جنگ منطقهای؛ مفهومی در راهبرد بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران.[دیدگاه ۱]
جنگ منطقهای بهعنوان مفهومی در راهبرد بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران، به درگیری اطلاق میشود که در آن صحنه نبرد به دو کشور متخاصم محدود نمیماند و دامنه آن به سرعت به سطح منطقه گسترش مییابد. زمینۀ طرح این مفهوم به ساختار امنیتی منطقه طی دهههای گذشته بازمیگردد که در آن کشورهای منطقه اجازه دادند خاک و زیرساختهای آنها به پایگاههای نظامی آمریکا تبدیل شود. از منظر حقوق بینالملل، دولتهایی که امکانات سرزمینی خود را برای تجاوز علیه کشور ثالث در اختیار میگذارند، در جبران خسارت با مباشران اصلی مسئولیت تضامنی دارند. جنگ رمضان در نهم اسفند ۱۴۰۴ش نخستین تحقق میدانی این مفهوم بود که طی کمتر از دو روز به شبکهای از تقابلهای همزمان در گسترهای از شرق مدیترانه تا خلیجفارس تبدیل شد. از پیامدهای این جنگ میتوان به کاهش نقش هژمونیک ایالات متحده در سطح ژئوپلیتیک، اختلال در تردد تنگه هرمز و افزایش قیمت انرژی در سطح اقتصادی و همچنین ایجاد چالش در همبستگی سنتی شورای همکاری خلیج فارس در سطح امنیتی اشاره کرد.
مفهومشناسی
جنگ بهعنوان خشونت سازمانیافته با بهکارگیری نیروهای مسلح تعریف شده که میتواند بر اساس معیارهای مختلفی از جمله مقیاس جغرافیایی طبقهبندی شود.[۱] جنگ منطقهای، ذیل تقسیمبندی مبتنی بر مقیاس جغرافیایی، به جنگی اطلاق میشود که دامنۀ آن از مرزهای دو کشور متخاصم فراتر رفته و به سطح منطقه گسترش مییابد.[۲] بر اساس تحلیلهای ارائه شده، مهمترین مختصات این نوع جنگ در چارچوب جنگ رمضان عبارت است از: گسترش جغرافیای نبرد به پایگاههای نظامی آمریکا در کشورهای همسایۀ ایران از جمله عراق، کویت، قطر، عربستان و امارات، چندجبههشدن درگیری با ورود همزمان بازیگران مختلف از جمله گروههای همسو با ایران در لبنان، عراق، یمن و فلسطین و تغییر ماهیت جنگ از متقارن به ناهمتراز که در آن توان موشکی و پهپادی، عمق جغرافیایی و کنترل بر شریانهای حیاتی انرژی؛ ازجمله تنگه هرمز و خلیج فارس، در برابر برتری تکنولوژی پیشرفتۀ آمریکا قرار میگیرد.[۳]
طرح جنگ منطقهای
بر اساس سخنان سید علی خامنهای در ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ش اصطلاح «جنگ منطقهای» در چارچوب بازدارندگی و پاسخ به تهدیدهای نظامی ایالات متحده علیه ایران شکل گرفت.[۴] دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در واکنش به هشدار سید علی خامنهای مبنی بر منطقهای شدن جنگ در صورت حملۀ آمریکا، اظهار داشت که دلیل این سخن را نمیداند. وی با اشاره به اعزام بزرگترین و قدرتمندترین کشتیهای آمریکایی به منطقه، ابراز امیدواری کرد که با ایران به توافق دست یابد، اما در عین حال نسبت به درستی ادعای مطرحشده توسط رهبر ایران، ابراز تردید کرد.[۵] طرح جنگ منطقهای از سوی سید علی خامنهای، بازتاب گستردهای در رسانههای غربی داشت. از جمله خبرگزاریهایی همچون رویترز، آسوشیتدپرس، فرانس ۲۴، آناتولی و شبکههای انبیسی و انپیآر با برجستهسازی عبارت «جنگ منطقهای»، این هشدار را محور پوشش خبری خود قرار دادند. برخی از این رسانهها این اظهارات را مستقیمترین هشدار رهبر ایران توصیف کردند.[۶]
زمینههای طرح جنگ منطقهای
بهگفتۀ تحلیلگران، زمینۀ اصلی طرح مفهوم جنگ منطقهای از سوی سید علی خامنهای به ساختار امنیتی منطقه طی دهههای گذشته بازمیگردد؛ ساختاری که در آن کشورهای منطقه اجازه دادند خاک و زیرساختهای آنها به پایگاههای نظامی آمریکا تبدیل شود. از منظر مقامات ایران، این پایگاهها تهدیدی علیه امنیت ملی این کشور تلقی میشود. از منظر آنان، ایران با این مفهوم اعلام کرد که خود را جزیرهای تنها در جنگ نمیبیند و در صورت درگیری، تمام پایگاههای آمریکا در منطقه اهداف مشروع پاسخ خواهند بود.[۷] این هشدار در واکنش به افزایش تحرکات نظامی آمریکا در اطراف ایران و تهدیدهای مکرر مقامات این کشور مبنی بر قرار گرفتن «همه گزینهها روی میز» صورت گرفت.[۸] به باور ناظران، این مفهوم در ادامه سیاست بازدارندگی ایران طراحی شده است.[۹]
