جنگ منطقه‌ای

جنگ منطقه‌ای؛ مفهومی در راهبرد بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران.

جنگ منطقه‌ای به‌عنوان مفهومی در راهبرد بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران، به درگیری اطلاق می‌شود که در آن صحنه نبرد به دو کشور متخاصم محدود نمی‌ماند و دامنه آن به سرعت به سطح منطقه گسترش می‌یابد. زمینۀ طرح این مفهوم به ساختار امنیتی منطقه طی دهه‌های گذشته بازمی‌گردد که در آن کشورهای منطقه اجازه دادند خاک و زیرساخت‌های آنها به پایگاه‌های نظامی آمریکا تبدیل شود. از منظر حقوق بین‌الملل، دولت‌هایی که امکانات سرزمینی خود را برای تجاوز علیه کشور ثالث در اختیار می‌گذارند، در جبران خسارت با مباشران اصلی مسئولیت تضامنی دارند. جنگ رمضان در نهم اسفند ۱۴۰۴ش نخستین تحقق میدانی این مفهوم بود که طی کمتر از دو روز به شبکه‌ای از تقابل‌های همزمان در گستره‌ای از شرق مدیترانه تا خلیج‌فارس تبدیل شد. از پیامدهای این جنگ می‌توان به کاهش نقش هژمونیک ایالات متحده در سطح ژئوپلیتیک، اختلال در تردد تنگه هرمز و افزایش قیمت انرژی در سطح اقتصادی و همچنین ایجاد چالش در همبستگی سنتی شورای همکاری خلیج فارس در سطح امنیتی اشاره کرد.

مفهوم‌شناسی

جنگ منطقه‌ای در چارچوب رویارویی جمهوری اسلامی ایران با آمریکا، اسراییل و متحدان منطقه‌ای آنها اشاره دارد و به درگیری گفته می‌شود که در آن صحنۀ نبرد به دو کشور متخاصم محدود نمی‌ماند و دامنۀ آن به سرعت به سطح منطقه گسترش می‌یابد. بر اساس تحلیل‌های ارائه شده، مهم‌ترین مختصات این نوع جنگ عبارت است از: گسترش جغرافیای نبرد به پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای همسایه ایران از جمله عراق، کویت، قطرريا، عربسان و امارات، چندجبهه‌شدن درگیری با ورود هم‌زمان بازیگران مختلف از جمله گروه‌های همسو با ایران در لبنان، عراق، یمن و فلسطین و تغییر ماهیت جنگ از متقارن و کلاسیک به ناهمتراز که در آن توان موشکی و پهپادی، عمق جغرافیایی و کنترل بر شریان‌های حیاتی انرژی (تنگه هرمز و خلیج فارس) در برابر برتری هوایی و تکنولوژی پیشرفته آمریکا قرار می‌گیرد. به گفته تحلیلگران، حتی در غیاب درگیری نظامی همزمان در چند کشور، همین مختصات جنگ منطقه‌ای، به تنهایی برای سرریزشدن پیامدها به کل محیط پیرامونی کافی است. در این چارچوب، افزایش قیمت نفت، اختلال در مسیرهای تجارت جهانی، جهش هزینۀ بیمه حمل‌ونقل، خروج سرمایه و بی‌ثباتی اقتصادی نه تنها کشورهای درگیر، بلکه تمامی بازیگران منطقه را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

زمینه‌های طرح جنگ منطقه‌ای

به گفته تحلیلگران، زمینۀ اصلی طرح مفهوم جنگ منطقه‌ای از سوی سید علی خامنه‌ای در بهمن ۱۴۰۴ش، به ساختار امنیتی منطقه طی دهه‌های گذشته بازمی‌گردد؛ ساختاری که در آن کشورهای منطقه اجازه دادند خاک و زیرساخت‌های آنها به پایگاه‌های نظامی آمریکا و تهدید علیه امنیت ملی ایران تبدیل شود. از منظر آنان، ایران با این مفهوم اعلام کرد که خود را جزیره‌ای تنها در جنگ نمی‌بیند و در صورت درگیری، تمام پایگاه‌های آمریکا در منطقه اهداف مشروع پاسخ خواهند بود. این هشدار در واکنش به افزایش تحرکات نظامی آمریکا در اطراف ایران و تهدیدهای مکرر مقامات این کشور مبنی بر قرار گرفتن «همه گزینه‌ها روی میز» صورت گرفت. پیش از آن نیز ایران دو بار پایگاه‌های آمریکایی در عراق (پس از شهادت قاسم سلیمانی در ۱۳۹۸ش) و قطر (پس از جنگ ۱۲ روزه) را هدف قرار داده بود. به باور ناظران، این مفهوم در ادامه سیاست بازدارندگی ایران طراحی شده است.

