفت.[۴] پیش از آن نیز ایران دو بار پایگاههای آمریکایی در عراق (پس از شهادت قاسم سلیمانی در ۱۳۹۸ش) و قطر (پس از جنگ ۱۲ روزه) را هدف قرار داده بود. به باور ناظران، این مفهوم در ادامه سیاست بازدارندگی ایران طراحی شده است.[۵]
وقوع جنگ منطقهای
به گفته تحلیلگران، جنگ رمضان که کمتر از یک ماه پس از هشدار سید علی خامنهای آغاز شد، نخستین تحقق میدانی مفهوم جنگ منطقهای محسوب میشود. این جنگ در نهم اسفند ۱۴۰۴ش با حملات هماهنگ اسرائیل و ایالات متحده علیه اهدافی در خاک ایران شروع شد، اما ایران در چارچوب عملیات وعده صادق ۴ بلافاصله پاسخ گستردهای را در دستور کار قرار داد و دامنه درگیری را از چارچوب دوجانبه خارج ساخت. ظرف کمتر از ۴۸ ساعت، جنگ به سطح منطقه گسترش یافت.[۶]
از منظر تحلیلگران، سه مؤلفه جنگ منطقهای در این درگیری تحقق یافت: نخست، گسترش جغرافیایی نبرد به پایگاههای نظامی آمریکا در شش کشور عربی حاشیه خلیجفارس، عراق، اردن، ترکیه و حتی تأسیسات بریتانیا در قبرس. دوم، چندجبههشدن درگیری با ورود همزمان حزبالله لبنان و گروههای همسو با ایران در عراق. سوم، تغییر ماهیت جنگ به ناهمتراز که در آن توان موشکی و پهپادی ایران در برابر برتری هوایی آمریکا و اسرائیل قرار گرفت.[۷]
به باور کارشناسان، افزون بر ابعاد نظامی، پیامدهای اقتصادی جنگ منطقهای از همان روزهای نخست آشکار شد. ایران کنترل تردد در تنگه هرمز را تشدید کرد و تردد کشتیها که پیش از جنگ روزانه بیش از ۱۲۰ فروند بود، به چند فروند کاهش یافت. این اقدام به گفته تحلیلگران، افزایش قیمت نفت، جهش هزینه بیمه کشتیرانی، اختلال در زنجیره تجارت منطقه و توقف صادرات انرژی از کشورهای خلیجفارس را در پی داشت.[۸]
پیامدهای اقتصادی جنگ منطقهای
بر اساس گزارشهای نهادهای اقتصادی بینالمللی، جنگ منطقهای افزون بر ابعاد نظامی، پیامدهای اقتصادی گستردهای برای بازیگران درگیر و غیردرگیر به همراه داشته است.
به گفته تحلیلگران، در سطح جهانی، قیمت نفت خام برنت که پیش از جنگ حدود ۷۰ دلار بود، در سناریوی تشدید تنشها میتواند به ۱۴۰ تا ۲۴۰ دلار برسد. بهای گاز طبیعی، طلا و فلزات صنعتی نیز روند صعودی پیدا کرده است. در آمریکا، نرخ تورم از ۲.۴ به ۳.۳ درصد رسیده و در صورت تداوم جنگ، تا محدوده ۴.۵ تا ۵ درصد افزایش خواهد یافت. رشد اقتصادی این کشور نیز ممکن است از ۲.۵ به حدود ۱.۲ درصد کاهش یابد.
در سطح منطقهای، صندوق بینالمللی پول آثار جنگ بر کشورهای غرب آسیا را به این شرح برآورد کرده است: کاهش تولید ناخالص داخلی ایران ۶.۱ درصد و افزایش تورم بیش از ۱۸ درصد؛ کاهش ۱.۷ درصدی تولید ناخالص داخلی اسرائیل؛ کاهش ۶.۸ درصدی عراق؛ کاهش ۸.۶ درصدی قطر (به دلیل حمله به تأسیسات گاز طبیعی)؛ کاهش ۲.۷ درصدی امارات؛ و کاهش ۱.۴ درصدی عربستان.[۹]
پانویس
- ↑ «جنگ منطقهای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم؛ «جنگ منطقه ای، یعنی چه؟»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «منظور رهبر انقلاب از جنگ منطقهای چیست؟»، اطلاعات آنلاین.
- ↑ «چرا جنگ منطقهای شد؟»، وبسایت روزنامۀ مشرق.
- ↑ «آمریکا بداند اگر جنگی راه بیندازد، اینبار جنگ منطقهای خواهد بود»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «جنگ منطقهای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «چرا جنگ منطقهای شد؟»، وبسایت بصیرت.
- ↑ «جنگ رمضان، بزرگترین نبرد منطقهای خاورمیانه»، وبسایت رصدخونه.
- ↑ «تنگهای میان جنگ و دیپلماسی؛ نقش هرمز در موازنه قدرت»، وبسایت، وبسایت اکو ایران.
- ↑ «پیامدهای اقتصادی جنگ منطقهای به روایت آمار و ارقام»، خبرگزاری دفاع مقدس.
منابع
- «آمریکا بداند اگر جنگی راه بیندازد، اینبار جنگ منطقهای خواهد بود»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
- «پیامدهای اقتصادی جنگ منطقهای به روایت آمار و ارقام»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 29 اردیبهشت 1405ش.
- «تنگهای میان جنگ و دیپلماسی؛ نقش هرمز در موازنه قدرت»، وبسایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1405ش.
- «جنگ رمضان، بزرگترین نبرد منطقهای خاورمیانه»، وبسایت رصدخونه، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1404ش.
- «جنگ منطقهای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 13 بهمن 1404ش.
- «جنگ منطقه ای، یعنی چه؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
- «چرا جنگ منطقهای شد؟»، وبسایت رروزنامۀ مشرق، تاریخ درج مطلب: 11 اسفند 1404ش.
- «چرا جنگ منطقهای شد؟»، وبسایت بصیرت، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1404ش.
- «منظور رهبر انقلاب از جنگ منطقهای چیست؟»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: 14 بهمن 1404ش.