مبانی حقوقی جنگ منطقهای
از منظر حقوق بینالملل و بر اساس قطعنامۀ ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل، دولتهایی که امکانات سرزمینی خود را برای تجاوز علیه کشور ثالث در اختیار میگذارند، خود مرتکب عمل تجاوز شده و در جبران خسارت با مباشران اصلی مسئولیت تضامنی دارند. این مشارکت، کشورهای یادشده را به بخشی از میدان نبرد در جنگ منطقهای تبدیل کرده و بر اساس قاعده «تسبیب» و مسئولیت معاونان در نقض قواعد آمره، آنان را در برابر خسارات وارده به ایران مسئول میسازد.[۱۰][دیدگاه ۲][دیدگاه ۳][دیدگاه ۴]
راهبرد ایران در جنگ منطقهای[دیدگاه ۵]
بر اساس گزارش رسانهها، جمهوری اسلامی ایران راهبرد جنگ منطقهای را در چارچوب بازدارندگی حداکثری طراحی کرد. بر این اساس، ایران طی نامهای رسمی به سازمان ملل متحد اعلام کرد که در صورت وقوع هرگونه درگیری، کلیه پایگاهها، تأسیسات و داراییهای نیروی متخاصم در منطقه؛ اعم از نظامی و غیرنظامی، اهداف مشروع پاسخ ایران تلقی خواهند شد.[دیدگاه ۶] از منظر راهبردی، این رویکرد سه هدف اصلی را دنبال میکرد:
- تعریف قواعد درگیری پیش از شروع جنگ و شفافسازی هزینههای احتمالی برای طرف مقابل؛
- خارجکردن جنگ از چارچوب دوجانبه و منطقهایکردن آن بهمنظور افزایش هزینهها برای متجاوز و همپیمانان منطقهای وی؛
- انتقال جنگ از سطح صرفاً نظامی به سطح اقتصادی-راهبردی با هدف قراردادن زیرساختها و سرمایهگذاریهای دشمن در منطقه.[۱۱]
وقوع جنگ منطقهای[دیدگاه ۷]
بهگفتۀ تحلیلگران، جنگ رمضان که کمتر از یک ماه پس از هشدار سید علی خامنهای آغاز شد، نخستین تحقق میدانی مفهوم جنگ منطقهای محسوب میشود. این جنگ در نهم اسفند ۱۴۰۴ش با حملات هماهنگ اسرائیل و ایالات متحده علیه اهدافی در خاک ایران شروع شد، اما ایران در چارچوب عملیات وعده صادق ۴ بلافاصله پاسخ گستردهای را در دستور کار قرار داد.[۱۲] به نظر تحلیلگران پاسخ ایران به حملات اولیه، ماهیتی فراتر از تقابل دوجانبه به این درگیری بخشید. نیروهای مسلح ایران رگبار گستردهای از موشکها و پهپادها را به سمت پایگاههای نظامی ایالات متحده در بحرین، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحدۀ عربی شلیک کردند و سفارتخانههای آمریکا در ریاض و کویت نیز هدف قرار گرفتند. همزمان، حزبالله لبنان از شمال، آتش موشکی را به سمت اسرائیل گشود، گروههای همسو با ایران در عراق[۱۳] و یمن پایگاههای آمریکایی و اسراییل را هدف گرفتند.[۱۴] بدین ترتیب، طی کمتر از دو روز، درگیری به شبکهای از تقابلهای همزمان در گسترهای از شرق مدیترانه تا خلیجفارس تبدیل شد. در این فرآیند، کشورهای منطقه، افزون بر در اختیار گذاشتن خاک، آسمان و زیرساختهای خود بهعنوان سکوی عملیات علیه ایران، در خود حملات نیز نقش مستقیم داشتهاند.[دیدگاه ۸][۱۵] بر اساس گزارشهای تأییدشده، همکاری نظامی و دفاعی این کشورها نقشی حیاتی در عملیات علیه ایران ایفا کرده و بقایای پهپادهای منهدمشدۀ متعلق به برخی از آنان، بر مشارکت عملیشان تأکید دارد.[۱۶]
پیامدهای جنگ منطقهای