مبانی حقوقی جنگ منطقه‌ای

از منظر حقوق بین‌الملل و بر اساس قطعنامۀ ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل، دولت‌هایی که امکانات سرزمینی خود را برای تجاوز علیه کشور ثالث در اختیار می‌گذارند، خود مرتکب عمل تجاوز شده و در جبران خسارت با مباشران اصلی مسئولیت تضامنی دارند. این مشارکت، کشورهای یادشده را به بخشی از میدان نبرد در جنگ منطقه‌ای تبدیل کرده و بر اساس قاعده «تسبیب» و مسئولیت معاونان در نقض قواعد آمره، آنان را در برابر خسارات وارده به ایران مسئول می‌سازد.

راهبرد ایران در جنگ منطقه‌ای

بر اساس گزارش رسانه‌ها، جمهوری اسلامی ایران راهبرد جنگ منطقه‌ای را در چارچوب بازدارندگی حداکثری طراحی کرد. بر این اساس، ایران طی نامه‌ای رسمی به سازمان ملل متحد اعلام کرد که در صورت وقوع هرگونه درگیری، کلیه پایگاه‌ها، تأسیسات و دارایی‌های نیروی متخاصم در منطقه؛ اعم از نظامی و غیرنظامی، اهداف مشروع پاسخ ایران تلقی خواهند شد.از منظر راهبردی، این رویکرد سه هدف اصلی را دنبال می‌کرد:

• تعریف قواعد درگیری پیش از شروع جنگ و شفاف‌سازی هزینه‌های احتمالی برای طرف مقابل؛
• خارج‌کردن جنگ از چارچوب دوجانبه و منطقه‌ای‌کردن آن به‌منظور افزایش هزینه‌ها برای متجاوز و همپیمانان منطقه‌ای وی؛
• انتقال جنگ از سطح صرفاً نظامی به سطح اقتصادی-راهبردی با هدف قراردادن زیرساخت‌ها و سرمایه‌گذاری‌های دشمن در منطقه.

وقوع جنگ منطقه‌ای

به گفته تحلیلگران، جنگ رمضان که کمتر از یک ماه پس از هشدار سید علی خامنه‌ای آغاز شد، نخستین تحقق میدانی مفهوم جنگ منطقه‌ای محسوب می‌شود. این جنگ در نهم اسفند ۱۴۰۴ش با حملات هماهنگ اسرائیل و ایالات متحده علیه اهدافی در خاک ایران شروع شد، اما ایران در چارچوب عملیات وعده صادق ۴ بلافاصله پاسخ گسترده‌ای را در دستور کار قرار داد. به نظر تحلیلگران پاسخ ایران به حملات اولیه، ماهیتی فراتر از تقابل دوجانبه به این درگیری بخشید. نیروهای مسلح ایران رگبار گسترده‌ای از موشک‌ها و پهپادها را به سمت پایگاه‌های نظامی ایالات متحده در بحرین، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحدۀ عربی شلیک کردند و سفارتخانه‌های آمریکا در ریاض و کویت نیز هدف قرار گرفتند. هم‌زمان، حزب‌الله لبنان از شمال، آتش موشکی را به سمت اسرائیل گشود، گروه‌های همسو با ایران در عراق، پایگاه‌های آمریکایی را هدف گرفتند و انصار الله یمن نیز در 8 فروردین 1405ش در حمایت از ایران به جنگ پیوست. بدین ترتیب، طی کمتر از دو روز، درگیری به شبکه‌ای از تقابل‌های هم‌زمان در گستره‌ای از شرق مدیترانه تا خلیج‌فارس تبدیل شد. در این فرآیند، کشورهایی منطقه، افزون بر در اختیار گذاشتن خاک، آسمان و زیرساخت‌های خود به‌عنوان سکوی عملیات علیه ایران، در خود حملات نیز نقش مستقیم داشته‌اند. بر اساس گزارش‌های تأییدشده، همکاری نظامی و دفاعی این کشورها نقشی حیاتی در عملیات علیه ایران ایفا کرده و بقایای پهپادهای منهدم‌شدۀ متعلق به برخی از آنان، بر مشارکت عملیشان تأکید دارد.