بهگفتۀ کارشناسان، جنگ منطقهای پیامدهای گستردهای در سطوح مختلف به همراه داشته است. در سطح ژئوپلیتیک، نشانههایی از کاهش نقش هژمونیک ایالات متحده و افزایش نقش بازیگران منطقهای مشاهده میشود و کشورهای منطقه به این درک رسیدهاند که هیچ نظم پایدار منطقهای بدون مشارکت فعال ایران شکل نمیگیرد.[دیدگاه ۹] در سطح اقتصادی، اختلال در تردد تنگه هرمز باعث افزایش قیمت نفت، جهش هزینه بیمه کشتیرانی و اختلال در زنجیره تجارت منطقه شده و کشورهای خلیج فارس را به سمت ایجاد مسیرهای جایگزین مانند پلهای زمینی سوق داده است.[۱۷] در سطح امنیتی، جنگ منطقهای همبستگی سنتی شورای همکاری خلیج فارس را با چالش مواجه کرده و رویکردهای متفاوتی از خصومت تا میانجیگری را در میان اعضا برجسته ساخته است.[۱۸] در سطح دیپلماتیک، دیدگاهها متفاوت است: برخی آن را فرصتی برای بازآرایی روابط و شکلگیری نظم مشارکتی جدید میدانند و برخی آن را عامل بیاعتمادی بیسابقه و فرسایش زیرساختهای همکاری ارزیابی میکنند.[۱۹]
پانویس
- ↑ شیرودی، «جنگ، انواع، انگیزهها و جنگ تحمیلی»، 1384ش، ص4.
- ↑ «جنگ منطقهای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «جنگ منطقهای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم؛ «جنگ منطقه ای، یعنی چه؟»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «امام خامنهای: اگر آمریکاییها جنگ راه بیندازند، جنگ منطقهای خواهد بود»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «واکنش ترامپ به هشدار رهبر انقلاب +فیلم»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.
- ↑ «هشدار درباره جنگ منطقه ای؛ محور مشترک رسانههای غربی در بازتاب بیانات رهبر انقلاب»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «چرا جنگ منطقهای شد؟»، وبسایت روزنامۀ مشرق.
- ↑ «آمریکا بداند اگر جنگی راه بیندازد، اینبار جنگ منطقهای خواهد بود»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «جنگ منطقهای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «ایران خواستار غرامت از ۵ کشور منطقه شد»، خبر آنلاین.
- ↑ «رسمیسازی راهبرد جنگ منطقهای از سوی ایران؛ چرا تهران به سازمان ملل اعلام کرد؟»، وبسایت تابناک.
- ↑ «چرا جنگ منطقهای شد؟»، وبسایت بصیرت.
- ↑ «جنگ رمضان، بزرگترین نبرد منطقهای خاورمیانه»، وبسایت ردصدخونه.
- ↑ «یمن برای حمایت از ایران، رسماً وارد جنگ شد»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «نقش حیاتی متحدان حاشیهٔ خلیج فارس در عملیات خشم حماسی»، تارنمای دژ.
- ↑ «ایران خواستار غرامت از ۵ کشور منطقه شد»، خبر آنلاین.
- ↑ «پایان جنگ، پایان خصومت؟/ نگاهی به آینده مناسبات ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «3 رویکرد کشورهای عربی خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران»، وبسایت عصر ایران.
- ↑ «آینده رابطه ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس چه میشود؟»، خبرگزاری ایلنا.
دیدگاههای ارزیابان
- ↑ لحن متن کاملاً منطبق بر روایت ایران است و دیدگاه طرفهای دیگر (آمریکا، اسرائیل، کشورهای عربی) بهطور کامل غایب است. حداقل باید بتوانید از رسانه های آنها مطالبی را به نفع روایت ایران بیاورید
- ↑ این مطلبی که شما فرمودید در صورتی درست است که مثلا قطر خودش امکانات خودش و پایگاه خودش را به آمریکا میداد برای استفاده یا عراق. ولی ما در طول جنگ مدام تکرار کردیم که به قطر و کویت و عربستان و... حمله نکردیم. بلکه به پایگاه های آمریکا یا محل سکونت متجاوزان حمله کردیم. هرچند در واقع شاید چنین باشند یعنی مستقیما کمک کرده باشند ولی این ادعا نیاز با اسناد محکمی دارد
- ↑ مثلا این صحبت دکتر عباس جون رو ببینید: https://mdeast.news/2026/03/03/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DA%86%DB%8C-%D9%85%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D9%87%DB%8C%DA%86-%D8%AC%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7/
- ↑ در این منبع فقط طلب خسارت شده است و به عنوان مبنای حقوقی و مشروعیت چیزی نیامده است.
- ↑ بند اول این مطالب مربوط به اینست که جنگ منطقه ای خودش راهبرد است نه راهبرد در جنگ منطقه ای. بقیه مطالب هم اهداف تعریف راهبردی به نام جنگ منطقه ای. با این توصیف به نظرم عنوان و جای گذاری مطالب نیاز به بازنگری دارد
- ↑ این میتونه مبنای حقوقی باشد ولی مطلبی که در مبانی حقوقی ذکر شد؛ خیر
- ↑ به نظرم بتوان خلاصه تر و البته با پرهیز از ادبیات خبری و روزنامه ای گزارش کرد
- ↑ ادعای اخیر نیاز به مستندات محکم و جدی دارد و ترجیحا از منابع غیرمرتبط با جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ اگر اینگونه شده بودند که وضع فعلی ما این نبود. این مطلب را خوشبینانه نوشته اید با ادبیات شبکه خبر نه با ادبیات واقعیت موجود. کمی ادبیات را تغییر دهید و البته خوب است که پیامدهای آن بر خودمان را هم بگوییم: مثلا جبهه لبنان در این جنگ منطقه ای چگونه تعریف میشود؟
منابع
- «آمریکا بداند اگر جنگی راه بیندازد، اینبار جنگ منطقهای خواهد بود»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
- «آینده رابطه ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس چه میشود؟»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: 16 فروردین 1405ش.
- «امام خامنهای: اگر آمریکاییها جنگ راه بیندازند، جنگ منطقهای خواهد بود»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
- «ایران خواستار غرامت از ۵ کشور منطقه شد»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 25 فروردین 1405ش.
- «پایان جنگ، پایان خصومت؟/ نگاهی به آینده مناسبات ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 12 اردیبهشت 1405ش.
- «پیامدهای اقتصادی جنگ منطقهای به روایت آمار و ارقام»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 29 اردیبهشت 1405ش.
- «تنگهای میان جنگ و دیپلماسی؛ نقش هرمز در موازنه قدرت»، وبسایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: 5 اردیبهشت 1405ش.
- «جنگ رمضان، بزرگترین نبرد منطقهای خاورمیانه»، وبسایت رصدخونه، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1404ش.
- «جنگ منطقهای چیست و چه مختصاتی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 13 بهمن 1404ش.
- «جنگ منطقه ای، یعنی چه؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
- «چرا جنگ منطقهای شد؟»، وبسایت رروزنامۀ مشرق، تاریخ درج مطلب: 11 اسفند 1404ش.
- «چرا جنگ منطقهای شد؟»، وبسایت بصیرت، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1404ش.
- «چگونگی استفادهٔ عربستان سعودی از سلاحهای ساخت آمریکا برای مقابله با حملات ایران»، وبسایت دژ، تاریخ درج مطلب: ۵ مارس ۲۰۲۶م.
- «رسمیسازی راهبرد جنگ منطقهای از سوی ایران؛ چرا تهران به سازمان ملل اعلام کرد؟»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 3 اسفند 1404ش.
- شیرودی، مرتضی، «جنگ، انواع، انگیزهها و جنگ تحمیلی» مجله رواق اندیشه، شمارۀ 46، 1384ش، ص4.
- «منظور رهبر انقلاب از جنگ منطقهای چیست؟»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: 14 بهمن 1404ش.
- «نقش حیاتی متحدان حاشیهٔ خلیج فارس در عملیات خشم حماسی»، وبسایت دژ، تاریخ درج مطلب: ۶ مارس ۲۰۲۶م.
- «هشدار درباره جنگ منطقه ای؛ محور مشترک رسانههای غربی در بازتاب بیانات رهبر انقلاب»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
- «واکنش ترامپ به هشدار رهبر انقلاب +فیلم»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 12 بهمن 1404ش.
- «یمن برای حمایت از ایران، رسماً وارد جنگ شد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 8 فروردین 1405ش.
- «3 رویکرد کشورهای عربی خلیج فارس در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران»، وبسایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 6 اردیبهشت 1405ش.