پیامدهای جنگ منطقه‌ای

به گفته تحلیلگران، جنگ منطقه‌ای پیامدهای گسترده‌ای در سطوح مختلف به همراه داشته است. در سطح ژئوپلیتیک، نشانه‌هایی از کاهش نقش هژمونیک ایالات متحده و افزایش نقش بازیگران منطقه‌ای مشاهده می‌شود و کشورهای منطقه به این درک رسیده‌اند که هیچ نظم پایدار منطقه‌ای بدون مشارکت فعال ایران شکل نمی‌گیرد. در سطح اقتصادی، اختلال در تردد تنگه هرمز باعث افزایش قیمت نفت، جهش هزینه بیمه کشتیرانی و اختلال در زنجیره تجارت منطقه شده و کشورهای خلیج فارس را به سمت ایجاد مسیرهای جایگزین مانند پل‌های زمینی سوق داده است. در سطح امنیتی، جنگ منطقه‌ای همبستگی سنتی شورای همکاری خلیج فارس را با چالش مواجه کرده و رویکردهای متفاوتی از خصومت تا میانجی‌گری را در میان اعضا برجسته ساخته است. در سطح دیپلماتیک، دیدگاه‌ها متفاوت است: برخی آن را فرصتی برای بازآرایی روابط و شکل‌گیری نظم مشارکتی جدید می‌دانند و برخی آن را عامل بی‌اعتمادی بی‌سابقه و فرسایش زیرساخت‌های همکاری ارزیابی می‌کنند.

منابع

• «آمریکا بداند اگر جنگی راه بیندازد، این‌بار جنگ منطقه‌ای خواهد بود»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
• «آینده رابطه ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس چه می‌شود؟»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: 16 فروردین 1405ش.
• «ایران خواستار غرامت از ۵ کشور منطقه شد»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 25 فروردین 1405ش.
• «پایان جنگ، پایان خصومت؟/ نگاهی به آینده مناسبات ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 12 اردیبهشت 1405ش.
• «پیامدهای اقتصادی جنگ منطقه‌ای به روایت آمار و ارقام»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 29 اردیبهشت 1405ش.
• «تنگه‌ای میان جنگ و دیپلماسی؛ نقش هرمز در موازنه قدرت»، وب‌سایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1405ش.
• «جنگ رمضان، بزرگ‌ترین نبرد منطقه‌ای خاورمیانه»، وب‌سایت رصدخونه، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1404ش.
• «جنگ منطقه‌ای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 13 بهمن 1404ش.
• «جنگ منطقه ای، یعنی چه؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
• «چرا جنگ منطقه‌ای شد؟»، وب‌سایت رروزنامۀ مشرق، تاریخ درج مطلب: 11 اسفند 1404ش.
• «چرا جنگ منطقه‌ای شد؟»، وب‌سایت بصیرت، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1404ش.
• «چگونگی استفادهٔ عربستان سعودی از سلاح‌های ساخت آمریکا برای مقابله با حملات ایران»، وب‌سایت دژ، تاریخ درج مطلب: ۵ مارس ۲۰۲۶م.
• «رسمی‌سازی راهبرد جنگ منطقه‌ای از سوی ایران؛ چرا تهران به سازمان ملل اعلام کرد؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 3 اسفند 1404ش.
• «منظور رهبر انقلاب از جنگ منطقه‌ای چیست؟»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: 14 بهمن 1404ش.
• «نقش حیاتی متحدان حاشیهٔ خلیج فارس در عملیات خشم حماسی»، وب‌سایت دژ، تاریخ درج مطلب: ۶ مارس ۲۰۲۶م.
• «یمن برای حمایت از ایران، رسماً وارد جنگ شد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 8 فروردین 1405ش.
• «3 رویکرد کشورهای عربی خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 6 اردیبهشت 1405ش.